Jastar qaıda jalyndaǵan?

«Eńbek rezervteri» ortalyq keńesinde eńbek etip júrgen kezderi Sultan Abdýl­ulynyń bapker retinde baǵy jandy. 1981-91 jyldar aralyǵynda ol atalǵan uıymda aǵa jattyqtyrýshylyq qyzmet atqardy. Dál sol tusta Bolat Temirov, Nurlan Kóp­jasarov, Qanatbek Shaǵataev, Nıkolaı Kýl­pın, Myrzaǵalı Aıtjanov, Mıhaıl Iýrchenko, Arkadıı Topaev, Nurjan Sma­nov, Esbolat Nurmanov, Nurlan Qa­lybaev, Talǵat Túsipov, Vasılıı Jırov, Bolat Nııazymbetov jáne taǵy basqa boksshy­lar baıraqty básekelerde tabys­ty óner kórsetti. Keıinnen olardyń aldy Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynda atoı salsa, ózgeleri túrli halyqaralyq dodalarda daralandy.

1991 jyly el sportynyń tizginin usta­ǵan azamattar Sultan Kostoevty Qazaq­stannyń jastar quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy etip taǵaıyndady. Jalyndap turǵan jigitterdi ol san márte álem birinshiligine bastap apardy. Sol koman­dalar sapynda óner kórsetken jer­lesterimizdiń birazy keıinnen dú­nıe­júzilik deńgeıde moıyndalǵan marqasqalarǵa aınalsa, endi birazy eresekter dýyna qosyla almaı, qalyń toptyń arasynda qalyp qoıdy. Nege? Úlken rıngte ózderin túbegeıli moıyndatý úshin olarǵa ne kedergi boldy? Mine, Sultan aǵamen bolǵan áńgime barysynda osyndaı sansyz saýalǵa jaýap alýǵa tyrystyq. Endi osy jarystarǵa ret-retimen toqtalaıyq.

1994 jyl. Qazaqstan quramasy jastar­dyń álem birinshiliginde alǵash ret boı kórsetti. Ystanbulda ótken jarysta jerlesterimizge bes qola medal buıyrdy. Jeńis tuǵyryna kóterilgen sol boksshylardyń ekeýi ǵana keıinnen ulttyq komanda bapkerleriniń nazaryna ilikti. Atap aıtsaq, 67 kılo salmaqtaǵy Danııar Muńaıtpasov Azııa chempıonatynyń kúmis júldegeri atanyp, 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynda baq synady. Jasyl qurlyqta ol shırek fınalǵa deıin jetti. 63,5 kılo salmaqtaǵy Asan Seksenbaev AQSh-ta ótken Muhammed Álıdiń týrnırinde top jaryp, sań myń kórermenniń kóńilinen shyqty. Alaıda keıinnen ol qarqynyn báseńdetip alyp, kópshilik nazarynan tys qaldy. Al Aleksandr Soı (54 kılo), Talǵat Qalımov (60 kılo) jáne Rýslan Zýmaevtyń (81 kılo) odan keıingi taǵdyry beımálim.

Sultan aǵa aıtady: – Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary kóp qıyndyqty bastan keshirdik. Birinshiden, shetelde bizdi eshkim tanymaıdy. Álem kartasynda Qazaqstan dep atalatyn irgeli memlekettiń bary jaıynda kópshilik beıhabar. Ekinshiden, AIBA sekildi beldi uıymda ádildik úshin kúresip, bizge arasha túsetin eshkim bolmady. Sol sebepti de tóreshiler tarapynan kóp teperish kórdik. Túrkııada keminde eki altyn alýǵa kúsh-jigerimiz jetetin edi. Alaıda biraz órenimiz qıturqy oıynnyń qurbany boldy. Jeńis tuǵyryna kóterilgen jigitterdi aıtpaǵanda, júldesiz qalǵandardyń ózderi de óte jaqsy judyryqtasty. Máselen, Rústem Tursynhanov (81 kılo) bolashaq Olımpıada chempıony, kásipqoı bokstyń shoqjuldyzy Vladımır Klıchkodan nebári eki upaı aıyrmashylyqpen utyldy. Qarsy kelgenderdi jaıpap kele jatqan Ersin Jaılaýov (48 kılo) pen Vıacheslav Býrbany (71 kılo) tóreshiler toqtatty.

