Taraz qalasynda turatyn Ásel Sámbetbaeva – 4 balanyń anasy. Jubaıymen birge 5 jasar qyzyn, 3 jastaǵy egiz uldaryn jáne 1,5 jastaǵy kishi ulyn tárbıelep keledi. Kenjesinen basqasy balabaqshaǵa barady. Keıipkerimiz qazir dekrettik demalysta sol kishkentaıymen otyr. Kúıeýiniń kirisine ǵana qarap qalǵan ol jaqynda jumysqa shyqqysy keledi. Biraq ony balabaqsha máselesi kútip tur. Sebebi elimizde 1-3 jastaǵy balalardyń bári tolyq mektepke deıingi uıymmen qamtamasyz etilmegen. Al mınıstrliktiń balalardy balabaqshamen 100 paıyz qamtý týraly qýanyshty deregi 3 pen 6 jastaǵy búldirshinderimizge qatysty ekenin kóbimiz bile bermeımiz.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osydan az ýaqyt buryn «Qazaqstanda 10 712 mektepke deıingi uıym bar, onyń 6 109-y – memlekettik, 4 603 uıym – jekemenshik. Onda 864 900 bala nemese 1-6 jastaǵy balalardyń jalpy sanynyń 75,4 paıyzy qamtylǵan» degen aqparat taratty. Osy jerde máselege qaraı «Sonyń ishinde 1-3 jastaǵy balalardy balabaqshamen qamtý kórsetkishi qandaı?» dep suradyq. Jaýapty vedomstvodan jedel jaýap bolmady. Soǵan qaraǵanda, daıyn derek joq. Demek, mundaı zertteý júrgizilmegen syńaıly.
Elbasy N.Nazarbaev 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna joldaǵan «Tórtinshi ónerkásiptik revalıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynyń jetinshi baǵytynda bilim sapasyn arttyrýǵa toqtaldy. Osy máseleniń bir sheshimi retinde 2019 jyldyń 1 qyrkúıeginen mektepke deıingi bilim berý isinde balalardyń erte damýy úshin óz betinshe oqý mashyǵy men áleýmettik daǵdysyn damytatyn baǵdarlamalardyń biryńǵaı standartyn engizýdi tapsyrǵan edi. Mine, osydan soń mınıstrlik Balalardyń erte jastan damýy úshin olardyń áleýmettik daǵdylaryn jáne óz betinshe oqý daǵdylaryn damytatyn baǵdarlama ázirledi. Eks-mınıstr Erlan Saǵadıev qol qoıǵan qujattyń maqsatynda baǵdarlamanyń balalardy 3 jasqa deıin ońtaıly áleýmettendirý jáne mádenı-áleýmettik normalarǵa, otbasy, qoǵam men memlekettiń dástúrlerine baýlý, olarda áleýmettik daǵdylar men óz betinshe úırený daǵdylaryn damytýdy kózdeıtini kórsetilgen. Sóz joq, maqsaty jaqsy jazylǵan, biraq bul qanshalyqty oryndalyp jatyr? Joǵaryda kórsetilgen múddege qol jetkizý úshin balany solaı jan-jaqty tárbıeleıtin ortaǵa berý kerek. Al mundaı oryn – sózsiz balabaqsha. Balabaqshamen 3 jasqa deıingi balalardy tolyq qamtamasyz ete almaı otyryp birdeńe aıtý qıyn. Bulaı deýimizge de sóz basyndaǵy keıipkerimizdiń jaıy túrtki boldy.
«Qyzym men egiz ulym jekemenshik balabaqshaǵa barady. Endi 4-shi balamdy bersem, tegin bolady degen. Úıde bárin bilip, saırap tursa da tobyndaǵy tárbıeshileri qyzymnyń tústerdi ajyrata almaıtynyna kún saıyn shaǵymdanady. Qyzym balabaqshaǵa barǵysy kelmeı júr, úırenýge yntasy joq. Osydan da kishi ulymdy jekemenshik balabaqshaǵa bergim kelmeıdi. Al memlekettik mektepke deıingi uıymdarda oryn bola bermeıdi, oryn bolsa da 1,5 jastan qabyldamaıdy. Buıyrsa az ýaqytta úlkenim mektepke barady. Al ony 1-synypqa daıyndaıtyn topqa berý úshin 25 myń teńge surady. Ony qaltam kótermeıdi. Sondyqtan jumysqa shyǵýym kerek, solaı isteıin desem kishi ulyma alańdaımyn», deıdi kóp balaly ana Á.Sámbetbaeva.
