Qaırat JUMAǴALIEV

Qazaq ádebıeti aýyr qazaǵa ushyrady. 77 jasqa qaraǵan shaǵynda jany jaısań azamat, kórnekti qalamger Qaırat Jumaǵalıev dúnıe saldy.

Q.Jumaǵalıev 1937 jyly 16 qyrkúıekte Batys Qazaqstan oblysynyń Orda (qazirgi Bókeı ordasy) aýdanynda Jıekqum aýyldyq keńesiniń (qazirgi Beısen aýyly) Besqudyq degen jerinde týǵan.

1959 jyly QazMÝ-diń fılologııa fakýltetin bitirgen soń eńbek jolyn «Jazýshy» baspasynda ki­shi redaktorlyqtan bastap, osy ujymda uzaq jyl qyz­met istep, bas redaktordyń orynbasarlyǵyna deıin ósti.

 

Qazaq ádebıeti aýyr qazaǵa ushyrady. 77 jasqa qaraǵan shaǵynda jany jaısań azamat, kórnekti qalamger Qaırat Jumaǵalıev dúnıe saldy.

Q.Jumaǵalıev 1937 jyly 16 qyrkúıekte Batys Qazaqstan oblysynyń Orda (qazirgi Bókeı ordasy) aýdanynda Jıekqum aýyldyq keńesiniń (qazirgi Beısen aýyly) Besqudyq degen jerinde týǵan.

1959 jyly QazMÝ-diń fılologııa fakýltetin bitirgen soń eńbek jolyn «Jazýshy» baspasynda ki­shi redaktorlyqtan bastap, osy ujymda uzaq jyl qyz­met istep, bas redaktordyń orynbasarlyǵyna deıin ósti.

1985–1992 jyldary Qazaq teledıdarynda aǵa redaktor, bas redaktor bolyp eńbek etti. 1993–1996 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń aýdarma-redaksııalyq bóliminde sektor meńgerýshisi, keńesshi boldy.

Ol jastaıynan jaqsy jyrlar jazyp, jarqyrap kórindi, Onyń «Tuńǵysh» kitaby 1964 jyly «Jazý­shy» baspasynan jaryq kórdi. Munan soń «Janar», «Perzent úni», «Jeńisbaı», «Aınamkóz», «Saha­ra», «Sha­paǵat», «Atataý», «Parasat», «Qubajon», «Aq­ma­ral», «Kim kóripti mundaıdy» óleń­der jınaq­­­­­tary jáne «Sáske» atty tańdamalysy oqyrman qolyna tıdi.

Onyń tórt kitaby orys tiline aýdarylyp, «Stepnaıa doroga», «Selomýdrıe» atty jınaqtary Máskeýdiń «Sovetskıı pısatel» baspasynan jaryq kórdi. Jekelegen shyǵarmalary aǵylshyn, fransýz, arab, nemis, qytaı, hındı, ıspan, polıak, bolgar, tilderine aýdarylǵan.

Q.Jumaǵalıev sheber aýdarmashy da boldy. Gomerdiń «Ilıadasyn», Evrıpıdtiń «Medeıa», «Troıa arýlary», «Elena» tragedııalaryn, álem ádebıeti klassıkteriniń shyǵarmalaryn ana tilimizge aýdarǵan. A.Dıýmanyń «Graf Monte-Krısto» romanyn (Á.Jumabaevpen birge), mońǵol jazýshysy L.Týdevtiń «Taý tasqyny» romanyn, fransýz aqyny Beranjeniń shyǵarmalaryn, qyrǵyz eposy «Manastyń» taraýlaryn qazaq tiline tárjimalaǵan.

Aqyn óleńderine jazylǵan kóptegen ánder bar.

Q.Jumaǵalıev úzdik shyǵarmalary úshin «Molodaıa gvardııa» jýrnalynyń, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń laý­reaty atandy.