1996 jyl. Bostandyq aralyna sapar shekken jerlesterimiz eki júlde enshiledi. 60 kılo salmaqtaǵy Batyrhan Jaqsybaev kúmis medal alsa, 51 kılo salmaqtaǵy Qu­ralbek Buqarov qolaǵa qol sozdy. Olar­dyń ekeýi de sheshýshi tusta rıng qo­jaıyndaryna ese jiberdi. Atap aıtsaq, Batyrhan fınalda Rıchard Vaılandtan (15:22), al Quralbek jartylaı fınalda Stalın Lopes Kabreradan (4:16) utyldy.

Kýbada jeńis tuǵyryna kóterilgen qos bylǵary qolǵap sheberiniń jolyna barsha qazaq jankúıeri úlken úmitpen qarady. О́ıtkeni olar daryndy ári qarymdy edi... Biraq ekeýi de qurlyqtyq deńgeıdegi ja­rys­tardan asa alǵan joq. Qapııada kózinen jaraqat alǵan Quralbekke dáriger­ler boksty doǵarý qajettigi jaıynda ke­ńes berdi. Sóıtip, jalyndap turǵan sha­ǵynda ol saptan shyǵyp qaldy. Osy jaısyz jańalyqty estigen kezde biz «Sıdneı seniń Olımpıadań edi» dep qalam terbegen edik. Bul maqala ǵasyrlar toǵysynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde jaryq kórdi. Al Batyrhan Sıdneıdegi oıyndarǵa qatysýǵa talpynyp kórdi. Alaıda bul áreketinen eshnárse shyqpady. Odan keıin biraz ýaqyt kásipqoı rıngte óner kórsetti. Kóp uzamaı otbasylyq jaǵdaıyna baılanysty bylǵary qolǵabyn shegege ildi.

Sultan aǵa aıtady: – Bostandyq ara­lynyń halqy boksty erekshe qasterleıtini bar­shaǵa málim. Tipten, memleket basshysy Fıdel Kastronyń ózi asa iri jarystardy tapjylmaı tamashalaıdy. Sondyqtan osy elde jergilikti boksshyny tek uryp jyǵý kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda «tóreshi meniń qolymdy kóteredi» dep dámelenbeı-aq qoı. 1996 jyly dál solaı boldy. Ga­vanada Buqarov qarsylasyn qýyp jú­rip sabady. Biraq jeńis Vaılandtyń en­shisine jazyldy. Jaqsybaev ta jaqsy judyryqtasty. Qazylar taǵy da ádildikti belden basty. Gavanaǵa ýaqyt oza álem chem­pıony atanǵan Galıb Jafarov ta bar­ǵan. 54 kılo salmaqta kúsh synasqan ol barlyq qarsylasyn jaıpap kele jatqan edi, shırek fınalda tóreshiler kópe-kórneý qııanat jasady. О́ıtkeni, ýkraı­nalyq Evgenıı Bogdandy jeńse, jartylaı fınalda jerlesimizdiń joly Pavel Peres Mırabalmen qıysatyn edi. Al Ja­farovtyń jergilikti boksshyny sabap tastaıtynyna jarys qojaıyndarynyń esh kúmáni bolmady. Sol sebepti de olar Galıbti sol mejede toqtatty.

1998 jyl. Argentınaǵa attanǵan órenderdiń barlyǵy da naǵyz «sen tur, men ataıyndar» edi. Keıinnen olardyń deni ulttyq qurama sapynda jasyndaı jarqyldady. Sultan Kostoev jetekshilik etken komanda Býenos-Aırestegi jarysty 1 altyn, 2 kúmis jáne 3 qolamen qory­tyndylady. 51 kılo salmaqtaǵy Serik Eleýov barlyq qarsylasyn bet qaratpaı utyp, álem chempıony atandy. Qaraǵandylyq qyran fınalda Georgıı Balakshındi 7:0 esebimen oısyrata utty. Reseı boksshysy keıinnen Belfastaǵy álem chempıonaty men Beıjińdegi Olımpııa oıyndarynyń qola júldegeri, Eýropanyń úsh dúrkin chempıony atandy.

