Jahandyq keseldiń betin qaıtarýda feldersherlerdiń eńbegi zor. Sebebi adamzattyń ómiri qyl ústinde turǵan shaqta alǵashqy kómekti kórsetetin osy mamandyq ıeleri. Endeshe, dárigerlerden bilimi men tájirıbesi asyp túspese, kem túspeıtin feldsherlerdiń búgingi ahýaly qalaı? Mamandardyń qyzmet kórsetý sapasy – jedel járdem kóliginiń jyldamdyǵyna baılanysty bolsa, ınfraqurylymdy nege damytpasqa? Osy sekildi suraqtar búginge deıin sheshimin tappaı keledi.
Jedel járdemge de járdem kerek
Damyǵan jáne kórshiles elderdiń tájirıbesin negizge alsaq, olarda reanımobıl kólikteriniń jedeldigi árdaıym aldyńǵy qatarda turady. Osy oraıda óńirdegi alǵashqy medısınalyq kómekterdiń jaı-japsaryn baqylap kórdik. Qostanaı oblystyq jedel járdem kórsetý stansasynyń joǵary sanatty feldsheri, kásipodaq komıtetiniń tóraıymy Lázzat Qypshaqbaıqyzy jumys barysynda kezdesken keleńsiz oqıǵalardyń birsypyrasyn aıtyp berdi.
− Jedel járdem kóligi jol – kólik oqıǵasyna túsip qalǵanda dereý sheshimin tabýǵa tyrysamyz. Bizdiń júrgizýshilerge jol bermeı, soǵyp ketken jaǵdaılar da kezdesti. Máselen, aýyr haldegi naýqasty aýrýhanaǵa jetkizerde, jeńil kóliktiń júrgizýshileri jol bergisi kelmeıdi. Sodan jol kólik oqıǵasyna tap bolyp, keıde jedel járdem qyzyl belgiden ótip ketkenimiz úshin aıyppul salady. Sırenany qansha jaqsaq ta, ony beınebaqylaý kamerasy durys tirkemeıtin kezderi boldy, − deıdi Lázzat Qypshaqbaıqyzy.
Kórshiles О́zbekstanda sońǵy 2 jylda shuǵyl kómektiń ýaqtyly kelmeýinen 48 myńnan astam adam qaıtys bolǵan. Sondaı-aq 3 jyl ishinde arnaıy avtokólik quraldaryna jol bermegen júrgizýshilerge qatysty 700-den astam derek tirkelgen. Buǵan deıin elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ókilderi jol boıynda jedel járdem kólikterin jibermeıdi degen máseleni birneshe ret kótergen-di. Sondyqtan feldsherler shaqyrtýlarǵa keshigip keledi degendi alǵa tartady. Osyǵan oraı vedomstvo júrgizýshilerdi jolda saq bolýǵa jáne jedel járdemge jol berýge shaqyrady. Ozyq elderde jedel járdem sırenasyn estigende júrgizýshilerdiń ózin qalaı ustaý kerektigi týraly arnaıy qaýly bekitilgen.
«Jedel járdem kóligi sırenamen kele jatsa da, ony eshkim elep jatqan joq. Mysaly, ózim balalar feldsheri bolǵandyqtan, kóbine tájirıbe barysynda deneleri qurysyp-tyrysatyn, talmasy ustap qalatyn balalardy jıi kezdestiremin. Dál sondaı mezette balalardyń denesi qurysyp qalýy birneshe saǵat boıy toqtamaıdy. Tek aýrýhanaǵa aparyp, jansaqtaý bólimine jatqyzǵanda ǵana densaýlyǵy qalypqa keledi. Sol sýdorgympen kele jatqanda bizge jol bermeı, adamdy ári-sári qylatyny bar», deıdi joǵary sanatty feldsher.
Eske sala keteıik, Samara-Shymkent tasjolynyń Hromtaý aýdany men Aqqudyq kenti aýmaǵynda jeńil jáne jedel járdem qyzmetiniń kóligi soqtyǵysyp, aqyr aıaǵynda bir jolaýshy aýrýhanada jan tásilim etti. Belgili bolǵandaı, jeńil kólik júrgizýshisi rýlge ıe bola almaı qalǵan. Osyndaı jaıttyń biri Pavlodar qalasynda qaıtalandy. Baǵdarshamnyń qyzyl túsine ótip ketken kólik jol apatyna sebepshi boldy. Zardap shekken medısına mamandary men naýqas aýrýhanaǵa jatqyzyldy. Árıne, bul jaıttan keıin naýqastardyń deni jazylyp shyqty.
