Muzaıdyn maıtalmandary

Sol 125 jyl aralyǵynda erler arasyn­daǵy álem chempıonatynyń jalaýy 109 ret jelbiredi. Tek mıllıondaǵan adamnyń ómirin qıǵan I jáne II dúnıejúzilik soǵys­tyń (1915-1925 jáne 1939-1945 jyl­dary aralyǵy) oty órship turǵan tusta ǵana aıtýly jarysty ótkizýge esh múmkindik bolmaǵany belgili. Al 1961 jyldyń 15 aqpanynda Nıý-Iorkten Brıýsselge baǵyt alǵan Boeing 707 usha­ǵy Belgııanyń astanasy mańynda apatqa ushyrady. Borttaǵy 72 adamnyń barlyǵy da sol jerde jantásilim etti. Jolaýshylar arasynda mánerlep syrǵanaýdan AQSh-tyń 18 sportshysy men 9 delegasııa múshesi bolǵan. Olar Pragadaǵy álemdik dodaǵa attanyp bara jatty. Sol qaraly oqıǵadan keıin de jarys keıinge shegerildi. Sondaı-aq 2020 jyly Monrealdaǵy básekeniń ótýine Jer-jahandy jaılaǵan koronavırýs indeti kedergi boldy.

Tarıhqa zer salsańyz, álem chempıonatynyń jekelegen saıysynda eń kóp oljaǵa kenelgen Ýlrıh Sal­hov ekenin ańǵarý qıyn emes. Danııada týyp-ósip, keıinnen Shvesııaǵa qonys aýdarǵan ol 1901-1911 jyldar aralyǵynda 10 birdeı jarysta tórtkúl dúnıeniń teńdessizi dep tanyldy. Tek 1906 jyly jaraqat alýyna baılanysty Ýlrıh Mıýnhendegi básekege qatysa almady. Basty qarsylasynyń joqtyǵyn utymdy paıdalanǵan túńǵysh álem chempıony germanııalyq Gılbert Fýks óz jerinde ekinshi márte bas júldeni olja­lady. Salhovtyń odan bólek, Olım­pııa oıyndarynyń jeńimpazy, álem birinshiliginiń úsh dúrkin kúmis júldegeri jáne Eýropanyń toǵyz dúrkin chempıo­ny degen daradaı ataqtary taǵy bar. 1912 jyly Stokgolm Olımpıadasynda tórtinshi orynda qalyp qoıǵannan keıin 42 jastaǵy Ýlrıh Salhov úlken sporttan qol úzdi.

О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Karl Shefer shashasyna shań juqtyrmady. Aýstrııanyń astanasy – Venada dúnıe esigin ashqan ol 1927-1929 jyldar ara­lyǵynda álemdik dodada júldegerler qatarynan kórinse, odan keıin qatarynan jeti jarysta aldyna jan salǵan joq. Segiz ret qart qurlyqta qarsylas shaq keltirmegen Shefer Leık-Plesıd pen Garmısh Olımpıadalarynda altyn tuǵyrdan qol bulǵady. Jalpy, bul jigit «segiz qyrly, bir syrly» bolǵan kórinedi. Olaı deýge negiz, Karl túrli mýzykalyq aspaptarda keremet oınaǵan. Ásirese skrıpkany jany súıegen. Sondaı-aq brass ádisimen júzýden Aýstrııa birin­shiliginiń jeńimpazy atanyp, 1928 jyly Amsterdamda alaýy tutanǵan jazǵy Olım­pııa oıyndaryna da óner kórsetken.

II dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan soń AQSh-tyń Nıý-Djersı shtatynyń týmasy Rıchard Battonnyń baq juldyzy jandy. 1948-1952 jyldar aralyǵynda ol qatarynan bes ret álem chempıony atandy. Eki birdeı Olımpıadada úzdikter kóshin bastady. Bul sańlaqtyń qazirgi kezde Nıý-Iorkte turyp jatyr. Uzaq jyldar boıy túrli telearnalarda kommentator bolyp qyzmet etken Rıchard aqsaqal ǵumyry jetse, bıyl jazda 92 jasqa tolady.

Álemdik dodada tórt retten top jarǵan bes sportshy bar. Olar – aýstrııalyq Vıllı Bekl (1925-1928 jyldary), amerıkalyq Heız Alan Djen­kıns (1956-1959) pen Skot Hamıl­ton (1981-1984), kanadalyq Kýrt Braý­nıng (1989-1991, 1993) jáne reseılik Aleksandr Iаgýdın (1998-2000, 2002).

HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan tustardaǵy kórsetkishter jaıynda aıtar bolsaq, bul rette eń úzdik nátıje reseılik Evgenıı Plıýshenko men kanadalyq Patrık Chanǵa tıesili. Olar úsh retten teńdessiz dep tanyldy. Qıyr Shyǵystan shyqqan qyran 2001, 2003 jáne 2004 jyldary dara shyqsa, Úıeńki japyraqtar eliniń ókili 2011-2013 jyldar aralyǵynda atoı saldy. Al sońǵy alty álem birinshiliginde ataqtary alysqa jaıylǵan úsh sańlaq alma-kezek altyn tuǵyrǵa kóterildi. Olar – japonııalyq Iýdzýrý Hanıý (2014, 2017), Haver Fernandes (2015, 2016) jáne amerıkalyq Neıtan Chen (2018, 2019).

Mánerlep syrǵanaýdan álem chempıo­natyna áıelder 1906 jyly qosyldy. Davostaǵy dodada ulybrıtanııalyq Medj Saıers-Keıv altynnan alqa taqsa, aýstrııalyq Djennı Hers pen majar­standyq Lılı Kronberger kúmis pen qola­ǵa qol sozdy. Kelesi jyly Venada ótken birinshilikte de dál sol jaǵdaı aına-qatesiz qaıtalandy. Naqtylap aıt­saq, Medj – birinshi, Djennı – ekinshi jáne Lılı úshinshi oryndardy ıelendi. Osy­laısha, 25 jastaǵy Saıers-Keıvtiń esimi áıelder arasyndaǵy tuńǵysh álem chempıo­ny retinde sporttyq shejirege tirkeldi. Sonymen qatar ol – Olımpıada chempıony ataný qurmetine bólengen alǵashqy arý. 1908 jyly Londondaǵy Olımpııa oıyndarynda aǵylshyn sportshysy óziniń kúıeýi Edgar Seıerspen birge qola medaldy moıyndaryna ildi.

Áıelderdiń jekelegen saıysynda eń keremet kórsetkishke Sonıa Henı qol jetkizgenin dúıim jurt jaqsy biledi. Bolashaq chempıon 1912 jyldyń 8 sáýirinde Norvegııanyń astanasy – Osloda dúnıege keldi. Áıgili sportshynyń ákesi de myqty sportshy bolǵany jaıynda keıin bildik. HH ǵasyrdyń aıaǵynda Vılhelm Henı velosporttan álem chempıony atanyp qana qoımaı, basqa da dúbirli dodalarda daralanǵan eken. Al qyzynyń ańsary mánerlep syrǵanaýǵa aýdy. Búldirshiniń bul tańdaýynyń durys bolǵanyn ýa­qyttyń ózi tolyǵymen dáleldedi. 1927 jyly Osloda uıymdastyrylǵan álem chempıonatynda 15 jasar Sonıa altynnan alqa taqty. Sodan keıin qatarynan 10 jyl boıy jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyn eshkimge bosatqan joq. Úsh dúrkin Olımpıada jáne 10 dúrkin álem chempıony degen ataqtary taǵy bar. Henıdiń osy rekordtaryn kúni búginge deıin eshkim jańarta almady.

1936 jyly eshkimge ese jibermegen kúıi konkıin shegege ilgen 24 jastaǵy Sonıa túrli muzdaǵy shoýlarǵa qatysyp, baılyqqa belshesinen batty. Amerıkaǵa qonys aýdaryp, Gollıvýdtyń juldyzyna aınaldy. 15-ten asa fılmderge túsip, túrli rólderdi somdady. 1969 jyldyń 12 qazanynda Parıjden Osloǵa baǵyt alǵan ushaq apatqa ushyrap, borttaǵy barlyq adam qaza tapty. Kóp keshikpeı «Sol ushaqtaǵy jolaýshylardyń biri – 57 jastaǵy dańqty sportshy, ataqty aktrısa Sonıa Henı edi» degen jaısyz habar Jer-jahanǵa tarady.

Aýstrııalyq Herma Sabo (1922-1926), amerıkalyq Kerol Heıss (1956-1960) pen Mıshel Kvan (1996, 1998, 2000-2001, 2003) álem chempıony ataǵyna bes ret­ten qol sozsa, majarstandyq Lılı Kronberger (1908-1911), germanııalyq Kata­rına Vıtt (1984-1985, 1987-1988) tórt márte sondaı qurmetke bólendi.

Bes dúrkin álem chempıony Mıshel Kvan 2004 jyly Dortmýndta qola medaldy qanaǵat tutqannan soń úlken sportpen qosh aıtysýdy qup kórdi. Sodan keıin mánerlep syrǵanaýdy serik etken sulýlardyń eshqaısysy dál sol bıikten kórine almady. Tarqatyp aıtsaq, áý bas­ta japondardyń qarqyny kúshti boldy. 2004-2014 jyldar aralyǵynda ótken jarystardyń altaýynda Kúnshyǵys eliniń qyzdary altynnan alqa taqty. Olar – Sıdzýka Arakava (2004), Mıkı Ando (2007, 2011) jáne Mao Asada (2008, 2010-2011). Al sońǵy bes baıraqty básekeniń tór­teýinde Reseı quramasy músheleri aǵaryp aldyńǵy lekten kórindi. Olar – Elızaveta Týktamysheva (2015), Evgenııa Medvedeva (2016, 2017) jáne Alına Zagıtova (2019). Al 2018 jyly Mılanda ótken jarysta bas júldeni kanadalyq Ketlın Osmond jeńip aldy.