54 kılo salmaqtaǵy Bekzat Sattarhanov jáne +91 kılo salmaqtaǵy Pavel Storojýk kúmis medaldy moıyndaryna ildi. Shırek fınalda qandasymyz keleshekte Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynyń eki dúrkin jeńimpazy, qazirgi kezde ká­sipqoı rıngtiń kókjalyna aınalǵan kýba­lyq Gılermo Rıgondo Orısti 5:1 ese­bi­men utty. Fınalda ýkraınalyq Ser­vın Sýleı­­manovty jaqsylap turyp saba­ǵanymen, tóreshiler taǵy da ádiletsizdik ta­­nytty. Aman Batyrbaev (48 kılo), Ba­ýyr­­­jan Qaıyrmenov (75 kılo) jáne Ol­­jas Oraz­alıev (81 kılo) qola medaldy ıelendi.

57 kılo salmaqta qolǵap túıistirgen Nurjan Kárimjanovtyń da jeńis tuǵy­ryna kóterilýine barlyq múmkindigi boldy. Ekinshi aınalymda ol argentınalyq Israel Gektor Perespen kúsh synasty. Birinshi raýndta qazaq jigiti qarsylasyn bas kótertpeı tómpeshtep, edáýir upaı aıyrmashylyǵymen alda kele jatty. Sol mezette elektr jaryǵy óship qalyp, búkil kompıýter isten shyqty. Kóp uzamaı tehnıka qaıta qalpyna keldi. Biraq qandaı «sıqyrdyń» baryn bilmeımin, áıteýir Kárimjanovtyń jıǵan upaılarynyń barlyǵy da bir mezette joıylyp ketti. Odan keıin de bizdiń boksshy Peresti aýyr soqqylardyń astyna aldy. Alaıda jeńis jergilikti boksshynyń enshisine jazyldy. Aqyry dál sol jigit argentınalyq komanda sapynan jalǵyz ózi chempıondyq ataqqa ıelik etti.

Sultan aǵa aıtady: – Toqsanynshy jyldardyń sońynda maǵan osyndaı keremet boksshylardy baptaý baqyty buıyrdy. Sol kezeńde jastar quramasy sapyna qosylǵan órenderdiń barlyǵy da saıdyń tasyndaı julqynyp turǵan jigitter edi. Keleshekte olar otandyq boksymyzdyń maqtanyshyna aınaldy. Máselen, Býenos-Aıreske sapar shekken 11 boksshynyń úsheýi arada eki jyl ótken soń Olımpııa oıyndaryna qatysty. Sıdneı saparynan Bekzat Sattarhanov chempıondyq ataqpen oralsa, Nurjan Kárimjanov pen Oljas Orazalıev shırek fınalǵa deıin jetti. 2004 jyly Afına Olımpıadasynda Serik Eleýov qola medaldy ıelendi. Odan bólek, Nurjannyń Azııa chempıony, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy degen ataqtary bar. Oljas Álem kýbogy jolyndaǵy jarysta jasyndaı jarqyldady. Aman Batyrbaev pen Pavel Storojýk ta birer jyl ulttyq qurama sapynda óner kórsetip, birqatar halyqaralyq týrnırde oljaǵa keneldi. Rasynda da, men baptaǵan komandalar arasyndaǵy eń juldyzdysy dál osy qurama boldy.

2000 jyl. Álem birinshiligin Býda­pesht qalasy qabyldady. Biraq ol qura­maǵa Sultan Kostoev emes, Asqarbek Ǵazızov jetekshilik etti. Majarstannyń bas sha­harynda Gennadıı Golovkın (63,5 kılo) bas júldeni oljalasa, Berik Serikbaev (48 kılo), Ulan Saýytbaev (54 kılo) jáne Rýstam Irgebaev (+91 kılo) qolaǵa qol sozdy. GGG degen laqap atpen tanylyp, búgingi tańda kásipqoı rıngtiń shoqjuldyzyna aınalǵan otandasymyz sheshýshi tustarda reseılik Evgenıı Pýtılov pen kýbalyq Maıkl Perestiń eki aıaǵyn bir etikke tyqty. Al jartylaı fınalda Berik bolgarııalyq Salım Salımovten utylsa, Ulan reseılik Murat Hrachev jáne Rýstam grýzııalyq Gaga Bolkvadze­ge jol berdi.

