О́tpeli kezeńniń ókpek jeli talaı shaǵyn aýyldardyń shańyraǵyn shaıqap ketti. 2019 jyly ǵana segiz aýyl jabylypty. Sońǵy otyz jylda ondaǵan eldi mekenniń jurty ǵana qaldy. Osy aýyldardyń bárinde Uly Otan soǵysynda opat bolǵan maıdangerlerge qoıylǵan obelıskiler bar. Qazir sol obelıskiler jel men kúnge tozyp, syry óship qalqaıyp tur.
Burnaǵy jyly el aǵasy Bolat Kóshimbaevtyń qolqalaýymen aqsaqaldyń týǵan jeri Zerendi aýdanyna qarasty Jańatýǵan aýylyna at izin salǵan edik. Kórki kóz súısindiretin Úlken Túktiniń etegindegi aýyldyń jaıraǵan jurty ǵana jatyr. Bir kezde osy bir qunarly topyraqty mekendegen bir qaýym eldiń kún keshkenin aıǵaqtaıtyn kóne jurt qana. Oń qaptalyń men sol qaptalyńda qabyrǵasy yrsıǵan, murjasy soraıǵan, qıraǵan úılerdiń úıindisi. Buzylýdan aman qalǵany aýyl ortasyndaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta opat bolǵan jaýyngerlerdiń esimderi jazylǵan eskertkish qana eken. Kópten adam aıaǵy basyp, qamqor qoly tımegen soń eskertkishtiń mańaıyn qaýlap ósken aramshóp qaptap ketipti. Kisi boıyndaı alabota, túıejapyraq, oshaǵan. Jolaýshynyń qolynda qural-saıman qaıdan bolsyn, jantalasyp bákimen kesip, qolmen julyp tazalaǵan boldyq. Eskertkishtiń qorshaýyna súıenip turǵan aqsaqaldyń janary jasaýraǵan.
– Zamanynda qyryq úıli Jańatýǵan atanǵan shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana aýyl edi, – degen Bolat Ahmetjanuly, – tigerge tuıaq qalmaǵan aqsúıek asharshylyqtan aman ótken, alapat soǵys kezinde erkek kindiktiniń bárin kógendegendeı tizip qan maıdanǵa attandyrǵanda, «ornynda bar ońalar» demekshi, ýyǵy sógilgenimen, shańyraǵy shaıqalmaǵan. Endi, mine, jurty ǵana jatyr. Ata jurtqa el adamdary 9 mamyr merekesinde, oraza aıtta at izin salsa salar, basqa ýaqytta bozdaqtardyń esimderi jazylǵan qasıetti eskertkish jetimsirep turǵandyǵy anyq. Osy qyryq úıden maıdanǵa 46 jaýynger attanǵan. Onyń 29-y Otan úshin ot keshken urys dalasynda opat boldy, 17-si aman-esen elge oraldy, topyraq týǵan jerden buıyrdy. Keıingi urpaq jazyqsyzdan jazyqsyz sheıit bolǵan, el qorǵaǵan erlerdi umytpaýy tıis. Sondyqtan kóshken eldiń jurtynda qalǵan, qaıran da qaıran atalarymyz ben aǵalarymyzdyń ardaqty esimderi jazylǵan eskertkishterdi japan túzde jalǵyzsyratyp, jetimsiretip tastap ketýge bolmas.
Jańatýǵan jalǵyz emes, tabıǵaty tamyljyǵan Zerendi aýdanynyń Kishi Túktiniń ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormanynyń etegin basa irge tepken Krýpskaıa, Qyzylqaınar, Qarabulaq aýyldarynda eki-úshten ǵana otbasy tútin tútetip otyr eken. Olar da sátin salǵan kúni irge kóterýi ábden múmkin. Sonda ol aýyldardyń da qotanyndaǵy eskertkishter ıesiz qalmaq. Oblysta mundaı ondaǵan aýyl bar. Endigi is – kópten beri kóp kóńilinen qaǵys qalǵan ımandy sharýany qolǵa alý. Máselen, jurtta qalǵan eskertkishterdegi jaýynmen óship ketken tizimderdi qaıta jańǵyrtyp, túgendep, aýdan nemese selolyq okrýgterdiń ortalyqtaryna kóshirse. Áıtpese, búgingi kúnniń suranysyna tolyq jaýap beretin jańasyn salsaq. Qazir nebir sapaly qurylys materıaldary jetkilikti. Keshegi Keńes zamanynda mundaı obelısk belgiler qańyltyrmen qaptaldy, jaýyngerlerdiń tizimi kóp jerde syrmen jazyldy. Arada birtalaı ýaqyt ótken soń qansha sapaly bolsa da, jazý óshe bastady. Syrly jazý kózden óshkenimen, Otan úshin ot keshken erlerdiń esimderi kóńilden óshpeýi kerek. Bul eń aldymen et júregi elim dep soqqan esil erlerdiń arýaǵyna degen kisilik, kishilik, perzenttik paryz bolsa, ekinshi jaǵynan halyq kóretin, jas urpaq patrıottyq tálim-tárbıe alatyn ómirsheń ónege.