Qas-qaǵym sátte…
Lázzat Qypshaqbaıqyzy feldsher mamandyǵyn 1994 jyly támamdaǵan. Eńbek jolyn Shymkenttegi qalalyq jedel járdem stansasynda bastap, 7 jylyn sarp etken, odan ári 13 jylyn oqý-aǵartý salasyndaǵy meıirgerlik qyzmetke arnaǵan. Al Qostanaı oblystyq jedel járdem stansasynda 4 jyldan beri jumys istep keledi. Joǵary sanatty feldsher oblystyq jedel járdem stansasynda júrip, birneshe tosyn da qyzyq oqıǵalardy bastan keshirgen. Solardyń biri 10 aılyq balanyń úlken tabletkany jutyp qoıǵan. Feldsherler jedel áreket etip balany aýrýhanaǵa jetkizgen. Qaýipti zatty endoskopııamen alyp, sodan soń sábıdiń beti beri qaraǵan. Atalǵan oqıǵa áleýmettik jelilerde tarap, medısına qyzmetkerleri kópshiliktiń qurmetine bólendi.
«2020 jyldyń kúzinde qaýipti jaıt oryn aldy. Oqıǵa ornyna shuǵyl habarmen jettik. Sóıtip balanyń tynys alýy tarylyp, entigip turǵanyn baıqadym. Bul ýaqytta karantındik shekteýler de, saıabyrlasa da, jurtta qorqynysh qalyp qoıǵan edi. Balanyń júzi sup-sur bolyp, qımyl-qozǵalysy odan beter nasharlap bara jatty. «Meni ishke kirgizińiz, balaǵa kómekteseıin» desem, ákesi «sen balaǵa koronavırýsqa qarsy ekpe salǵaly jatyrsyń. Men oǵan jol bermeımin» dep qarsy aldymda qasqaıyp turyp aldy. Al jedel járdem qyzmetin egde tartqan anasy shaqyrǵan eken. Bir kezde maǵan dóreki sóılep, qol kóterýge deıin bardy. Júrgizýshimizdi shaqyrttym. Ol meni dereý syrtqa alyp shyqty. О́kinishtisi, men áli de kómek kórsete almadym. Amalymyz taýsylǵandyqtan, polısııaǵa habarlastyq. Polısııa ókilderi kelisimen, balanyń entigin dári egip qana toqtattyq. Ári qaraıǵy densaýlyǵyn baqylaý maqsatynda balany aýrýhanaǵa alyp keldik. Osy tusta polıseıler shaǵymdanýshy retinde aryz toltyrtqyzdy. Alaıda aýrýhanaǵa qaıta kelsem, balanyń ákesi aýrýhanada mas kúıinde júr. Eshqandaı shara qoldanbaǵandaryna tosyrqap qaldym. Tipti menen keshirim suraǵan joq. Oǵan qosa ol oblysqa qarasty Naýryzym aýdanyndaǵy mektepte sabaq beredi eken. Sony bile tura, onyń mektep qabyrǵasynda sabaq berip júrgenine qorqynyshpen qaraımyn. Bul jerde birinshiden balanyń, ekinshiden meniń ómirime aıtarlyqtaı qaýip tóndi», deıdi feldsher.
Budan bólek, Lázzat Qypshaqbaıqyzy júkti áıelderdi jedel járdem kóliginde, jol boıynda, sondaı-aq temir jol vokzalynda qabyldaǵan kezderi bolǵan. Aıta keterligi, ol poıyzdardyń qarama-qarsy baǵytta qozǵalǵanyna qaramastan, perron ortasynda egiz balanyń dúnıege kelýine septigin tıgizgen eken.
Feldsherler nege tapshy?
Beıdaýa keseldi jeńip shyǵý úshin áli de tıisti sharalar qoldanylyp keledi. Degenmen, indettiń birinshi tolqynynda medısına mamandary jetispeıdi. Elimizdiń túkpir-túkpirinen jas mamandar tartyldy. Búgingi tańda Qostanaı óńirlik aýrýhanasy medısınalyq kolledjdi bitirip kelgen jas mamandarmen, onyń ishinde feldsherlermen tolyqtyrylyp jatyr. Mysaly, jergilikti aýrýhanada táýligine 2 dárigerlik, 8 jelilik jáne balalardyń 4 jelilik brıgadasy jumys isteıdi.
Lázzat Qypshaqbaıqyzynyń aıtýynsha, bastapqyda medısınalyq kolledjdi bitirip kelgen jas mamandardy jalǵyz jibermeıdi. Sebebi adamnyń ómiri bárinen mańyzdy bolǵandyqtan, jaýapkershiliktiń arta túsetini anyq. Osyǵan baılanysty jelilik brıgadaǵa eki feldsher shyǵady, soǵan qosalqy feldsher retinde jas mamandy tájirıbe jınaýǵa jiberedi.
Sonymen qatar ol qaýlyǵa sáıkes eki feldsher bolyp júrý mindetti ekenin tilge tıek etti. Alaıda mamandar jetispegendikten, bir feldsherden shyǵýǵa týra keletinin aıtady.
«О́zim biletin Qostanaı qalasyndaǵy medısınalyq kolledjden keletin mamandar teorııalyq jaǵynan óte jaqsy daıarlanǵan. Sóıte tura, praktıkalyq tustaryn olar tájirıbe barysynda tolyqtyrady. Meniń oıymsha, shtat sanyn kóbirek ashyp jáne stýdenttik toptardy tolyqtyrý kerek. Mysaly, feldsherlik fakýltette bir topta 25-30 ǵana adam bitirip shyǵady. Onyń barlyǵy qalada turaqtamaǵandyqtan, oblystyń ár aımaǵyna jumysqa ornalasady. Osydan maman tapshylyǵy bolyp jatyr», deıdi L.Qypshaqbaıqyzy.
