Kezinde kóp oqylǵan hám ádebı ortanyń belgili bir deńgeıde kúshi bola alǵan jýrnaldar nesimen qundy boldy? Máselen, «Juldyz», «Jalyn» ádebı jýrnaldary jabyq báıgelerimen ataqty. Kil myqtylardyń jańa shyǵarmalarynyń bári tek osy jýrnaldardan oqyldy. О́ıtkeni sol basylymǵa muqtajdyq bar edi. Al qazir ádebıettiń keńistigi keńeıdi. Ádebıetke jańa kelgen kez kelgen jazarmannyń esimi hám shyǵarmasy ınternet betinde tur. Iаǵnı qazir ádebı jýrnaldar aqyn-jazýshylardyń jańa dúnıesin jarııalaý arqyly qajettilik týdyryp, abyroı jınaı almaıdy.
Osy faktorlardyń áserinen ádebı jýrnaldardyń jańa zamandaǵy mıssııasy joqqa aınaldy. Demek, oqyrman ádebı jýrnaldarǵa ne úshin jazylady degen qarapaıym ári qatýly suraqqa da jaýap joq.
Bıylǵy statıstıka boıynsha elimizde 3 463 gazet-jýrnal tirkelgen eken. Onyń 2 138-i – gazet, 1 325-i jýrnal. Naqtyraq aıtsaq, 236-sy – qazaq tilinde, 459-y orys tilinde shyǵady. Bul jýrnaldardyń 304-i Nur-Sultanǵa tıesili bolsa (6-y qazaq, 87-si orys tilinde), 702-si Almaty qalasynan (124-i qazaq, 265-i orys tilinde) jaryq kóredi. Eki qaladan keıingi kóp jýrnal jarııalanatyn óńir – Túrkistan oblysy men Shymkent qalasy. Onda barlyǵy 104 jýrnal basylyp shyǵady: 41-i qazaq, 28-i orys tilinde. Al elimizde qazaq-orys tilinde barlyǵy – 397, úsh tilde shyǵatyn 233 jýrnal bar.
Tarıhqa úńilsek, talantty aqyn-jazýshylardyń shoǵyryn qalyptastyryp, tipti ádebı aǵymdar týdyrǵan jýrnaldar boldy. Iаǵnı kez kelgen jýrnal ádebı sózdi, ádebı kózqarasty, minez-qulyqty qalyptastyra alatyndaı dárejede bolýy kerek deımiz. Hám respýblıkalyq nemese oblystyq jýrnaldar sol óńirdegi ádebı ortanyń uıytqysy bolýy ekibastan. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda onyń bári, tek qaǵazǵa basylǵan qara jazýdyń deńgeıinde qala bermek. Eshkim oqymaıdy, hám eshkim izdemeıdi.
2000 jyldardyń basynda jeke gazet shyǵarýshylar beleń aldy. «Shetel ádebıeti», «Kentavr» degen gazetter az ýaqyt qana jarııalanyp, keıin qarjylyq jaǵdaıǵa baılanysty toqtady.
Bulardyń qatarynda «Shámshi», «Altyn tamyr», «Rýh-mıras», t.b. ádebı-mádenı jýrnaldar bar. Ásirese Shyǵys Qazaqstan oblysynan 2012-2016 jyldary shyqqan «Otyken» ádebı jýrnalyn erekshe aıtar edik. «Shyǵys aqparat» medıa holdınginiń sol kezdegi basshysy Nurjan Qýantaıulynyń bastasymen hám redaktorlyǵymen jaryq kórgen basylym 500 danamen taralǵan. Keıin bas redaktor qyzmetten ketken soń jýrnal da jumysyn toqtatty. Qazir oblysta birde-bir ádebı jýrnal joq.
Al 2019 jyly Eýrazııa jazýshylary forýmynda tusaýy kesilgen «Samuryq» ádebı jýrnalynyń úsh sany shyǵyp úlgerdi. Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń qarjylandyrýymen basylatyn jýrnal Jazýshylar odaǵynyń elordadaǵy basylymy, úni bolsyn degen nıetpen qurylǵan-tyn. 256 betten turatyn almanah tıptes jýrnaldyń taralymy 1000 dana.
Oqyrman nege azaıdy?