Memleket mundaı máselede qandaı shara qabyldap otyr? Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janyndaǵy «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵynyń dırektory Manara Adamova balalardy balabaqshamen qamtý máselesiniń kún tártibinen túspegenin aıtady.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýyn iske asyrý jónindegi jalpyulttyq is-sharalar jospary, Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde berilgen Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasyna sáıkes, Mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń modeli daıyndaldy. Atalǵan model qazir bekitilip jatyr. Jobasy bar, sol joba 2025 jylǵa deıin mektepke deıingi tárbıe men oqytýdy jan-jaqty damytý jaıyn qarastyrady. Sizder kóterip otyrǵan máselelerdiń bári osy modelde qamtylǵan. Bul jerde eń birinshi mindet – balalardy mektepke deıingi uıymdarmen qamtý. Búginde statıstıkalyq málimetter boıynsha 3 pen 6 jas aralyǵyndaǵy balalardyń balabaqshamen qamtylýy 98,5 paıyzdy quraıdy. Osyǵan qaramastan, Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda balabaqshamen qamtý máselesi qalyp otyr. Nege? Sebebi joǵaryda aıtylǵandaı, 1-3 jastaǵy balalardyń bári tolyǵymen mektepke deıingi uıymmen qamtamasyz etilmegen. 3 jasqa deıingi balalardy balabaqshamen qamtý kórsetkishi tómen. Ulttyq bilimdik derekter qoryndaǵy statıstıkalyq málimetter 1-3 jastaǵy balalardy mektepke deıingi uıymmen qamtý 42 paıyzdy ǵana quraıtynyn kórsetip otyr. Sondyqtan modeldi iske asyrýda bul másele basty nazarǵa alyndy», deıdi ortalyq dırektory.
M.Adamovanyń aıtýynsha, modeldi iske asyrý úshin keshendi jospar ázirlenip jatyr. Josparda erte jastaǵy balalardy balabaqshamen qamtýdy sheshý joldary aıqyndalǵan. Eń aldymen 3 jasqa deıingi búldirshinderdi mektepke deıingi uıymmen qamtamasyz etýde burynǵy tájirıbe qoldanylady. 3-6 jastaǵy balalardy balabaqshamen qamtýdy 100 paıyzǵa jetkizý mindeti memleket-jekemenshik áriptestigi baǵytynyń nátıjesinde oryndaldy. Mundaǵy maqsat – jekemenshik balabaqshalardaǵy baǵany qatty ósirmeı, ata-analardyń qaltasyn qaqpaıtyndaı jaǵdaı jasaý bolatyn.
«Budan bólek, biz modeldi iske asyrýǵa arnalǵan keshendi josparymyzda ata-analarǵa kómek bolatyndaı usynystardy berýdi qolǵa aldyq. Máselen, atalǵan memlekettik baǵdarlamada «Úı tárbıeshisi», «Úı jaǵdaıyndaǵy áleýmettik kútýshi» jobasy ázirlendi. Sol jobany bıyl aprobasııadan ótkizip, 2022 jyldan bastap engizý kózdelgen. Atalǵan jobany jergilikti atqarýshy organdar uıymdastyrady. Iаǵnı jergilikti atqarýshy organdardyń esebinen balabaqshalarda tárbıeshilerden bólek arnaıy bir shtat qarastyrylady. Úı tárbıeshisi nemese úı jaǵdaıyndaǵy áleýmettik kútýshi mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń negizgi ádistemelerin, balalardyń jas ereksheligine qaraı pedagogıkalyq turǵyda jumys isteý joldaryn bilýi kerek qoı. Sondyqtan olar mektepke deıingi uıymdardyń shtatynda bolýy tıis, sonda ǵana is-tájirıbe barysynda bárin arnaıy mamandardan kórip, úırenedi», dedi «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵynyń basshysy.