Býdapeshtte qazaq boksynyń bolashaq juldyzdary Baqtııar Artaev (67 kılo) pen Beıbit Shúmenovtiń de (75 kılo) óner kórsetkenin aıta ketýge tıispiz. Sol jarys­ta olardyń aıy ońynan týmady. Baqtııar belarýsııalyq, Beıbit amerıkalyq boksshylardan utyldy. Biraq ózderiniń jankeshtiligi men tabandylyǵynyń arqasynda araǵa jyldar salyp, ekeýi de bıik-bıik tuǵyrlardan qol bulǵady. 2004 jyly Baqtııar Olımpıadada bas júldeni oljalaýmen qatar, eń úzdik boksshyǵa tıesili Vel Bar­ker kýbogyn ıelendi. Eki ret álem chempıonatynda qola júldeger atandy. Al Beıbittiń esimi kásipqoılar arasynda álem chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq boksshysy retinde tarıhta qaldy.

2002 jyl. El qura­masynyń tizginin qaıta us­taǵan Sultan Kostoev óz shá­kirt­terin Bostandyq ara­lyn­daǵy Santıago de Kýba qala­syna bastap apardy. Aıtýly dodada 63,5 kılo salmaqtaǵy Qanat Ilııa­sovtyń baq juldyzy janyp, bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Asa shıelenisti ótken aqtyq saıysta Qanat jergilikti boksshy Vıler Kı­nonezdi qapy qaldyrdy. Fınalda taǵy eki jer­lesimizdiń joly Kýba qabylandarymen qıysty. Dmıtrıı Gotfrıd (75 kılo) Osmaı Okostadan, Erbol Babaev (+91 kılo) Iаsmanı Peresten jeńildi. Al Aleksandr Nılga (91 kılo) qola medaldy enshiledi.

О́kinishke qaraı, joǵaryda esimderi atalǵan bylǵary qolǵap sheberleriniń eshqaısy eresekter dodasynda kúlli qazaq­­standyq jankúıerler armandaǵan asýlardy baǵyndyra almady. Tarqatyp aıtsaq, Erbol Babaev 2003 jyly Bang­koktaǵy álem chempıonatynda shırek fınalǵa deıin jetti. Sodan keıin qazaqtyń nar tulǵaly jigitiniń sharshy alańdy shaıqaǵan sátin kórmedik. Dmıtrıı Gotfrıd pen Aleksandr Nılganyń al­ǵashqy aıaqalystary táýir edi. Desek te olar da halyqaralyq týrnırlerde júlde alýmen shekteldi. Aıryqsha úmit Qanat Ilııasovqa artyldy. Tórtkúl dúnıeniń teńdessiz jastary bas qosqan jarysta top jarǵan qandasymyz eresekter dýyna qosylǵanda tosylyp qaldy.

Sultan aǵa aıtady: – Qanshama daryndy jasty ulttyq qurama sapyna qostyq. Ýaqyt oza solardyń deni asa iri baıraqty básekelerde teńdessiz ónerimen kózge túsip, memleket maqtanyshyna aınaldy. Árıne, ol sportshylarǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Sonymen qosa eresekter rınginde ózderin moıyndata almaı, qalyń toptyń arasynda qalyp qoıǵandary qanshama! Bozbala shaqtarynda komanda sapyna qabyldaǵanymda olardyń bolashaǵy jarqyn bolatynyna jeke óz basym qylaýdaı da kúmán keltirmedim. Bir ókinshitisi, jas­tar arasynda jasyndaı jarqyldaǵan jigitter eresekter dýyna qosylsa, qumǵa sińgen sýdaı joq bolady da ketedi. Onyń barlyǵy jeke bapkerleriniń bilimderiniń taıazdyǵy jáne biliktiliginiń tómendigi saldarynan. Tek aqsha taýyp, abyroı jııý­dy ǵana oılaıtyn jattyqtyrýshylarǵa ulttyq namys pen patrıottyq sezim degen qasterli uǵymdardyń quny kók tıyn. Ondaı pysyqaılar áli de aramyzda joq emes. Dáp qazir eshkimniń atyn atap, túsin tústegim kelmeıdi. Osy maqalany oqyǵandar, kimder jaıynda aıtyp otyrǵanymdy ózderi de túsiner.