Onyń jarqyn beınesi jadymyzda uzaq saqtalady. О́ziniń bııazy minezimen úlkenge ini, kishige aǵa bola bil­gen aqynnyń jyrlary halqymen birge jasaı bermek.

Qazaqstan Respýblıkasynyń

Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarmasy

 

AŃQYLDAǴAN AQYN О́TTI DÚNIEDEN

Qaıran Qaırat ta dúnıeden ozdy. Jaryq kúnnen dáıim jaqsy­lyq kútetin optımıst edi. Qarsha­­­da­ıynan jetim qalyp, talaıdy kór­gen qum Narynǵa atom sy­naq­tary­nyń qaýpi tóngende, qy­­zyl vagondarǵa tıelip, jer tú­bin­­degi Myrzashólge aýǵan-dy. Je­tim bala, jesir áıeldiń basy­na túsken elpi-selpi qıyn kún­derdi keshe júrip er jetken-di. Shynyqqan-dy, shıryqqan-dy. «Talapty erge nur jaýar» dep, qyzyl sózdiń túbin kúıttep, óleń órisinen bir-aq shyqqan-dy. Sodan beri talmaı izdengen taýdaı talap, sezimtal júrekti tas qııaǵa órletip, aqyndyqtyń aýylyna at baılat­qan-dy.

Aýzyn ashsa kómeıi kórinetin aqkóńil aqyn tek ózi kórgen qıyn­­­dyqtardy ǵana kózinen tizip qoımaı, albyrt sezim, asaý arman­­­­darǵa beriletin. О́mirge sonshama ǵashyq edi. Keıingi jyldary týǵan jer tósine kóship baryp, dúnıege qaıta týǵandaı aýnap-qýnap, máz-máıram bolyp júrýshi edi. Ony kórip biz de máz bolatynbyz. Jetpisinde týǵan topyraǵyna jeti jasar baladaı arsalańdaǵan aqyn azamattyń aqpeıil, adal júrek lúpilin sezip, eriksiz eljireıtinbiz.

Ol jazǵan óleńderdi qosyla jattap, ol aıtqan ánderdi qosyla shyrqaıtynbyz. «Anasy bar adamdar eshqashan qartaımaıdy» – onyń bul sózimen kelispeıtin qazaq bar ma eken?! O dúnıege de qaıran Qaırat marqum Jańyl apaıdyń ańyrata salatyn nazdy ánimen ón boıyńdy eljireter tebirenis kóıgeıin ańsap, sarǵaıa saǵynyp attanyp ketkendeı.

Baqul bol, baýyrym, artyńda qara ormandaı halqyń men adal jar, aq nekeli qosaǵyń Sofıań qaldy. Úı toly balalaryń men ne­­mereleriń qaldy. Jan tebi­­­ren­­ter óleńderiń bar. Aıtqan sa­ıyn ańsata, tamsanta túsetin qyz­­ǵy­lyq­ty minezderiń bar. Sen ól­meı­siń. Sezim besiginde ter­be­lip, tebi­re­nesiń. Jyr bolyp, syr bolyp tó­gilesiń. Jasaı ber, jaıdary aqyn, jaısań jyr!

Ábish KEKILBAIULY.

 

О́MIRShEŃ О́LEŃDERI О́NEGELI

Halqymyzdyń kórnekti aqyny Qaırat Jumaǵalıev «Anasy bar adamdar, eshqashan qartaımaıdy» degen eki aýyz sózimen-aq ádebıette ana beınesin aıryqsha somdaǵan jany jaısań jyr jampozy edi. Onyń shynaıy poezııasy oqyrman júreginen jol taýyp, kúlli qazaq eliniń rýhanı baılyǵyna aınaldy. «Tuńǵyshtan» bastalǵan jyr jınaqtarynyń sany otyzdan asty, shyǵarmalary birneshe shetel tilderine aýdaryldy. Ádebıette jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ónimdi eńbek etken Qaırat Jumaǵalıevtyń ónegege toly ómirsheń óleńderi máń­gi­liktiń kóshinde bolady dep bile­min.

