Oqyrmanǵa san alýan taqyrypty qamtyǵan maqalalar men ocherkterdiń, qaınaǵan tirshilikti kórkem oıdyń súzgisinen ótkizgen onnan astam kitaptyń avtory retinde tanys О́tesh Qyrǵyzbaevtyń jýrnalıst mamandyǵyna áýestigi alǵashqyda mekteptiń qabyrǵa gazetine maqala, aýdandyq, oblystyq gazetke habar-oshar jazýdan bastalǵan eken. Mektepten soń úsh jyl qatarynan Qazaq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine qujat tapsyryp, aqyrynda daıyndyq bólimine qabyldaný arqyly stýdent atanady. Bes jyl oqyp, joǵary bilim alady. Osylaısha, О́tekeń bala kezden armandaǵan maqsatyna qol jetkizgendeı bolady. Biraq, qalamgerliktiń jalyna ońaılyqpen qol tıgize qoımaıtyn asaý óner ekenin de uǵady.
Oqyrmanǵa san alýan taqyrypty qamtyǵan maqalalar men ocherkterdiń, qaınaǵan tirshilikti kórkem oıdyń súzgisinen ótkizgen onnan astam kitaptyń avtory retinde tanys О́tesh Qyrǵyzbaevtyń jýrnalıst mamandyǵyna áýestigi alǵashqyda mekteptiń qabyrǵa gazetine maqala, aýdandyq, oblystyq gazetke habar-oshar jazýdan bastalǵan eken. Mektepten soń úsh jyl qatarynan Qazaq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine qujat tapsyryp, aqyrynda daıyndyq bólimine qabyldaný arqyly stýdent atanady. Bes jyl oqyp, joǵary bilim alady. Osylaısha, О́tekeń bala kezden armandaǵan maqsatyna qol jetkizgendeı bolady. Biraq, qalamgerliktiń jalyna ońaılyqpen qol tıgize qoımaıtyn asaý óner ekenin de uǵady.
Osy oraıda О́tekeńniń qyryq jyldan astam ýaqyttan beri atqaryp kele jatqan jýrnalıstik qyzmetinde elimizdiń qoǵamdyq ómirine belsene aralasyp, ártúrli áleýmettik máselelerdi kótergen saraptamalyq, taldaý maqalalarynyń oqyrman kóńilinen shyǵyp, joǵary baǵasyn alyp júrgenin atap ótkimiz keledi. Jáne bir súısinerligi – onyń qatardaǵy maqalalarynyń ózinen jýrnalıstıkaǵa tán qasań baıandaýdan góri sózdi oınatý, keıipkerin ádebı beıne dárejesine kóterýge umtylýshylyq aıqyn baıqalyp turady. Buǵan daryndy jýrnalıst-jazýshynyń erterekte «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde jarııalanǵan maqalalary men ocherkteri dálel bola alady. О́tekeń budan keıin respýblıkalyq «Jalyn» baspasynda redaktorlyq qyzmetti abyroımen atqardy.
Bul jyldary problemalyq maqalalary, ocherkteri arqyly oqyrmanǵa talantty jýrnalıst retinde tanylýmen qatar, tili qunarly, qalamy qarymdy jazýshy retinde de kórine bastaıdy. Osy jyldary ol oqyrmanǵa «Jalyn» baspasynan jaryq kórgen «Nemere» jáne «Adyraspan» atty alǵashqy povester men áńgimeler jınaǵyn tartý etedi. Biz bul arada jazýshynyń shyǵarmalaryna taldaý jasap, baǵa berýdi maqsat etpeımiz. Sebebi, О́tesh Qyrǵyzbaevtyń joǵaryda atalǵan jáne basqa da shyǵarmalary kórkemdik qýaty mol, shymyr týyndylar retinde oqyrman tarapynan jyly qabyldanyp, kezinde óz baǵasyn alǵan bolatyn. Bir ǵana aıtarymyz – jýrnalıst-jazýshynyń ádebıettegi aıaq alysyn syrttaı jiti qadaǵalap júretin Táken Álimqulov kezinde О́teshtiń «Nemere» atty alǵashqy jınaǵyn oqyp shyqqannan keıin oń pikir bildirgen.
Sodan bergi ýaqytta О́tesh Qyrǵyzbaev ustaz senimin aqtaı bilgen qalamy júırik jýrnalıst, kórkem oıly jazýshy bolyp qalyptasty. Ádebıet pen óner salasynda buryn-sońdy Sozaq óńirinen shyqqan tarlan talanttar Táken Álimqulovtyń, Asqar Súleımenovtiń, Tólegen Toqbergenovtiń shyǵarmashylyq dástúrin odan ári jalǵastyryp keledi.
Ol qyryq jylǵa jýyq qalam terbep, onnan astam prozalyq kitap jazdy. Olardyń ishinde ár jyldary jaryq kórgen «Súgir», «Allahý» romandary, «Tarlanboz Táken», «Asqarshyń», «Qobyzshy Jappas Qalambaev» jáne «Sozaq qasireti», «Ulym meniń, ǵumyrym meniń» atty derekti povesteri men kórkem hıkaıat, áńgimeler jınaqtary jurtshylyqqa jaqsy tanys. «Aqbókender aýǵan jaz» atty povesi 2008 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men «Jersý» korporasııasy uıymdastyrǵan balalar shyǵarmalaryna arnalǵan báıgede ekinshi oryn aldy.