2004 jyl. Jastar arasyndaǵy álem birinshiligi Ońtústik Koreıada uıym­das­­tyryldy. Bul jarysta úsh qolany qor­­jynǵa saldyq. Sol júldeniń ıeger­leri – Eldos Saıdalın (51 kılo), Erke­bulan Jumanbaev (57 kılo) jáne Vla­dımır Ýlıanov (64 kılo). Bulardyń eshqaı­sysyna Olımpıada jáne álem chempıonattarynda baq synaý baqyty buıyrmady.

Joǵarydaǵy jaǵdaı otandyq bokstyń basy-qasynda júrgen azamattardy qana­ǵat­tandyrmasa kerek, Sultan Kostoev óz qyz­metinen bosap, elimizdiń kadetter komandasynyń tizginin ustady. 2006 jyly Túrkııanyń Ystanbul qalasynda ótken álem birinshiliginde Danııar Eleýsinov (46 kılo) pen Nurbolat Jarmanovtyń (60 kılo) teńdessiz ónerine qulshyna qol soqtyq. Qos qandasymyz bas júldeni qan­jyǵasyna baılady. Erlan Seıdalıev (75 kılo) kúmispen kúptelse, Merjan О́zin (48 kılo), Aıǵalı Eralıev (52 kılo) jáne Muqash Túlkenov (80 kılo) qola aldy. Olardyń arasynan eresekter dýynda Danııar Eleýsinov qana atoı salyp, Olımpıada jáne álem chempıony, Azııa oıyndarynyń eki dúrkin jeńimpazy atandy. Bul kúnderi ol AQSh-ta kásipqoı rıngte táýir óner kórsetip júr. Nurbolat Jar­manov ta jaman judyryqtasqan joq. Al ózgeleri odan keıin múlde kórinbeı ketti.

2011 jylǵy álemdik dodany Astana qalasy qabyldady. Qazaq jerinde tuńǵysh ret uıymdastyrylǵan jarysta Bekjan Kibitqalıev (54 kılo) chempıondyq tuǵyrǵa kóterilse, Dıdar Tólegen (+80 kılo) fınalda utyldy. Aıan Qalıbekov (60 kılo), Qaıyrkeldi Dáýitbek (63 kılo) jáne Asqar Dúısáli (45 kılo) úshinshi orynǵa taban tiredi. Eresekter dýyna qosylǵannan keıin bul boksshylardyń birde-bireýi kóńil kónshiterlik nátıje kórsete almady.

Sultan aǵa aıtady: – Árıne, óz elimizde ótken jarysta budan da jaqsy nátıje kór­setýge tıis edik. Biraq balaqtan tartyp, aıaqtan shalǵandar kóp boldy. Jaý alystan kelgen joq. Barlyǵy da osy salanyń basy-qasynda júrgen óz azamattarymyz. Bárin basynan baıandasaq, 2006 jyly Túrkııada ótken álem birinshiliginen keıin meni qyzmetten alyp tastady. Sodan biraz ýaqyt úıde jumyssyz otyrdym. Qınalǵan sátte qazaqtyń batyr uly Dáýlet Turlyhanovtyń qolushyn berip, inilik izet kórsetkenin aıta ketken abzal. Al 2011 jyly dál álem birinshiligi qarsańynda Qazaqstannyń kadetter quramasynyń tizginin qaıta ustadym. Endi bárin jańadan bastaýǵa týra keldi. Túrli jarysta kózge túsken balǵyn bylǵary qolǵap sheberleri arasynan eń úzdikterin iriktep aldym. Olardy jaqsylap turyp baptadyq. Jas órender jaýapty jarysqa jaqsy babynda keldi. Astanada keminde úsh chempıon shyǵaratyndaı múmkindik boldy. Biraq meniń bul qyzmetke qaıta kelýim kóp adamǵa unamasa kerek, olar qıturqy áreketterge bardy. Meniń abyroıymdy tógý úshin tóreshilermen kelisip, óz órenderimizdi qurbandyqqa shalýdan tartynbady. Sonyń kesirinen birqatar jalyndap turǵan jas kózdegen maqsattaryna jete almady. Osyndaı opasyzdyqqa qalaı nalymaısyń?