«Er – týǵan jerine» degen babalar amanatyna adal bolǵan Qaırat aǵamyz sońǵy jyldary týǵan mekenine, Oralyna oralyp, jasy egde tartsa da, eńbekten qol úzbedi. О́mirlik tájirıbesin jastarǵa úıretti, úlgi-ónege kórsetti. Amal qansha, «Jazmyshtan ozmysh joq». Halqyna qadirli, aǵaıynǵa abyroıly qalypta ortamyzdy oısyratyp, o dúnıege attandy.

Qaırattaı aqjúrek, adamdyqtyń bıik shyńynan alasarmaǵan azamat­tyń oshaǵy – oty sónbegeı!

Aqyn aǵamyzdyń ónegeli ómiri men jarqyn beınesi bizdiń jadymyzda saqtalady.

Peıishte nury shalqysyn dep tilek etemiz.

Baqtyqoja IZMUHAMBETOV,

Atyraý oblysynyń ákimi.

 

JANY JAISAŃ JAQSY AǴA EDI

Qaırat aǵa ómirden ótipti degen sýyq habar janymyzdy qatty jabyrqatty. Júregi el, týǵan jer dep soǵyp ótken qazaqtyń bir qabyrǵaly qalamgeri, óleń-sóz zer­geri ózińizdeı-aq bolar. Son­dyqtan da Sizdiń shyǵarmashylyq jolyńyzda týǵan jer men ana taqyryby basty sıpatqa ıe bolyp keldi. Qanattyǵa qaqtyrmaı, tum­syqtyǵa shoqyttyrmaı aıalap ósirgen asyl anańyzǵa arnap shyǵarǵan týyndyńyz búginde barsha analarǵa sózben soǵylǵan eskertkish ispetti.

Týǵan jerińizge elý jeti jyl ótken soń qaıta oralyp tura bas­ta­ǵanyńyzda Sizdiń balasha qýan­ǵanyńyz kóz aldymyzda. Aq­­­jaıyq Sizdiń óleń ólkesindegi ekinshi tynysyńyzdy ashqandaı, ja­nyńyzdyń jalaýyn qaıta bir jelbiretkendeı kúı keship edik. Elge oralýyńyz arqyly Siz Aqja­ıyqtyń rýhanı keńistigi men óńir­degi aqyl-oı, parasat álemin taǵy bir bıikke kóterip tas­tap edińiz-aý, qaıran Qaırat aǵa! Olqy tusymyz kemeldenip, ortamyz tolyp, bárimiz de bir jasap qalǵandaı edik.

Osyndaı jany jaısań jaqsy aǵanyń ortamyzdan ketýi orny tolmas aýyr qaza. Arqa arýy Sofıa jeńgemiz ekeýińiz – eki jaqsy qosylǵanynyń taptyrmas kórinisindeı edińizder.

Qosh, qazaq poezııasynda qaıta­lan­bas óz qoltańbasyn qaldy­ra bilgen suńǵyla sýretker, kózi tiri­sinde úlkenge qurmet, kishige izet kórsete bilgen asyl aǵa, týǵan jeri­niń joqtaýshysy men janashyry!

Nurlan NOǴAEV,

Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi.

Oral.