Biz osy maqalany jazý barysynda el aýmaǵyndaǵy birneshe mektepke deıingi uıymmen habarlastyq. Kópshiliginde 3 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan toptar joq. Bolǵan kúnniń ózinde derligi tek 2 jastan bastap qabyldaıdy. Aıtalyq, balalardy balabaqshamen qamtý máselesi qashanda ózektiligin joımaıtyn mıllıonnan asa turǵyny bar elordadaǵy №71 «Móldir» balabaqshasynda 2 jastan bastap búldirshinderdi qabyldaıtyn 1 kishi top bar. Onda 30 bala tirkeýde tur. Qazirgi karantın talaptaryna sáıkes 15 bala kelip júr. «Qalǵan 15 balanyń ata-anasy jumys jaıyn qalaı qyldy eken?» degen suraq týady. Endi qarańyz, atalǵan mektepke deıingi uıymnyń ádiskeri Aınur Amangeldiqyzynyń aıtýynsha, 3-4 jastaǵy balalar tárbıelenetin 3 ortańǵy top bar eken. Ár topta 30 tárbıelenýshiden 90 balaǵa oryn qarastyrylǵan. Uıym ókili ata-analardyń kóbine balalaryn erte jastan balabaqshaǵa bergisi keletinin jetkizdi.
Japondyq ınjener, áıgili bıznesmen, japon daryndy balalaryn tárbıeleýshi, Sony korporasııasynyń negizin qalaýshy Masarý Ibýka balalardy erte jastan damytýdy kóp zerttegen. Onyń osy zertteý nátıjesinde jazylǵan «Úshten keıin kesh» (Kindergarten Is Too Late by Masaru Ibuka) kitabynda balany 3 jasqa deıin tárbıeleýdiń qanshalyqty mańyzdy ekeni ǵylymı-tájirıbelik turǵyda kórsetilgen. Bala ómiriniń alǵashqy 3 jyly ıntellektisiniń qalyptasýyna erekshe yqpal etetin kórinedi. Masarý Ikýbanyń oıynsha, biz balalardy boıy ósip, buǵanasy qatqannan keıin jantalasa beretin úıirmelerdegi qajetti daǵdynyń bárin adam eseıgen shaǵyna qaraǵanda 3 jasqa deıingi kezeńde ıgerýge anaǵurlym beıim, qabiletti keledi eken. Kitaptyń qysqasha mazmunyn jınaqtap jazsaq, mıdyń fızıologııasyn zertteý, ekinshi jaǵynan 3 jasqa deıingi búldirshinderdiń psıhologııasy kórsetkendeı, balanyń aqyl-oı qabiletterin damytýdyń basty kilti – adam ómiriniń alǵashqy úsh jyldyq tanymdyq tájirıbesi, ıaǵnı mı jasýshalarynyń damý kezeńinde ekenin kórsetti. Eshbir bala danyshpan, bolmasa aqymaq bolyp týmaıdy. Munyń bári bala ómiriniń negizgi ári sheshýshi jyldarynda mıdyń damý deńgeıi men ony yntalandyrýǵa baılanysty. Bul – týǵannan úsh jasqa deıingi jyldar.
Álemdi sharlamaı-aq ulttyq tárbıeniń tereńine boılasaq ta balany erte jastan damytýdyń qandaı mańyzdy ekenin túsinýge bolady. Qazaq 1-3 jastan emes, tipti qursaqtan tárbıeleýge erekshe mán bergen. Iá, biraq halyq pedagogıkasyn da, shetel tájirıbesinde qolǵa alý úshin eń aldymen tárbıe men bilim beretin uıymdar jaıyn sheship alýymyz kerek. Bul túıtkildiń túıinin túbegeıli tarqatpaıynsha, 3 jasqa deıingi balalardy da balabaqshamen 100 paıyz qamtamasyz etip almaıynsha, ondaǵy tárbıe men bilim týraly sóz etý múmkin emes. О́ıtkeni «ata-ájeniń mektepteri» kúnnen-kúnge jabylyp jatyr, al áke men ana jumystan bosamaıdy. Bar úmit – balabaqshada...