Talaı talanttyń tusaýyn kesken «Juldyz» byltyr «Jyldyń eń úzdik jýrnaly» ataldy. Alǵash ret 1922 jyly «Ádebıet jáne ıskýsstvo» degen ataýmen jaryq kórgen basylym keler jyly ǵasyrlyq toıyn toılamaq. Qazir ádebı jýrnaldyń 1700 taralymy bar. Bas redaktory Ǵalym Jaılybaıdyń aıtýynsha, bul kórsetkish 2020 jylǵa qaraǵanda 500 danaǵa kóbeıgen. Sońǵy jyldarda Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Almaty qalasy ákimdigi qarjylaı qoldaý kórsetip otyr. Al qalamaqy máselesi, ádettegideı qýantarlyq emes, tipten az mólsherde ǵana beriledi.
«Parasat» qoǵamdyq-saıası, ádebı-kórkem jýrnaly 1958 jyldan beri shyǵyp keledi. Ol kezdegi ataýy – «Mádenıet jáne turmys» bolatyn. 1990 jyldan beri «Parasat» degen atpen jarııalanady. Jýrnal HH ǵasyrdyń 70-80-jyldary jarty mıllıonnan astam danamen taralǵan. 90-jyldardaǵy balapan basymen, turymtaı tusymen ketken zamanda baspasózdiń basynan baq taıǵany belgili. Sodan beri «Parasattyń» da taralymy kúrt kemidi. Biraz ýaqyt shyqpaı qalǵan kezderi de boldy. 2020 jyldyń shilde aıynan bastap basylym jumysy birtindep qalypty yrǵaǵyna kóship, qaıta jaryq kóre bastady. Qazirgi taralymy – 811 dana.
«Gazetterdiń tırajynyń ózi 10 myńnyń aınalasynan asa almaı shıyrlap qalǵan qazirgi qıyn kezeńde jýrnaldardyń jaǵdaıy aıtpasa da túsinikti shyǵar. Biraq jýrnaldy qaıta qalypqa keltirgen osy sanaýly aıdyń ishinde-aq qanshama oqyrman habarlasyp, birazdan beri «Parasattan» kóz jazyp qalǵanyn, qaıta shyǵa bastaǵanyna qýanǵanyn aıtyp júr. Ras, qazir jurt burynǵydaı baspasózge jappaı jazyla bermeıdi. Degenmen, el jadynda saqtalǵan aty bar baıyrǵy jýrnaldardy jaýyp tastaýǵa bolmaıdy dep sanaımyn», deıdi jýrnal redaktory Sáken Sybanbaı.
Oqyrman aýdıtorııasy qalyptasqan basylymnyń biri – «Aqıqat». «Qazaq gazetteri» JShS-ǵa qaraıtyn basylym aıyna bir ret, 116 betpen shyǵady. Taralymy 3000 dana. Negizinen, memlekettik tapsyryspen jumys isteıdi. Bas redaktordyń orynbasary Dına Imambaevanyń aıtýynsha, barsha dástúrli buqaralyq aqparat quraldaryna tán tómengi taralym tek ýaqytsha toqyraý.
Al jasóspirimderge arnalǵan «Aq jelken» jýrnaly bes myń danamen shyǵyp otyr. Qazaqstanda 2,5 mıllıon oqýshy bar ekenin eskersek, jýrnaldyń taralymy kóp pe, az ba – baǵamdaı berińiz. Keńes ókimetiniń tusynda basylym 100 myń danamen Qazaqstannyń túkpir-túkpirine taralǵan edi. Jýrnaldyń bas redaktory Baljan Muratqyzy tıraj máselesindegi túıtkildi tarqatyp aıtty. «Qazir jýrnaldyń jartysyn «Qazposhta» bólimi oqyrmannyń qolyna jetkize almaıdy. Bul bólek taqyryp. Aıtaıyn degenim, balalardyń oqý mádenıetin qalyptastyra almaı jatyp, taralymy az degen jeleýmen balalardyń gazet-jýrnalyn jaýyp tastaǵysy keletinder bar ekenin bilemiz. Qarjylyq jaǵynan tıimsiz, tabys ákelmeıdi degen kózqarasty bir jaǵyna ysyryp qoıyp, qazir jappaı gazet-jýrnal oqýǵa kóshýimiz kerek. Al «Aq jelkenniń» jas urpaqtyń aldynda jaýapkershiligi zor. Sonaý «Pıoner» kezinen qanshama býyn tárbıeledi, áli de sol jolynan jańylǵan joq. Ár kitaphanada «Aq jelken» bolsa eken degen tilegimiz de aýada asylyp qalyp jatyr, mysaly. Búgin gazet-jýrnal oqymaǵan bala erteń kitap oqymaıtyn eresek adamǵa aınalady. Balalardyń oqý mádenıetin qalyptastyrý úshin arnaıy baǵdarlama qabyldaýǵa májbúrmiz. Ashat Aımaǵambetovtiń «Oqýǵa qushtar mektep – oqýǵa qushtar ult» jobasyn osyǵan mysal etip alsaq bolady», deıdi ol.