Mine, Qazaqstannyń jastar men kadetter quramasyn qosa alǵanda, jeti birdeı álem chempıonatyna bastap aparǵan Sultan Kostoev osylaı ashyna sóıledi. Iá, sport salasynda ondaı keleńsiz jaıttardyń jıi kezdesetinin biz de jaqsy bilemiz. Biraq kóptegen talantty boksshynyń tomaǵasyn sypyryp, talaı quqaıdy kórgen maıtalman mamannyń óz aýzynan osyndaı jaısyz áńgimeni estigende múlde basqa kúı keshedi ekensiń. Bir ókinishtisi, bilikti bapker 2011 jyldan beri jumyssyz júrdi. Onyń tik minezi men týrashyldyǵy kóp adamǵa unamady. Tipten, ara-tura ardagerler basyn qosatyn jıyndarǵa sheneýnikter Kostoevty birde-bir ret shaqyrmaǵan eken.

Jasyratyny joq, qazirgi kezde Almaty qalasynyń boksy quldyraý kezeńin basynan keshirýde. Olardyń nátıjeleri ýaqyt ozǵan saıyn tómendep keledi. Máse­len, jýyrda Shymkentte ótken Qazaq­stan chempıonatynda almatylyqtar nebári eki qola medaldy qanaǵat tutyp, jalpy­komandalyq esepte 14-oryndy qanaǵat etti. Iаǵnı artynan sanaǵanda úshinshi satyǵa taban tiredi. Shynynda da, bul – ózegimizdi órteıtindeı jaǵdaı. Olaı deýge birneshe negiz bar. Birinshiden, Almaty – 2 mıllıonǵa jýyq turǵyny bar elimizdegi eń iri megapolıs. Ekinshiden, aıtýly sha­harda jeńispen órilgen dástúr bar. Kezinde memleketimizdiń maqtanyshyna aınalǵan kóptegen ataqty boksshy dál osy Al­matydan shyqqany barshaǵa málim. Qazir de myqty jigitter jetip arty­lady. Alaıda oqý-jattyǵý jıyndaryn uıym­dastyryp, túrli jarystarǵa qatysýǵa qajetti qarajattyń bólinbeýi jáne bapkerler men boksshylar qaýymyna tıisti qamqorlyqtyń kórsetilmeýi saldarynan daryndy bylǵary qolǵap sheberleriniń deni ózge óńirlerdiń atynan synǵa túsip júr. Al bul toqyraý emeı nemene?

2020 jyldyń qarasha aıynda Almaty qalalyq boks federasııasynyń tizginin isker basshy, tanymal sport fýnksıoneri Erjan Qosmambetov ustady. Joǵaryda aı­tylǵan jaǵdaı bul azamatty qatty alańdatyp otyrǵan kórinedi. Alataý baý­raıynda ornalasqan ásem shahardyń boksyn órkendetý maqsatynda ol óziniń orynbasary etip osy ónerdiń jilik maıyn shaqqan maıtalman maman Sultan Kostoevty taǵaıyndady. Árıne, bul azamattardyń talpynysy men tirligi tabys­ty bola ma, álde joq pa, ony ýaqytynda kórermiz. Biraq bir anyǵy, keremet dástúri bar Almaty boksy dál qazirgideı kósh sońynda qalyp qoımaýǵa tıis.