− Shynymdy aıtsam, o basta jazýshy bolam dep oılaǵan joqpyn. Ákem О́teýli alty jasymda ómirden ótip, joqshylyq qamyty moınyma erte tústi. Anam Aqjan shıetteı tórt balany jetkizý úshin belin bekem býyp, ter tókti. Ákemizdiń kózi ketken soń qorjyn tamnyń esigin anamyz ilip alatyn boldy. Alǵashqyda ákem qaıtyp keletindeı kórinip: «Apa, apa, apataıym, ilmeshi, ilme esikti, Kelip qalar, kelip qalar, ákem nege keshikti?», – degen shýmaq oıyma oraldy, – dep ótken kúnderdi eske alady ol. Osy shýmaqty ishteı qaıtalap jatyp, kózim uıqyǵa ketetin. Bala kezimde sýret salýǵa da qyzyqtym. Qara týshpen tabıǵat kórinisterin, balalar uǵymyna jeńil sýretter saldym. Qolyna qolǵap kıgen balany buzaýmen qosyp salyp: «Bolamyn dep boksshy, buzaýmenen shoqysty. Bolǵanymen kúshti, nokaýtqa tústi» dep jazyp, «Qazaqstan pıonerine» salyp jibersem, gazette jaryq kórip tur. Mektep oqýshylary arasynda sýret salýdan báıgege qatysyp, júlde alyp, orys sýretshisi V.Savrasovtyń kitabyn oljaladym.
О́tekeń qalamy tóselgen jýrnalıst retinde qoǵamnyń kúndelikti ómirine belsene ún qatyp otyrady. О́tken jyldar bederinde «Memlekettik til jáne buqaralyq aqparat quraldary» respýblıkalyq baıqaýynda birinshi oryndy ıelendi. Almaty qalasyndaǵy jarnamalar men mańdaısha jazýlar, aqparattyq habarlamalardaǵy qateler, shetel tilinde jarnamalanýy, kórnekilikteriniń talapqa saı bolmaýy, saýda, bıznes ortalyqtarynyń shet el tilinde rásimdeletini týraly jazylǵan maqalalary «Almaty aqshamy» gazetiniń betinde úzbeı jarııalanyp keledi.
Sozaq óńirinde jýrnalıst bolyp qyzmet atqarǵan jyldary kóp zerttegen taqyryby – Súgir kúıshi men otyzynshy jylǵy Sozaq kóterilisi týraly boldy. Dańqty kúıshi men qandy qyrǵyndy kózi kórgen tiri kýálardyń 70-80 jyldary kózi bar edi. Sol qarttardyń estelik áńgimeleri shyndyq oqıǵalardyń arqaýyna aınalyp, uzaq jyldyq eńbektiń arqasynda jazýshynyń «Súgir» jáne «Sozaq qasireti» romandary memlekettik tapsyryspen «Ana tili» baspasynan jaryq kórdi. Odan buryn bul tarıhı romandardyń jýrnaldyq nusqasy «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan bolatyn.
О́tesh Qyrǵyzbaev «Qobyzshy Jappas Qalambaev» derekti povesi úshin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵyna ıe boldy. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık О́mirzaq Aıtbaıuly О́teshtiń «Sóz zergeri Islám Jarylǵapov» atty kitabyna: «Termın máselesimen aınalysyp júrgen jandardyń esine sala ketkim kelip otyrǵan bir jaıt bar. Áńgime islámtaný iliminiń qalyptasa bastaǵany týraly. 2008 jyly jurtshylyq qolyna tıgen jazýshy О́tesh Qyrǵyzbaevtyń «Sóz zergeri Islám Jarylǵapov» deıtin kitabyn erekshe ataýǵa bolady. Bul islámtaný ilimine qosylǵan úlken úles boldy. Eger ǵylym álemindegi burynǵy júıe ornynda bolǵanda, bul eńbekti ǵylymı ataq beretin ǵylymı keńeske usynýǵa bolar edi», degen pikiri esimizde qalypty.
О́teshpen Qazaq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetiniń alǵashqy kýrsynda oqyp júrgen kezimizde tanysqan edim. Minezi birtoǵa, jymıyp, kúlip qoıatyn jigittiń jan dúnıesi tereń ekenine birtindep kózim jete bastady. Joldastyqqa adal, eshqashan tastap ketpeıtinin qıyn sátterde qasymda bolǵanynan jaqsy bilemin. Jora-joldastardyń arasynda ol týraly aıtylǵan bógde sózdi estigen emespin. Stýdent kezdiń ózinde kólemdi maqalalary men áńgimeleri gazet-jýrnal betinde úzbeı jaryq kórip, qalamy qalyptasqan qalamger retinde tanylyp qalǵan edi. О́ziniń qatarlastary arasynda alǵashqy kitaptaryn shyǵaryp úlgergen de sol boldy. Budan qyryq jyl buryn erte tanylǵan О́tesh sol baıaǵy qarqynynan áli tanbaı jazyp keledi. Bir jazǵany ekinshisine, bir kótergen taqyryby ekinshisine uqsamaıdy. Kúnnen-kúnge túrlendirip, tartymdy, kórkem jazýdy erkin meńgerip alǵan. Ol búgingi oqyrmanǵa ne kerek ekenin jaqsy biledi.
Orynbek JOLDYBAI,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
Almaty.