«Abaı» nege jaryq kórmeıdi?
«Abaı» jýrnaly 1918 jyldyń 4 aqpanynan bastap qazirgi Semeı qalasynda jarııalandy. Tulǵaǵa arnalǵan tuńǵysh jýrnaldy qazaq prozasynyń mektebin qalyptastyrǵan Júsipbek Aımaýytov pen Muhtar Áýezov «Ekeý» degen laqap atpen ashyp, redaktorlyq jasaǵan. Demeýshisi – Semeı qalasyndaǵy et jáne teri ónerkásibiniń negizin qalaýshy, Máskeýden alǵan birinshi gıldııaly kópes qujaty bar asa baı mıllıoner sanalǵan Qarajan Úkibaev. Ony demeýshilikke Muhtar Áýezov kóndirgen desedi.
Alǵashqy sany 900 danamen shyqqan jýrnalǵa shyǵarýshy redaktorlardan basqa Shákárim Qudaıberdiuly, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Sábıt Dónentaev, Ǵumar Qarashev, Smaǵul Sádýaqas, Halel Dosmuhamedovterdiń óleńderi men pýblısıstıkalyq maqalalary jıi jarııalandy. Ondaǵy maqalalardyń barlyǵy búrkenshik atpen berilip otyrǵan. Alashorda úkimeti qulaǵan soń «Abaı» jýrnaly da 1918 jylǵy qarashadaǵy sońǵy 11 sanynan keıin jabylyp qalady. Onyń jalǵasy retinde 1992 jyldan bastap jańa «Abaı» shyǵa bastaıdy.
Ryshan Mýsınniń bas redaktorlyǵymen jalǵasqan jýrnal ol qaıtys bolǵan soń jaýapty hatshy Muratbek Ospanovtyń jeke ıeligine ótedi. Al qazir qarjylyq qoldaýǵa baılanysty basylym 4-5 jyldan beri toqtap tur. «Abaı» halyqaralyq qorynyń dırektory Asylan Ǵafýrov qarjy máselesimen jýrnal ıesine usynys jasaǵanyn aıtty. «Byltyr hakimniń 175 jyldyǵy aıasynda M.Ospanovqa qordyń qarjylandyrýymen jýrnaldy qaıta shyǵarýdy usyndyq. Alaıda basylym ıesi memleketten qoldaý bolady dep bas tartty. Úkimet te, ákimdik te JShS jýrnaldaryna tikeleı qarjy bóle almaıdy. Sondyqtan «Abaı» áli kúnge deıin toqtap tur. Al halyqaralyq qordyń jýrnal redaksııasyn elordadan ashyp, qaıta jańǵyrtaıyq degen usynysy áli óz kúshinde», deıdi qor basshysy A.Ǵafýrov.
«Jambyldan» «Qasymǵa» deıin
Ádebı ortada «Abaıdan» soń tulǵa esimimen atalǵan basylym – «Jambyl». Odan keıin «Maǵjan», «Muqaǵalı», «Qasym» jýrnaldary paıda boldy.
2004 jyldan beri shyǵyp kele jatqan «Jambyl» jýrnaly – oblysqa qoıylǵan rýhanı eskertkish syndy. On jyl boıy avtorlarǵa táýir qalamaqy bergen jalǵyz jýrnal ekenin de aıta keteıik. Qazir ekonomıkalyq ahýalǵa baılanysty qalamaqy birneshe jyldan beri toqtap tur. 1000 danamen taralatyn basylymnyń negizgi qarjy kózi tenderden túsedi. 3 aıda bir ret 10 baspa tabaqpen jaryq kóredi.
Bıyl Jambyl babamyzdyń 175 jyldyǵy atap ótiledi. Mereıtoı aıasynda «Jambyl» jýrnalyn memleket qamqorlyǵyna alýdyń ońtaıy kelip turǵan sııaqty.
Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qarjylandyrýymen 2007 jyldan beri jaryq kórip kelgen «Maǵjan» ádebı jýrnalynyń da az bolsa da, turaqty oqyrmany bar. 150 bettik basylymnyń taralymy 1500 dana. Pandemııa jaǵdaıyna deıin jýrnal eki jylda bir «Maǵjan kóktemi» respýblıkalyq festıval uıymdastyryp kelgeni el esinde.
