Taıaýda Garvard ýnıversıtetiniń astronomy Abraham Loeb jer sharyna jat planetalyqtar kelip ketkeni týraly málimdedi. Ǵalymnyń aıtýynsha, «Oýmýamýa» dep atalatyn aspan denesi – bógde ǵalamsharlyqtar jasaǵan ǵarysh kemesiniń qaldyǵy. Garvardtyń professory qanshalyqty bilip aıtyp otyr? Jalpy, keleshekte basqa ǵalamsharǵa saıahattaý múmkin be?
Astronomnyń mundaı pikir aıtýy negizsiz emes. NASA ǵalymdary 2017 kún júıesinen ózgeshe aspan denesin baıqady. Ǵalymdar oǵan Gavaıı tilinde «Oýmýamýa» (alystan kelgen tyńshy) degen at qoıdy.
Aspan denesinde kometaǵa da, asteroıdqa da tán qubylys baıqalmaǵan. Iаǵnı, kúnge jaqyndaǵan mundaı aspan deneleri otqa aınalyp, artynda gaz qaldyrýǵa tıis. Alaıda erekshe «Oýmýamýada» onyń biri de bolǵan joq. Oǵan qosa, pishini de ózgeshe. Basqa aspan deneleri sekildi dóńgelene bitpegen, uzynsha kelgen qyzyl tústi. Osydan keıin-aq «Oýmýamýa» bógde planetalyq ǵarysh kemesi degen qaýeset shartarapty sharlap ketti. Abraham Loeb sekildi keı ǵalymdardyń muny qostaýy otqa maı quıa tústi.
Ras, keıinirek ǵalymdar aspan denesin tereńirek zertteı otyryp, naqty sheshimge keldi. «Oýmýamýa» eshqandaı da ózge ǵalamsharlyq emes. Ol qarapaıym asteroıd eken. Nature Astronomy jýrnalynda jarııalanǵan maqalada zertteýshiler «Oýmýamýany» zertteı kele, tabıǵı aspan denesi degen qorytyndy shyǵardy.
Degenmen, ǵalymdardyń pikiri bógde planetalyqtar teorııasyna senetinderdi toqtata alǵan joq. Sondyqtan araǵa ýaqyt salyp «Oýmýamýa» týraly jańalyq jahandyq jelini taǵy bir shýlatyp aldy. Bul túsinikti de. «Qastandyq teorııasyna» senetinder de, ǵalymdar da jat jerlikpen baılanysýdan úmitin úzgen emes.
1977 jyly NASA aspan álemine «Voıadjer-1» jáne «Voıadjer-2» ǵarysh zondyn ushyrǵan-dy. «Voıadjerlerdiń» negizgi maqsaty kún júıesin sýretke túsirip, qundy málimetterdi jerge jiberý-tuǵyn. Qazirgi tańda zondtar bul mindetin adal atqardy. Endi, ekeýi de kún júıesinen shyǵyp, túpsiz tuńǵıyq ǵaryshqa qaraı zýlap barady.
Bir qyzyǵy, atalǵan zondtardyń ishine altyn plastınkalar ornalastyrylǵan. Onda 55 tilde sálemdesý, álemdegi úzdik mýzykalar, jerdegi dybystar, sýretter men fotolar jazylǵan. Sonymen qatar kún júıesi men jerdiń ǵaryshtaǵy mekeni de kórsetilgen. Osydan-aq ǵalymdardyń ǵana emes, adamzattyń bógde planetalyqpen jolyǵý armany anyq ańǵarylady.
О́kinishke qaraı, mundaı armanǵa qol jetkizý ázirge múmkin emes. О́ıtkeni ǵarysh salasynda kóptegen qıyndyq bar. Birinshiden, aspan álemine zymyran ushyrýdyń quny óte qymbat. Sondyqtan NASA sekildi ǵarysh ortalyqtary ázirge jer serikterin ǵana ushyrady. Burynǵydaı aıǵa adam jiberý de qymbatqa túsedi.
Máselen, 1967 jyly aıǵa adam aparǵan Apollon ǵarysh kemesin kókke kóterý úshin «Satýrn V» zymyranyna 770 tonna kerosın, 1203 tonna suıyq ottegi qajet bolǵan. Bul – birinshi bólikke quıylǵan janarmaıdyń kólemi. Al jalpy Apollondy ǵaryshqa shyǵarýǵa 3400 tonna janarmaı jumsalǵan. Osydan-aq ǵaryshqa ushýdyń qunyn esepteı berińiz.
Qazirgi tańda zymyrandar jetildi, kóptegen túrleri shyqty. Solardyń ishindegi eń ozyǵy sanalatyn SpaceX kompanııasynyń Falcon 9 raketasyn bir márte ushyrý úshin shamamen 60 mıllıon dollar jumsalady. Iаǵnı, 9 tonna júkti aspanǵa kóterý úshin osynsha qarajat kerek. Muny kez kelgen memlekettiń qaltasy kótere bermeıdi. Al adam mingen ǵarysh kemesin kún júıesinen shyǵarýǵa qansha aqsha ketetinin esepteý qıyn.
Ekinshi qıyndyq – ǵaryshtyń asa keńdigi. Bylaıǵy jurt úshin ǵalamnyń úlkendigin ańǵarý qıyn. Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin ǵaryshty kúndelikti ólshemge salyp kóreıik. Eger jerdi golf dobyna teń dep alsaq, bizge eń jaqyn aspan denesi – Aıǵa deıingi qashyqtyq 1,3 metrdi quraıtyn edi. Mundaı jaǵdaıda Kúnniń dıametri 4,6 metrge deıin kishireıedi. Jermen aradaǵy qashyqtyq 500 metrge teń. Iаǵnı «máńgilik úıimizdi» osynshalyqty kishireıtkenniń ózinde Kúnge jetý úshin 5 mınýttaı ýaqyt jumsaımyz. Al Kún júıesindegi eń shetki planeta Neptýnǵa deıingi qashyqtyq 15 shaqyrymnan asady. Jahandy osynshalyqty syǵymdaǵannyń ózinde «Qus jolynyń» dıametri 3,8 mıllıard shaqyrymǵa jetip jyǵylady.
Osydan kelip úshinshi másele týyndaıdy. Joǵaryda atalǵan «Voıadjerler» 40 jyldan keıin ǵana kún júıesinen alshaqtaı bastady. 40 jyl degenimiz – bir adamnyń ǵumyry. Eger 30 jastaǵy astronom ǵaryshty zertteýge attansa, túpsiz ǵaryshqa jetkende ol qarııaǵa aınalady. Kún júıesine eń jaqyn juldyz Sentavr Proksımasyna deıingi araqashyqtyq 40,208 trıllıon kılometr. Eger «Voıadjer-1» qazirgi jyldamdyqpen usha berse, Sentavr Proksımasyna 16 myń jylda áreń jetedi.
Budan bólek, ǵarysh saparyna qajetti azyq-túlik, qural-saıman sekildi kúndelikti turmysqa kerek zattardy qosyńyz. Munyń bári basqa galaktıkalar bylaı tursyn, «Qus jolyna» saıahattaýdy da qıyndata túsedi. Ázirge kún júıesinen jyraqqa ketý ońaıǵa soqpaıdy. Tipti, myna turǵan Marsqa barýdyń ózi úlken máselege aınalyp tur. Ázirge jalǵyz jubanyshymyz – Jer-Ana ǵana.