Qazaqstannan myqty mánerlep syrǵanaýshylardyń shyǵýyn bizge bir ǵasyrdan asa ýaqyt kútýge týra keldi. Alǵashynda Denıs Ten jarq etip kózge tústi. 2013 jyly Kanadadanyń London qalasynda uıymdastyrylǵan álemdik dodada Almatynyń týmasy 266,48 upaı jıyp, kúmis medaldy ıelendi. Bul Qazaqstannyń tarıhyndaǵy sporttyń osy túri boıynsha tuńǵysh medal edi.

Álem chempıonatynda jeńip alǵan qos júleden bólek, Denıs Tenniń basqa da tolaǵaı tabystary az emes. 2014 jyly Sochıde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda ol qola medaldy oljalady. 2011 jyly Azııa oıyndary men 2017 jyly Dúnıejúzilik Ýnıversıadada aldyna jan salmady. О́kinishke qaraı, áıgili sportshymyz naǵyz jalyndap turǵan 25 jasynda Almaty qalasynyń qaq ortasynda qandyqol qaraqshylardyń qolynan qaza tapty. Áıtpegende Denıstiń alar asýlary áli alda edi.

2019 jyly Japonııanyń Saı­tama qalasynda jalaýy jelbi­regen jarysta 19 jasar Elızabet Tursynbaeva jasyndaı jar­qyldady. Kúnshyǵys elinde ót­ken sol jarysta óner kórsetken 40 sportshynyń barlyǵynyń da esimi jankúıerlerge etene tanys edi. Olardyń aldy Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynda teńdessiz ónerlerimen tanylyp, jeńis tuǵyryna kóterilgen shoq juldyzdar. Birazy qurlyqtyq jarystarda jasyndaı jarqyrap, asa iri halyqaralyq dodalarda daralanǵan myqtylar.

Qysqa baǵdarlamada qazaq qyzy Lıýdvıg van Bethovenniń «Aı sonatasyn» tańdady. Rasynda da óneri minsiz boldy. Eń kúrdeli degen elementterdiń ózderin jyl­dam­dyǵyn esh báseńdetpegen kúıde sheber oryndaǵan Elızabet «Saıtama Sýper Arenaǵa» jınalǵan san myń jankúıer men teledıdarǵa úńilgen mıllıon­daǵan kórermenniń zor qo­she­metine bólendi. Tóreshiler de Tursynbaevanyń ónerin laıyqty baǵalap, onyń enshisine 75,96 upaı jazdy. Elızabet tek reseılik Alına Zagıtova (82,08 upaı) men japonııalyq Kaorı Sakamotony (76,86 upaı) alǵa jiberip, úshinshi orynǵa taban tiredi.

Erkin baǵdarlamada da Elızabet Tursynbaeva aıshyqty óner kórsetti. Argen­tınalyq Astor Pıasollanyń «Býenos-Aırestegi jyl mezgilderin» asqan she­berlikpen oryndaǵan qan­dasymyz álem chem­pıonatynyń kúmis júldegeri atandy. Qazaqstandyq sport­shynyń eki baǵ­darlama boıynsha jıǵan upaıy – 224,76. Taǵy bir aıryqsha atap ótýge turatyn jaıt, Tursynbaevanyń esimi aıtýly jarystyń erkin baǵdar­lamasynda «Sal­hov tórttigin» alǵashqy bolyp oryn­daǵan mánerlep syrǵanaýshy retinde sport­tyq shejirege altyn árip­termen jazyldy.

Kúnshyǵys elindegi jarysta Elızabet Reseıdiń áıgili mánerlep syrǵanaýshysy, Olımpıada jáne Eýropa chempıony, tatar qyzy Alına Zagıtovadan (234,50 upaı) ǵana qalyp qoıdy. Eki dúrkin álem jáne Eýropa chempıony, Olımpııa oıyn­darynyń kúmis júldegeri Evgenııa Medvedevanyń ózi (223, 80 upaı) Tursyn­baevanyń myqtylyǵyn moıyndap, qola medaldy qanaǵat tutty. Al ózge myq­tylar qazaq qyzyna ilese almady.

Qazirgi kezde de Elızabet Tur­syn­baeva tamasha óner kórsetip júr. Tek pan­demııanyń saldarynan jarystardyń kóbi keıingi shegerilip, sportshylardyń deni óz ónerlerin ortaǵa salý múmkin­diginen aıyryldy. Áıtpegende osy bir jyl aralyǵynda talaı jerle­simiz jeńis tuǵyrynyń bıiginen kórineri sózsiz edi. Kúlli Qazaq eli senim artyp otyrǵan sondaı jarqyn juldyzdarymyzdyń biri ári biregeıi – Elızabet qyzymyz.