 

ARTYNA BAǴALY MURA QALDYRDY

Men Qaırekeńdi burynnan, jasyraq kezinen tanıtyn, biletin bolsam da, ekeýmizdiń ómir jolymyz 1996 jyly qos palataly Parlament Senatynyń qabyrǵasynda shyndap túıisti. Sonyń aldynda memleketaralyq «Zaman Qazaqstan» gazetinde bas redaktor bolyp birer jyl qyzmet atqarǵan soń, Parlament Senatynyń apparatyna redaksııalyq-baspa bólimi meńgerýshisiniń orynbasary bolyp kelgen edim. Qaırekeń osy bólimdegi konsýltanttardyń biri eken. Meni ish tartyp, jaırańdap qarsy aldy. Keshikpeı bólim meńgerýshimiz Zeınolla Serikqalıev zeınet demalysyna shyqty da, ornyna men meńgerýshi boldym. Men kelerden az ýaqyt buryn Qaırekeńdi jasy keldi dep zeınetke shyǵaryp, qyzmetti ol kelisimshart boıynsha jalǵastyryp júr eken. «Sizdiń zeınetaqyńyzdyń kúshin joıyp, bólimge qaıtadan qyzmetker etip alaıyq», dedim. «Ondaı kún qaıda», dep ol kóńilsiz jymıdy. Aqyry muny iske asyrýdyń sáti tústi. Sóıtip, Qaırekeń qaıtadan bólimniń tolyqqandy qyzmetkeri bolyp, qatarǵa oraldy. Alty jyldan keıin ǵana, 2003 jyldyń jazynda zeınet demalysyna shyqty. Bir ǵajap jeri, Qaırekeń osylaısha kúndelikti qyzmetin istep júrip te kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn jaqsy óleńder jazýyn toqtatqan emes. Artynda meılinshe baı, ultymyzdyń, halqymyzdyń keregine jaraıtyn baǵaly mura qaldyrdy. Baqul bol, Qaıreke! Topyraǵyń torqa, jatqan jeriń jaıly bolsyn!

Bolat BODAÝBAI,

jazýshy.

 

ENDIGI ORNY – POEZIIа ÁLEMINDE

Qaırat bul dúnıeden ótti degen habardy estidim. Qaırat Juma­ǵa­lı­ev. Talaı jyldar emen-jarqyn kóńi­limizdiń qosyn bólisýshi edik. Sonshalyq bir syrymyz ben muńy­myzdy arnaıy aqtarmasaq ta, jany­myzdyń jan-saraıyn qas-qabaǵymyzdan uǵysyp, sebep-saldaryn suraspaı qalǵan emespiz. Aq jarqyn edi. Aqyndyq minezben ańqyldap jaı-japsaryńdy surap, óziniń de qaltarys-bultarysyn búkpesiz jaıyp salyp júretin. Ańqyldap bir shalqaıa kerilip kúlýshi edi. О́zińdi qoldap, qolpashtap, aq jarylyp júretin. Shyǵarmashylyq jumystyń qat-qabat qarbalasynda júrgen barshamyzdy sol rııasyz minezi qanattandyryp jiberetin.

Dos-jarǵa qanshalyqty adal bolsa da, óleń álemine sonshalyq kirpııaz edi. Jan syryn aǵynan aqtaryp, sezim kúılerin tógiltip-aq jarqyrata bilýshi edi. Qaırattyń «Anasy bar adamdar eshqashan qartaımaıdy» degen óleń joldarynyń ómirsheń de ónegeli aforızmge aınalyp ketýi de sondyqtan shyǵar.

Jazýshy baspasynda kóp jyldar boıy redaktor, bólim basty­­­ǵy, bas redaktordyń orynbasary qyzmetterin atqardy. Sol aqjarqyn kúıinen taıǵan da, tanǵan da emes. Qabaq shytyp, jumys jaǵdaıyn kóldeneń salmaıtyn. Ornymen, retimen ǵana istiń barysyn saralaı, aqyldas qylatyn. Qazaq óleńinde ózindik orny bar edi.

Sonshalyqty ókinishpen sońǵy «qosh-qoshymyzdy» aıtamyz. Jaqsy dos, abzal azamat, belgili aqyn Qaı­­­­­rat Jumaǵalıevtyń endigi orny – poe­zııa áleminde.

Tólek TILEÝHAN,

jazýshy.

ALMATY.