Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» búgin jarııalap otyrǵan maqalalar toptamasynda kóterilip otyrǵan máseleler óte ózekti. Birinshisi, «Soltústik aǵyn – 2» jobasyna qatysty. Ekinshisi, Aýǵanstandaǵy qaqtyǵysty aıaqtaý jóninde. Stenford Gýver ınstıtýtynyń qyzmetkeri Djozef Djoff óz maqalasynda Germanııanyń nelikten «Soltústik aǵyn – 2» jobasynan bas tarta almaıtynyn áńgimeleıdi. Avtordyń sózine súıensek, atalǵan bastama arzan gaz týraly ǵana emes, Reseı men Germanııanyń múddesine tikeleı qatysty. Osy oraıda, Djoff Germanııa ımperııasynyń alǵashqy kansleri Otto fon Bısmarktiń sózin eske alady. Onyń aıtýynsha, nemister men orystar qanshama márte soǵysqanyna qaramastan, Germanııanyń qazirgi bıligi Reseımen dıplomatııalyq baılanysty úzýge yntaly emes. Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri Karl Bıldt óz maqalasynda Aýǵanstandaǵy ahýalǵa toqtalady. Onyń sózine súıensek, AQSh áskeriniń atalǵan elden shyǵarylýy máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Kerisinshe, jańa qaqtyǵystar týyndatýy múmkin. Sondyqtan Aýǵanstandaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qaıta qalpyna keltirý úshin uzaq merzimdi jospar qajet. Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.
GAMBÝRG. Reseıden Germanııaǵa tikeleı tartylǵan «Soltústik aǵyn – 2» jobasy aıaqtalýǵa jaqyn. Atalǵan bastama tek arzan tabıǵı gaz ǵana emes, bul eki eldiń jeke múddesi úshin qajet.
Baltyq teńizi arqyly ótetin gaz qubyry AQSh pen Eýropalyq odaqty Germanııaǵa qarsy qoıdy. Sondaı-aq el ishinde de Angela Merkelge qarsy pikir aıtatyndar sany artty. Alda-jalda másele tek gazǵa qatysty bolǵanda, joba múldem júzege aspaýy múmkin edi. Endeshe, másele nede?
2005 jyly Gerhard Shreder kanslerlik qyzmetten keter aldynda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınmen kelisimge kelgen bolatyn. Bılikti Merkelge tapsyrǵannan keıin kóp uzamaı, Reseıdiń energetıka salasyndaǵy alpaýyty, Kremldiń negizgi seriktesi sanalatyn «Gazprom» kompanııasy Shrederdi Nord Stream AG aksıonerler komıtetiniń tóraǵasy etip taǵaıyndady. 2016 jyly Shreder «Soltústik aǵyn – 2» jobasynyń tizginin ustady, al «Gazprom» onyń jalǵyz aksıoneri edi.
Sodan beri Shreder Pýtınniń qajymas seriktesine aınaldy. «Men muny Germanııanyń ıgiligi úshin jasadym. Sebebi joba energetıka salasyndaǵy baǵany turaqtandyrady», dep qaıtalaýdan jalyqpaıdy ol.
Shyndyǵynda, Germanııa da, Batys Eýropa da «Soltústik aǵyn –2» jobasyn qajet etpeıdi. Munaı baǵasy 2008 jylǵy sharyqtaý sheginen eki esege tómendedi. Soltústik Amerıkany qospaǵanda, ishki Eýropadan, ásirese Jerorta teńizi mańynan jańa gaz kenishteri ashyla bastaǵandyqtan, osy ýaqyt aralyǵynda gaz baǵasy tórt-bes ese arzandady. Naryqta jańartylatyn energııa kózderiniń kóbeıip jatqanyn eskersek, gazǵa suranystyń azaıýy ázirge toqtap qalmaq emes.
Búginde Reseıden Eýropaǵa baǵyttalǵan 13 qubyr 250 mıllıard sharshy tonna gaz jetkizedi. «Soltústik aǵyn – 2» Reseıge táýeldilikti arttyrady. Biraq báske túsip turǵan nárse kóp, óıtkeni qubyr Ýkraına men Polshany aınalyp ótedi.
«Soltústik aǵyn – 2» jobasy Reseıge eki eldi gaz jetkizý aqysynan qaǵyp, olardy álsiretýge múmkindik beredi. Sondaı-aq Ýkraınany aqshadan qaǵady. Atalǵan el 2020 jyly óz aýmaǵynan 50 mıllıard sharshy tonna gaz ótkizgeni úshin 3 mıllıard dollar paıda tapty. «Soltústik aǵyn – 2» osy kólemdegi gazdy tegin jetkizýge múmkindik beredi. Kıev bıligi onsyz da álsiz Ýkraınanyń ekonomıkasyn Reseı qysymynan qorǵaýǵa talpynyp jatqanda, Shrederdiń «Gazprom gambıti» Pýtınniń Ýkraınaǵa (jáne Polshaǵa) yqpalyn kúsheıtýge jol ashady.
Shrederdiń Germanııa men Eýropany oılap otyrǵany shamaly. Sebebi onyń dosy kanslerdiń jyl saıynǵy zeınetaqysy – 113 000 dollardyń jetpegenin tolyqtyryp otyr. Basty másele – Merkel. AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp oǵan «Pýtınnen gaz satyp alýdy toqtatýyńyz kerek» degende, ol kóngen joq. Aty-jónin aıtpaýdy suraǵan germanııalyq sheneýnik «Biz bul qubyrdy aıaqtaý úshin bárin jasaımyz», dedi.