Al Qaraǵandydan jaryq kóretin «Qasym» jýrnaly 3000 taralymmen taraıdy. 200 betpen 2 aıda bir shyǵatyn basylym oblys ákimdiginiń qoldaýymen, Ishki saıasat basqarmasy uıymdastyratyn konkýrstan 3000 dana taralymǵa qarjy utyp alady. Qalamaqy turaqty emes, tómengi mólsherde beriledi.
Ádebı basylymnyń bas redaktory Serik Saǵyntaı keıingi on jylda baspahana naryǵyndaǵy ınflıasııanyń áseri elimizdegi barlyq jýrnalǵa tıgenin aıtady. «Keńestik kezeńdegideı ádebıetti ortalyqtandyrý sharalary bolmaǵandyqtan, aımaqtardaǵy ádebı jýrnaldar Jazýshylar odaǵynyń jumysyna kóp septigin tıgizip otyr. Odaqtyń jalǵyz jýrnalyna, jalǵyz ádebı gazetine aımaqtardaǵy jastar turmaq, qalyptasqan jazarmandardyń jıi, turaqty jarııalanýy ońaı emes, talapker kóp. Al «provınsııalyq jýrnaldar» osy jaıttyń betin qaıtara alady. Onymen qosa, jýrnaldar baspalardaǵy kitap taralymy azdyǵynyń ornyn toltyrady. Kez kelgen qalamgerdiń elimizde shyǵatyn kitaby ári ketse 1000-2000 danamen basylyp shyǵady. Al aımaqtyq jýrnaldar talaı jastyń jolyn ashyp, ádebıet saparyna attandyryp otyr. Toptamalary bir kitapqa tolar-tolmas jastar úshin jýrnaldarǵa jarııalaný bir beles sekildi. Jýrnaldar bir esepten, ádebı almanahtardyń da rólin atqara alady. Taǵy bir másele, eshkim jýrnal shyǵaryp paıda taýyp, baıyp kete almaıdy. О́ıtkeni ádebıetpen paıdakúnem adam aınalysa almaıdy», deıdi redaktor.
«Adyrnanyń» jaǵdaıy hal ústinde
2016 jyly sol kezdegi oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń qoldaýymen Aqtóbeden «Adyrna» atty respýblıkalyq ádebı jýrnal shyǵa bastaǵan-dy. Aıyna bir ret jaryq kóretin jýrnal az ýaqytta ádebı ortada tyń bastamalarymen kózge tústi. Alaıda 1500 danamen taralatyn jýrnaldyń búgingi hali múshkil. Aqtóbe oblysy ákimdiginen bólinetin qarjy biraz ýaqyttan beri kesheýildep turǵandyqtan, ádebı jýrnaldyń jańa jylda shyǵý-shyqpaýy belgisiz bolyp otyr.
Bul ahýaldy jýrnal redaktory, aqyn Meıirhan Aqdáýletuly qoǵamdaǵy ádebıettiń deńgeıi men qadir-qasıetiniń tómendiginen dep esepteıdi. «Kitap, gazet-jýrnal salasyndaǵy barlyq kóńil tolmaýshylyq pen kemshiliktiń bári osy túıinnen tarqaıdy. Qoǵamnyń ádebıetke, jazý-syzýǵa degen kózqarasy túzelmeı, bul salada órkendeý bolmaıdy. Bul – Jazýshylar odaǵy kóterip, aınalysatyn másele.
Qazir, salystyrmaly túrde alsaq, poezııa sharyqtady, táýir jazatyn jas aqyndar kóp bolmasa da bar. Al proza kúnnen-kúnge quldyrap barady. Bireýdiń jaqsy dúnıesin oqı qalsam, ózim jazǵandaı qýanatyn boldym. Buryn «Jalyn» almanaǵynyń ataq-abyroıy, sonymen qatar deńgeıi de joǵary boldy. Onyń qalamgerlerge taǵaıyndalǵan ádebı syılyǵy da óte bedeldi hám tek talanttar alatyn mártebe edi. Biz «Adyrnany» sol tıptes ádebı jýrnal jasaımyz dep úmittendik. Alaıda men shylqyǵan baı emespin, qosymsha qyzmetkerge tóleıtin qarjy joq, qaǵaz ben boıaýdyń áńgimesi óz aldyna. Al ákimniń, ıakı mesenattardyń aldyna baryp aqsha suraýǵa ishki ustanymym jibermeıdi. Degenmen, ákimdiktiń jaýabyn kútip júrmiz», deıdi bas redaktor.