– Shynynda da bul eskerilmegen sharýa eken. Qan maıdanda opat bolǵan esil erlerdiń máıiti maıdan dalasynda qaldy. Endi qasıetti esimderi kóshken eldiń jurtynda ýaqyt tabynan tozǵan obelıskilerde tur, – deıdi oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Ǵosman Tóleǵul, – eger barlyǵyn jınap el ishinde qaıta ornatsaq, úlken tárbıelik máni bar jumys bolar edi. Menińshe, munyń eshqandaı qıyndyǵy joq. Sol aýyldardyń azamattary bar ǵoı. Qaı qıyrda júrse de eldiń erlerine qatysty ımandy sharýaǵa qolushyn beredi dep oılaımyn.
Byltyr Jeńis merekesi qarsańynda Birjan sal aýdanyndaǵy Sáýle aýylynda dál osyndaı adamgershilik negizderge baǵyttalǵan ońdy oqıǵa oryn aldy. Irgesi berik, bolashaǵy bar aýylǵa janyndaǵy kóship ketken Qoıtas aýylyndaǵy eskertkishti ákelip ornatty. Qazir jańasha keıiptelgen, janashyrlyqpen jańǵyrtylǵan eskertkish sáýlelikterdiń ǵana emes, tóńirektegi támam elge táýir mysal bolyp, eńsesi bıik qalpymen ótkenniń ónegeli isin eske salyp tur.
– Bul arada elmen aqyldasyp alǵan durys bolar edi, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev, – bálkim kóshken eldiń jurtynda qalǵan obelıskilerdi sol eldegi qorymnyń janyna ornatqanymyz jón bolar ma edi, áıteýir, keýdesinde jany bar musylman qaýym ata-babalarynyń basyna Quran oqytýǵa keledi ǵoı. Álde bárin jınap, aýdan ortalyǵyndaǵy kórnekti jerge tutas bir alleıa salýǵa bolar ma eken? Qalaı bolǵan kúnde de eskerýsiz tastaýǵa bolmaıdy. Qazir qaltaly azamattar el sharýasyna belsene aralasyp júr ǵoı. Mysaly, osy Zerendi aýdanyna qarasty bizdiń Barataı aýylynda belgili kásipker Asqar Álıev kóp jerde kezdese bermeıtin tamasha eskertkish salyp berdi. Maıdangerlerdiń búgingi urpaqtary kásipkerdiń osy bir isine ábden razy. Eskertkishpen birge aýyldaǵy qorymdy da mal aıaǵy baspaıtyndaı etip tap-tuınaqtaı etip qorshady. Bul qolynan is keletin ár adamnyń azamattyq, adamgershilik paryzy. Mine, osyndaı ónegeli isterdi kórgen, elge jany ashıtyn, jaqsylyqqa yntyzar árbir azamat týǵan jeriniń topyraǵyndaǵy jalpaq jurt qasıetti sanaıtyn iske qolǵabysyn tıgizse, dál búgingideı barymyzdy shashyp, joǵaltyp júrmes edik.
En dalada ıesiz qalǵan kóne obelıskiler samal jel soqqan saıyn kúńirenetin tárizdi. Bálkim, keıingi urpaqtyń eleýsiz tastaǵanyna, eskermegenine nazalana ma eken?! Kóktem kelip, jer aıaǵy keńigen soń tórt kózimiz túgel aqyldasyp, osy bir shetin sharýanyń qııýyn keltirsek. Sonda el de eńseli, el úshin janyn qıǵan erlerdiń de arýaǵy razy.
Aqmola oblysy