Osy aptada Eýropalyq odaqtyń saýda jónindegi joǵarǵy komıssary Valdıs Dombrovskıs pen Úndistan kommersııa jáne ındýstýrııa mınıstri Pııýsh Goıal kezdespek. Kelissózder barysynda ekijaqty saýda-ekonomıkalyq máseleler talqylanady dep josparlanǵan. Bul kezdesý Eýropalyq odaqtyń jańa baǵyt ustanǵanyn kórsetedi.
Negizi Dombrovskıs pen Goıal ótken jumada jolyǵýǵa tıis edi. Alaıda túrli sebeppen ony keıinge qaldyrdy. Saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastan bólek, Úndistan men EO arasyndaǵy sammıt máselesi de talqylanbaq. Alǵash ret uıymdastyrylyp otyrǵan bul jıyn bıylǵy mamyrda ótedi. Oǵan Úndistan premer-mınıstri Narendra Modı men Eýroodaqqa múshe memleketterdiń basshylary qatyspaq.
Bul kezdesýdiń ereksheligi mynada. Buǵan deıin eki taraptyń arasyndaǵy kelissózder asa sátti bolǵan emes. Máselen, Úndistan men qart qurlyq 2013 jyly birqatar ózekti máselelerdi kelise almaı, qur qol tarqaǵan-dy.
Onyń ústine, Eýropalyq odaq Nıý-Delıdiń basty básekelesi Qytaımen taıaýda ǵana ınvestısııalyq kelisim jasasty. Iаǵnı qart qurlyq Beıjiń bıligine qyryn qarap otyrǵan joq. Bul da ekijaqty baılanysqa syzat túsirgeni anyq. Esterińizde bolsa, byltyr Gımalaı taýy mańyndaǵy shekarada Qytaı men Úndistan sarbazdary qaqtyǵysyp, 20-ǵa jýyq jaýynger qaza tapty. Áli kúnge deıin eki el arasyndaǵy shekara daýy túbegeıli sheshilgen emes. Endeshe, Úndistan óz básekelesimen mámilege kelýdi quptamaıtyny túsinikti.
Degenmen, bul joly Eýropalyq odaq tıimdi erkin saýda áriptesin izdep otyrǵany anyq baıqalady. Taıaýda ǵana EO-nyń tóraǵalyǵyn atqarýǵa kirisken Portýgalııa Eýropalyq odaq pen Nıý-Delı qarym-qatynasyn kún tártibine shyǵardy. Al osy eldiń odaqtaǵy ókili Nýno Brıto Úndistandy álemdegi eń úlken demokratııalyq el dep málimdedi.
Erkin saýda kelisiminen eki jaqtyń da utatyny – basy ashyq másele. Birinshiden, Úndistan – Eýropalyq odaqtyń basty saýda áriptesteriniń biri. Byltyr ekijaqty saýda aınalymy 94,5 mıllıard dollardy qurady. Qart qurlyqtan Gımalaıdyń etegine jetken taýarlardyń quny 48 mıllıard dollarǵa jetse, keri baǵyttaǵy ónimniń baǵasy 46,5 mıllıard dollardan asty. Demek, Eýropalyq odaq ta – Úndistannyń basty saýda seriktesi.
Eýropalyq odaq ekonomıkasynyń aýqymyn mynadan-aq ańǵarýǵa bolady. Qazirgi tańda qart qurlyq álemdegi ekinshi ekonomıka sanalady. Ishki jalpy ónim kórsetkishiniń kólemi byltyr 15 trıllıon dollardy qurady. Bul jalpy álem ekonomıkasynyń altydan birin quraıdy.
Sondaı-aq EO álemdegi eń úlken eksporttaýshy retinde belgili. Máselen, 2019 jyly odaqqa múshe-memleketter quny 2,13 trıllıon eýrodan asatyn taýardy basqa elderge satqan. О́z kezeginde 1,93 trıllıon eýronyń ónimin ımporttaǵan. Bul – Eýropalyq odaqtan tys aımaqtarmen jasalǵan saýda-ekonomıkalyq baılanys.
Ekinshiden, Eýropalyq parlamentte aıtylǵan zertteýge súıensek, erkin saýda kelisimi ekijaqty taýar aınalymyn 10 mıllıard dollarǵa ulǵaıtpaq. Muny parlament músheleri de moıyndap otyr.
Úshinshiden, Brıýssel sheneýnikteri osyndaı qadam arqyly Qytaıdan keletin arzan taýarlarǵa táýeldilikti azaıtpaq. Al Úndistan úshin bul kelisim mol ınvestısııa tartýǵa jol ashady.
