Qurbandardy tolyq aqtaý – paryz

Is-shara Prezıdent Q.Toqaevtyń 2020 jyl­ǵy 24 qarashadaǵy «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý týraly Memlekettik komıssııa qurý» týra­­ly Jarlyǵy shyǵyp, komıssııa quryl­­ǵannan keıin ótkizilgen alǵashqy respýblıkalyq jıyndardyń biri bolyp otyr. Soltústikqazaqstandyq ǵalymdar men ólketanýshylardyń, jazýshylar men jýrnalısterdiń jáne basqa da zertteýshilerdiń bul máselege aıryqsha nazar aýdarýynda úlken mán bar. Eger Qazaqstanda keńestik júgensizdikke qarsy irili-ýaqty 300-den artyq kóterilis bolsa, sonyń 40-tan artyǵy osy shaǵyn óńirde bolǵan. Solarǵa qatysqandar ǵana emes, olardyń urpaqtary da uzaq jyldar boıy qýdalanyp, kózge túrtki bolǵan kúı keshti. Eshqandaı tergeýsiz, sotsyz NKVD-nyń jendetteri atyp tastaǵan qanshama jazyqsyz adamdar men olardyń urpaqtary da halyq jaýy esebinde turdy. Ashtyqtyń ǵana emes, sonyń kesirinen júzdegen myń adam týǵan jerinen bosyp ketti. Taıganyń mı batpaqty ıt tumsyǵy batpaıtyn qalyń nýynda olarǵa salqyn úı, salýly tósek joq edi. Sondyqtan aýrýdan, ashtyqtan qanshama balalar men jasóspirimder qyryldy. Osy kúnge deıin olardy aqtaý, jarqyn esimderin tiriltip, halyqqa bildirý degen qolǵa alynǵan joq. 1990 jyldardyń basynda ashylǵan arhıv qujattary artynan tars jabyldy. Tek 1930 jyldary Qazaqstanǵa jer aýdarylǵandar men 1937-1938 jyl­dardaǵy qandy repressııadaǵy ajal qushqandar ǵana aqtaldy. Barlyq aqtalǵandardyń 70 paıyzy solar eken. О́ıtkeni negizinen solardyń ǵana esimderi hatqa túsken. Al hatqa túspeı, NKVD-nyń oıran salýymen qaza bolǵan, iz-túzsiz joǵalǵan adamdar sol kúıi belgisiz bolyp keledi. Qazaqstannan basqa respýblıkalarda qyzyldardyń osyndaı lańdary zerttelip, myńdaǵan adam aqtaldy. Mu­nyń ózi sanalardy kommýnıstik lań­nyń qandy salqynynan tazartýǵa da qajet edi. Alaıda bizdegi dekommýnızasııa «jabýly qazan jabýly» kúıinde osy kúnge deıin qalyp keledi. Joǵaryda atalǵan Memlekettik komıssııa osy isti qolǵa alyp, ulttyq tarıhymyzdaǵy aqtańdaqtardy joıýǵa baǵyttalǵan. Sa­byr Qasymov sııaqty ult janashyry, naǵyz patrıot adamdardyń bastamasymen ǵana qolǵa alynǵan komıssııanyń jumy­syn Prezıdent Q.Toqaevtyń qol­da­ǵany jáne ony iske asyrý úshin Memleket­tik komıssııa qurǵyzǵany onyń jeke basy­nyń kórgendi zııalylyǵyn tanytýmen bir­ge halqymyz úshin úlken abyroı boldy.

Konferensııanyń jumysyna Respýb­lı­kalyq «Qaharmandar» qoǵamdyq qory­nyń prezıdenti Sabyr Qasymov, Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldın, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábil, Parıj­diń Ortalyq Azııany zertteý ıns­tıtýtynyń professory Gzave Allez, Qyrǵyz Respýblıkasy Dıplomatııalyq akademııasynyń prorektory Zaınıdın Qurmanov, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa­ ult­tyq ýnıversıtetiniń prorektory, akademık D.Qamzabekuly jáne t.b. qatysyp, baıandama jasady.

О́ziniń sózinde S.Qasymov Mem­lekettik komıssııanyń aldynda turǵan aýqymdy jumystarǵa toqtaldy. Bizge alysqa bar­maı-aq osy jumystardy júr­gizgende táýel­sizdigin alǵan boıynda ıgi isterdi qolǵa alǵan KSRO-dan taraǵan Baltyq boıy res­pýb­lıkalary men Qap taýy elderiniń tájirıbesinen úırený kerek. Bulardaǵy dekommýnızasııalyq úrdister tıimdi ádistermen júrgizildi. Sonyń arqa­synda olar qoǵamnyń boıyndaǵy irip-shirigen biteý jaralardy ashyp, olardy halyqtyń sarabyna tartyp, ashyp kórsetkende ǵana boıymyz jasańǵyryp, elimiz túleıdi, ultymyz rýhanı jaǵynan jańǵyrady. Bul iste biz negizgi baǵdar etip halyqaralyq qu­qyqtyq normalardy basshylyqqa alýy­myz kerek dedi ol.

Basqa sóıleýshiler de osy baǵytty óz hal-qaderinshe tolyqtyryp, basqa da baǵaly oı-pikirlerdi ortaǵa saldy. Sonyń ishinde fran­sýz pro­fessory G.Allez aqtaý jumys­ta­ryn­da antropologııa men sosıologııa ǵylym­darynyń ádisterin qoldaný­dy da usynd­y. Onyń ózi qazaqqa belgili Ma­man baı men kúıshi Táttimbettiń ózderi men urpaqtarynyń qýdalaný joldaryn zertteıdi eken. Konferensııa ju­mysyn M.Qozybaev atyndaǵy Soltús­tik Qazaq­stan ýnıversıtetiniń ǵylym jáne ın­no­vasııalar jónindegi prorek­tory Aq­maral Ybyraeva júrgizip otyr­dy. Qut­tyqtaý sózder Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Mıras Dáýlenov, Máji­lis depýtaty Berik Ábdiǵalıuly, oblys ákiminen jáne t.b. keldi. Aıtylǵan pikir­ler men usy­nystar jınaqtalyp, Mem­lekettik komıs­sııanyń qaraýyna usynylatyn bolyp sheshildi.

Soltústik Qazaqstan oblysy