Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiktiń eleń-alańynda birden halyqaralyq quqyqtyń derbes sýbektisi retinde álem qaýymdastyǵynyń damýy men qaýipsizdigin birizdilikke salyp, nyǵaıtý boıynsha san alýan sharalardyń basyn qaıyrdy.
Birden kópvektorly syrtqy saıasatqa den qoıǵan jas memleket ýaqyttan ozyp, bolashaqtyń qajettiligimen bas qatyrdy. HH ǵasyrdyń sońǵy jyldaryndaǵy Qazaqstannyń aıaq alysyn álemniń alpaýyt elderi jiti nazarynda ustady. Aýmaǵy boıynsha álemde toǵyzynshy oryndy ıelengen Qazaqstan syqyldy iri eýrazııalyq memleket óziniń syrtqy saıasatyn qalaı jáne qaı jolǵa qoıady, qandaı jetekshi baǵyttarǵa basymdyq beredi, sondaı-aq jahandyq qaýymdastyqpen qarym-qatynasty qalaı qalyptastyrady – munyń barlyǵy el aýzyndaǵy ózekti másele boldy.
QR syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary, eń aldymen, elimizdiń geografııalyq mekeni jáne onyń ulttyq múddeleri men bolmysy syndy asa mańyzdy faktorlardyń yqpalymen qalyptasty. Elimiz Eýrazııalyq kontınenttiń qaq ortasynda ornalassa da, Azııadaǵy aımaqtyq jáne sýbaımaqtyq máselelerge erekshe kóńil bólip keledi. Qazaqstannyń asa mańyzdy strategııalyq mindetteriniń biri – memleketaralyq qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty saqtaý. Bul qaǵıda elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy pasportyna aınalyp úlgerdi.
Júıeli, búgin-erteńi belgili, aıqyn maqsatty dıplomatııalyq qaýymdastyq qoǵamnyń ilgeri basýynyń negizgi alǵysharty dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Atalǵan siltemede bekitilgen uıym dep Azııadaǵy ózara is-áreket jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) keltirýge bolady. Memleketimiz úshin bul jobanyń damýy mańyzdy, óıtkeni keńestiń negizin qalaýshysy men bastamashysy retinde AО́SShK qyzmetindegi usynystardy jańa baǵytqa qaraı ıtermeleýdi elimiz óz moınyna aldy. О́z sózinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «AО́SShK qazirgi zamanǵy jańa qaterlerge qarsy is-qımyl jasaýdaǵy jahandyq júıeniń ajyramas bóligi bola alady jáne bolýy tıis», dep qurylǵaly jatqan jańa uıymnyń tarıhı mańyzdylyǵyn shegeleı tústi.
Keńesti shaqyrý jónindegi ıdeıany alǵash ret Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 1992 jyldyń qazan aıynda BUU Bas Assambleıasynyń 47-shi sessııasynda usynǵany belgili. Elbasy minberde Azııa kontınentindegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha ámbebap jáne ońtaıly mehanızm qurý ekendigin basyp aıtty. Qazaqstan jəne AО́SShK prosesine qoldaý kórsetken memleketter mundaı qaýipsizdik qurylymyn jasaqtaý mindetiniń óte mańyzdy ekendigin aıqyn túsindi. О́tkenge kóz salsaq, Azııadaǵy yntymaqtastyq ınstıtýtyn qurý buǵan deıin de talaı memleket basshylary kótergen taqyryp bolatyn, alaıda, olar kópshilikten qoldaý tappaı, is júzinde júzege asyra almady. KSRO-nyń kontınenttegi ujymdyq qaýipsizdik uıymyn ashý jónindegi usynysyn eske alǵannyń ózi jetkilikti-aq. Al, Elbasynyń bastamasy birden jańa ún alyp, jańǵyryp, halyqaralyq-quqyqtyq sıpattaǵy birqatar sharalar keshenimen kepildik beriletin Azııadaǵy qaýipsizdik júıesi qalyptasty. Dese de, AО́SShK qurý bastamasyn kótermes buryn kóptegen talqylaýlar men debattar júrgizildi. Ol oryndy da, óıtkeni múshe elder arasyndaǵy túsinispeýshilik pen belgili jospardyń joqtyǵy kedergi týdyrǵyzdyrmaı qoımaıdy. Odan bólek, Azııa saıası, ekonomıka, dinı jáne mádenı turǵyda kúrdeli qurlyq bolyp esepteledi. Ərıne, bul məselelerdi sheshý ońaıǵa soqpaıtyny belgili bop, ortaq tetikterdi damytýdy qajet etti. Osyǵan qaramastan, múshe elderdiń basym bóligi kóterilgen məselelerdiń sheshimderi AО́SShK negizderi arqyly júzege asyrylatyndyǵyn alǵa tartyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kóregendigine senim artty.