Merkeldiń oıynsha, energııamen qamtamasyz etý – eń mańyzdysy emes. Másele, gaz ben qolma-qol aqshanyń «tómen saıasaty» týraly emes, bılik pen laýazymǵa umtylǵan memleketterdiń «joǵary saıasaty» týraly bolyp tur. Nemister men orystar bir-birin qanshama márte «qylqyndyrǵanyna» qaramastan, áńgime Bısmarktiń aıtqanyna kelip tireledi. Onyń mynadaı áıgili sózi bar: «Sankt-Peterbýrgpen baılanysty eshqashan úzbe». Basqasha aıtqanda, Germanııanyń shyǵys qanatyndaǵy alpaýytpen beıbitshilikti saqtaý qajet.
Qazirgi tańda NATO-nyń quramyna engenimen, Federatıvti Respýblıka úndemeı qalý nemese beıtaraptylyq arqyly Bısmarktiń sózine qurmet kórsetip otyr. Bılikti jaqsy sezinetin Merkel Reseı gazyna qumartyp otyrǵan joq, biraq nemis dıplomatııasynyń klassıkalyq erejesine súıenedi.
«Qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde de Batys Germanııa bolat qubyrlardy Keńes úkimetiniń energetıkasyna aıyrbastaý arqyly amerıkalyq úsh prezıdentke – Nıkson, Karter jáne Reıganǵa qarsylyq kórsetti. 1970-jyldardaǵy álemdik munaı daǵdarysy kezindegi ekonomıkalyq maǵyna Bısmarktiń eskertpesin oıǵa ákeledi: «orystarmen oınamańyz».
Degenmen, Merkel búginde jańa jaǵdaıda áreket etedi. Bul ındýstrııa áleminiń kún, jel jáne tıimdiligi joǵary energetıka kózderine den qoıýy saldarynan, gazǵa suranystyń azaıyp, usynystyń kóbeıýine ǵana qatysy joq, kenetten Merkel jalǵyz qalyp otyr. «Soltústik aǵyn – 2» jobasyn qoqysqa aınaldyrǵysy keletinder tek AQSh, Ulybrıtanııa jáne dińkelegen Shyǵys Eýropa elderi ǵana emes. Tipti fransýzdar da bul kelisimge qarsy.
Atom energııasyna ıek artatyn Fransııa Reseı gazyn qajet etpeıdi. El bıligi Germanııanyń erekshe qarym-qatynasynan jáne Reseıdiń Eýropaǵa túsip turǵan «kóleńkesiniń» úlkeıýinen qaýiptenedi. Osy aıda ǵana Reseıdiń syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov jańadan sanksııalar salynsa, Eýropalyq odaqpen qatynasty úzýge daıyn ekenin aıtyp, doq kórsetti.
Oǵan qosa, Merkel óz elinde kútpegen qarsylyqqa tap boldy. Tipti onyń eń jaqyn jaqtastary – Hrıstıan-demokrattar men pasıfıstik baǵyttaǵy «Jasyldar» Pýtınge qarsy. Sondaı-aq ádette ımperııalyq Amerıkaǵa qarsy lıberaldy buqaralyq aqparat quraldarynyń bir bóligi de osyndaı baǵyt ustanady.
Demokratııalyq elderde moraldyq bas tartý Merkel stılindegi shynaıy saıasatty jeńedi.
Merkel Germanııany oqshaýlaýǵa májbúr. Biraq aqylǵa qonymdy sheshim – «Soltústik aǵyn – 2» jobasyn aıaqtaý. Nebári 100 mıl qalǵanyn eskersek, 10 mıllıard eýro turatyn joba Baltyq teńizi astyndaǵy qumǵa kómiledi degen qııaldy joqqa shyǵarady. Saıyp kelgende, nemister orystarǵa qarsy shyqpaıdy. Al AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń saıasaty Germanııaǵa jeńilirek tıetini sózsiz.
Qazirdiń ózinde kelissózder bastalyp ketti. Germanııa amerıkalyq suıytylǵan gazdy saqtaıtyn nemis termınaldaryna beriletin sýbsıdııany kóbeıtýge ýáde berip, Baıdenniń kóńilinen shyǵýǵa tyrysady. Sondaı-aq Germanııa Ýkraına arqyly keletin gazdy qabyldaýdy jalǵastyrýǵa jáne ony saqtaýǵa qatysty jańa erejeler qabyldaýǵa kúsh salmaq. Polshaǵa suıytylǵan tabıǵı gaz termınaldaryn salýǵa qarjy beredi. Budan bólek, Reseı halyqaralyq quqyq pen adam quqyǵyn buzýdy toqtatpasa, Germanııa «Soltústik aǵyn – 2» jobasyn toqtatýy múmkin degen de áńgime aıtyla bastady. Bastysy, prezıdent Baıden sanksııa salmasa bolǵany.
Kelisim jasalady. Biraq energetıkalyq naryqpen «kim kelissóz júrgizedi?» Suranys pen usynys soty naqty úkim shyǵarýy múmkin: basqa qubyrdyń qajeti joq. Endeshe, «Soltústik aǵyn – 2» ashkózdik pen aqymaqtyq eskertkishi retinde Baltyq teńiziniń astynda shirip ketýi múmkin.
Djozef DJOFF,
Stenford Gýver ınstıtýtynyń qyzmetkeri, Die Zeit-tiń redaksııalyq keńesi múshesi.
Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń
Pol H.Nıse atyndaǵy Halyqaralyq zertteýler mektebinde halyqaralyq
saıasattan sabaq beredi
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org