Tórtinshiden, kelisimniń saıası astary da bar. Úndistannyń Eýropalyq odaqtaǵy ókili Santosh Dja jýrnalısterge bergen suhbatynda muny jasyrǵan joq. «EO men Úndistan arasyndaǵy qarym-qatynas jalǵyz aıaqpen tura almaıdy. Eger eki aıaǵy teń bolsa, ıaǵnı ekonomıkalyq jáne geosaıası qatynas ornasa, nyǵaıa túsedi», dedi ol.
Áıtse de, osy aptadaǵy kezdesýde ekijaqty kelisimge qol qoıylýy neǵaıbil. О́ıtkeni birqatar ózekti máselede Brıýssel men Nıý-Delıdiń pikiri ekige jarylady.
Máselen, Úndistannyń shetelden keletin taýarlarǵa qoıatyn joǵary salyǵy taýar aınalymyna aıtarlyqtaı nuqsan keltiredi. Sondaı-aq el bıliginiń «Úndistanda óndir» strategııasy da halyqaralyq talaptarǵa saı emes.
Eýropalyq odaqqa unamaýy múmkin taǵy bir másele mynada. Úndistan – klımattyń ózgerýine aıtarlyqtaı «úles» qosyp otyrǵan el. Parnıkti gazdar shyǵarý boıynsha álemde úshinshi orynda tur. Jyl saıyn shamamen 3 gıgatonna kómirqyshqyl gaz shyǵarady. Iаǵnı jahandyq parnıkti gazdardy shyǵarýdyń 7 paıyzy – Úndistanǵa tıesili.
Árıne, el bıligi Parıj kelisimine sáıkes 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdardy shyǵarý kólemin 33-35 paıyzǵa deıin azaıtýǵa ýáde berdi. Qazirgi tańda osy baǵytta jumystar atqarylyp jatyr. Biraq eýropalyq standartqa saı tehnologııa engizip, sany 1,4 mıllıardqa jetken halyqty asyraý ońaıǵa soqpaıtyny anyq.
Jalpy, qart qurlyq jeńildetilgen ekonomıkalyq baılanys ornatyp, dıalog qalyptastyrýǵa qarsy emes. EO-dan basqa da eldermen erkin saýda naryǵyn qurý sekildi túrli kelisimder jasasqan. Atap aıtqanda, 38 memleketpen túrli deńgeıdegi saýda-ekonomıkalyq mámilege kelgen. Oǵan qosa, Karıb teńizi elderi, Afrıka, Ońtústik Amerıka memleketterimen osy baǵytta kelissózder júrgizýde.
Taıaýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev EAEO-ǵa múshe-memleketterdiń basshylaryna úndeý joldap, «EAEO – EO» formatynda dıalog qalyptastyrý jumysyn belsendilendirip, júıelendirýdiń mańyzyn atap ótti.
«Eýropalyq komıssııamen jáne Eýroodaqtyń ózge de organdarymen yntymaqtastyq teńquqyly jáne pragmatıkalyq turǵyda bolýǵa tıis», dedi Qazaqstan Prezıdenti. Onyń Eýropalyq odaqpen qarym-qatynas ornatý jóninde sóz qozǵaýy beker emes.
Eýropalyq komıssııanyń málimetine qaraǵanda, 2019 jyly Qazaqstan men EO arasyndaǵy taýar aınalymy 24,3 mlrd eýrony quraǵan. Osylaısha, bizdiń el EO-nyń syrtqy saýda áriptesteri tiziminiń 31-satysyna jaıǵasty. Sonyń ishinde qart qurlyqqa 18,3 mıllıard eýro kólemindegi ónimdi eksporttasaq, ımporttyń quny 5,9 mıllıard eýrodan asty.
Táýelsizdik alǵaly beri «toǵyzynshy aýmaqqa» 330 mlrd dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Sonyń 50 paıyzǵa jýyǵy – qart qurlyqtyń enshisinde.
Qoryta aıtqanda, Eýropalyq odaq qazirgi tańda erkin saýda baılanysyn ornatatyn tımdi seriktes izdep otyr. Birqatar máselede bastary bir qazanǵa syımaıtyn Úndistanmen jáne Qytaımen túrli kelisimderge barýy da osyny ańǵartady. Endeshe, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe-memleketterdiń de qart qurlyqpen mámilege kelýine múmkindik mol.