Bul másele jóninde oblystyq Ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Aıbek Kýpenov: «Adyrna» ádebı jýrnaly osy ýaqytqa deıin oblys ákimdiginiń qoldaýymen shyǵyp keldi. Qazir qarjylandyrýdyń jańa joldary qarastyrylýda. Bul másele oblys ákiminiń tikeleı baqylaýynda», dedi.
О́ńirlerdegi jýrnaldardy kóbinese ákimdikter qarjylandyrady. Árıne, ákimder ádebıetshi emes. Iаǵnı qoǵamdaǵy «gazet-jýrnalǵa ákimdikter qarjy bólmeıdi» degen jattandy pikirdiń ózi keıde kúmándi sııaqty. Biraq óz abyroılary úshin hám shyn nıetimen qarjy bóletinder kóp. Jergilikti bıliktiń qazaq rýhanııatyna degen oń kózqarasy árıne qýantady. Onyń ústine ár oblysta keminde bir ádebı jýrnaldy qarjylandyryp otyrýǵa shama-sharyq jetip-aq tur. «Adyrnadan» jaqsy jańalyqtar kútemiz...
«Álem ádebıeti» qaıta shyǵa ma?
2007 jyly aýdarmashy Keńes Iýsýpovtyń bastamasymen shyqqan jýrnal – qazaq ádebıetindegi shetel shyǵarmalaryna arnalǵan jalǵyz basylym boldy. Tırajy 1500-2000 dana kóleminde bolǵan jýrnalǵa jańa aýdarmalar, Nobel syılyǵy laýreattarynyń shyǵarmalary men suhbattar jarııalandy. Sondaı-aq ár eldiń ádebıetine tutas nómir arnaý dástúri qalyptasty. Al ondaǵy shyǵarmalar arnaıy tapsyryspen túpnusqadan aýdarylǵan. Ádebı jýrnal tender arqyly qarjy taýyp, al qalǵan shyǵynyn «Folıant» baspasy jaýyp otyrypty. 2016 jyly mınıstrlikten tender bolmaǵandyqtan, basylymnyń jumysy toqtaǵan.
Kez kelgen mádenıetti hám órkenıetti memlekette álem ádebıetine arnalǵan birneshe gazet-jýrnal bar. Al elimizde búgingi tańda mundaı birde-bir basylym joq. Bul, eń aldymen, qazaq ádebıetiniń deńgeıin, odan keıin Úkimettiń el ádebıetine degen salǵyrt kózqarasyn bildirse kerek.
Sonymen...
Qazaq ádebıetiniń bir qabyrǵasyna aınalǵan jýrnaldardyń búgingi hal-ahýalyna qarap, 1000 danamen jýrnal shyǵarý qajet pe ózi degen oıǵa qalasyń. Shynynda, az tırajben jaryq kóretin basylymnyń kórkemdik deńgeıi qandaı bolmaq? Oqyrman talǵamy úshin emes, tek tender úshin ǵana «tiri» turǵan jýrnaldardyń qazaq ádebıeti men mádenıetine qandaı da bir úlesi bar ma? Ágárákı, basqa turǵydan qarar bolsaq, qansha dana bolsa da, qaǵazǵa basylǵan dúnıe – erteńgi tarıh. Sózsiz. Tek, ókinishtisi sol, qaǵazǵa basylǵan dúnıeni astyn syzyp oqıtyn oqyrmannyń tóbesi kórinbeıdi.
Eger ǵaıyptan taıyp gazet-jýrnaldar jappaı oqylatyn bolsa, basylymdardaǵy búgingi bar men joqtyń arasyndaǵy ahýal ózgerip, kórkemdik deńgeı áldeqaıda joǵary ádebı jýrnal shyǵarýǵa qaýqar jetedi dep oılaımyz. Ol úshin, árıne, aldymen kitap, gazet-jýrnaldyń nasıhatyn kúsheıtý kerek sııaqty. Iаǵnı gazet-jýrnal satyp alýdyń saıasatyn qoldan jasaýǵa tıispiz. Máselen, halyq kóp júretin saýda oryndarynda mindetti túrde gazet-jýrnal satatyn burysh bolýyn zańdy túrde qarastyrýǵa bolady. Áıtpese memleket qarjylandyryp, máselen «Juldyz» jýrnalyn 50 myń danamen shyǵarsa da, odan paıda joq. Eshkimniń eshkimde isi joq, halyq ol jýrnaldyń aıaqasty 50 myń tırajben shyǵyp jatqanynan tipti habary da bolmaıdy.