Jalaqy kóńil kónshite me?
Qala aýmaǵyndaǵy feldsherlerdiń aılyq tabysy birshama jaqsy desek te bolady. Al shalǵaı eldi mekenderde aılyq turaqsyz ári óte az. Osy tusta aılyq tabysy az bolǵanymen, óz isine adal, bilimdi mamandardy kezdestirý qıynnyń qıyny. Sebebi aýyldaǵy feldsherlerdiń arqalaǵan júgi óte jaýapty. Olar naýqasty emhanaǵa jetkizgenge deıin aýrýdyń dıagnozyn durys qoıa bilýi tıis. Durys qoıylǵan dıagnozdyń ózi ólim men ómirdiń ortasynda jatqan qanshama taǵdyrdy aman alyp qalady. Sonymen qatar jazataıym oqıǵalar kezinde dárigerge deıingi shuǵyl kómekti alǵashqylardyń biri bolyp osy aýyldyq feldsherler kórsetedi.
О́tken jyly Parlament depýtattary Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda úsh jyl ishinde aýyldy feldsherlik-akýsherlik pýnktter men dárigerlik ambýlatorııalarmen qamtamasyz etý máselelerin kótergen edi. Depýtattardyń alańdaýshylyǵyn áli kúnge deıin osyndaı medısınalyq pýnktterge óńirlerdiń naqty qajettilikteri týraly derekterdiń joqtyǵy týyndatyp otyr. Dese de sońǵy 3 jyldyqta shalǵaı eldi mekenderde barlyǵy 385 feldsherlik-akýsherlik pýnktter men dárigerlik ambýlatorııalar boı kótergen.
Qas-qaǵym sátte aýrý adamnyń dıagnozyn dálme-dál qoıa biletin, jumysyna adal, bilikti feldsher Lázzat Qypshaqbaıqyzynyń kishigirim nazy bar eken. О́ıtkeni ol oqý-aǵartý salasynda meıirger bolyp istegen jyldary biraz jylǵy biliktik sanatymen 50 myń teńge alyp kelgen.
Jumys tájirıbesiniń jalaqyǵa áseri ár kezeńde túrlenip turady. Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, tájirıbeli mamandardyń ózi – 18%-ǵa, mansabynyń birneshe jylynda – 5%-ǵa kóbirek alady. Al jas mamandardyń jalaqysy 7%-ǵa kem beriledi.
Elimizde jedel járdem feldsherleriniń basym kópshiligi 165 myń teńgeden alsa, keı óńirlerde 115 648 teńgeden, feldsher-medbıkeler – 100 myń teńgeden alsa, al reıs aldyndaǵy tekserý feldsheri 44 515 teńgeni mise tutady.
Sonymen qatar feldsher mamandyǵy boıynsha Almaty qalasynda ortasha jalaqy deńgeıi 175 051 teńgeni quraıdy. Odan keıingi orynǵa Soltústik Qazaqstan men Atyraý oblystary jaıǵasty. Al eń kóp bos jumys oryndary − Shyǵys Qazaqstan (19,2%), ekinshi orynda – Pavlodar (17,3%), úshinshi orynda Atyraý oblystary (15,4%) turaqtady. Ári qaraı Aqtóbe (11,5%), Batys Qazaqstan (9,6%), Soltústik Qazaqstan (7,7%), Qyzylorda oblystaryn (5,8%), sondaı-aq Almaty (5,8%) men Nur-Sultan qalasyn (3,8%) jáne Mańǵystaý oblysyn (3,8%) atap ótýge bolady. AQSh-tyń Business Insider eńbek statıstıkasy bıýrosynyń málimetterine sáıkes, 2029 jylǵa qaraı medbıkelerdiń jyldyq jalaqysy 221 900 dollardy (qazir jylyna 73 300 dollar) quraıdy dep boljam jasalǵan.
Amanat
Qaınaǵan tirshiliktiń ortasynda júrip, orta býyndy medısına qyzmetkerleriniń eńbegi baǵalanbaı jatady. Qazaqstanda 103 nómirine bir táýlikte myńdaǵan qońyraý túsedi. Bir kúnniń ózinde qanshama shaqyrtý alynady. Bul kórsetkish jyl saıyn ósýde.
Jaqynymyz aıaq astynan aýyrǵanda ǵana janymyz shyrqyrap, ár sekýnd, mınýtty sanap, jedel járdemdi kútýmen taǵaty taýsylmaǵan adam kemde-kem shyǵar. Eki ottyń ortasynda júrip, naýqastyń ómirin feldsherlerge amanattaımyz. Osy ýaqytta dıagnozdy durys qoıa biletin, aman-esen úıine oralatyn adamnyń taǵdyry – feldsherdiń jaýapkershiligi men bilimine táýeldi.