Aýqymdy uıym iske qosylatyn bolǵandyqtan, bastapqy kezeńdegi negizgi mindetke ózara túsinistik prınsıpteri deklarasııasyn jasaý kirdi. Joba aıasynda qoldanylýdyń kelesi salalary: egemendi teńdik, egemendikke saı qurmet, kúsh nemese kúshpen qoqan-loqy kórsetýdi tııý, daýdy beıbit jolmen sheshý, qarýsyzdandyrý jáne qarý-jaraq ústinen baqylaý, ekonomıkalyq jáne mádenı baılanys aıqyndaldy. Aıta keteıik, joǵarydaǵy prınsıpter barshaǵa belgili, álem qaýymdastyǵynyń erekshe yqylasyna ıe BUU halyqaralyq qatynastarynyń bazalyq qujattarynan bastaý alady. Osy taqyryptar aıasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev AО́SShK-niń V sammıtinde óz pikirin bildirgen edi: «Daýly problemalar men qarama-qaıshylyqtardy bastalǵan sátinde sheshý úshin konstrýktıvti kelissózderdi qamtamasyz etý – kún tártibindegi basty máselelerdiń biri. Sondyqtan, jaqyn arada Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes aıasynda halyqaralyq medıasııany júzege asyratyn tolyqqandy ujymdyq qaýipsizdik júıesi qurylýy ábden múmkin».
1994 jyly AО́SShK-ge múshe memleketterdiń syrtqy ister mınıstrleriniń alǵashqy kezdesýi ótip, ózara qatynastardy retteıtin qaǵıdalar deklarasııasyna qol qoıylǵany barshaǵa málim. Bul qujat shynynda da tarıhı mánge ıe, óıtkeni ol azııalyq qaýipsizdik júıesiniń damýy úshin zańdy negiz qalady. Bul kezdesý Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kontınenttegi qaýipsizdik pen beıbitshiliktiń kóp tarapty mehanızmin qurý bastamasyn alǵa tartý sátinen keıin qazaqstandyq syrtqy saıasattyń iri jetistigi hám jeńisi boldy. Keıinnen Azııadaǵy ózara is-áreket jáne senim sharalary jónindegi keńes birsypyra Azııa memleketteri men halyqaralyq uıymdardyń qoldaýyn taýyp, geografııalyq kartasyn keńeıte bastady. Búginde keńeske 27 el múshelik etedi, odan bólek 8 memleket pen 5 halyqaralyq uıym baqylaýshylar retinde tirkeldi. Bul AО́SShK jer shary halqynyń jartysyna jýyq bóligin qamtyp otyr degendi bildiredi. Osylaısha, keńes óz evolıýsııasynyń jańa satysyna qadam basyp otyr. Ýaqyt kórsetkendeı, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti ótkizý Azııa qurlyǵy tarıhynda jańa kezeńge jol ashty. 2004 jyly Azııanyń saıası tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qujat – Azııa elderi arasyndaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdik máselelerin qosa alǵanda, kóptegen mindetter boıynsha kópjaqty yntymaqtastyqty qamtamasyz etetin «AО́SShK senim sharalary katalogy» qabyldandy. Nátıjesinde múshe memleketter arasyndaǵy gýmanıtarlyq jáne ekonomıkalyq kómektiń mańyzy aıqyndalyp, jumys prosesi alǵa jyljydy. AО́SShK Azııa elderi arasyndaǵy qarym-qatynastyń jan-jaqty oılastyrylǵan ozyq ári nátıjeli júıesi ekeni taǵy bir márte dáleldendi.
2020 jyldyń qyrkúıek aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Tájikstan Respýblıkasynan AО́SShK tóraǵalyǵyn qabyldady. Elimiz óz tóralyǵynyń jyldarynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jylǵy Dýshanbe sammıtinde AО́SShK qory jáne AО́SShK analıtıka ortalyǵynyń qaıta jańǵyrýy syndy bastamalaryn oryndaýdy kózdeıtin bolady. Memleket basshysy joǵaryda usynylǵan bastamalardyń júzege asyrylýy keńeske múshe memleketterdiń yntymaqtastyǵyn jańa deńgeıge kóteretinin jáne Qazaqstannyń keńes aıasyndaǵy tolyqqandy is-qımyldarǵa daıyn ekenin atap ótken edi.
Kúni keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasyna kelgen AО́SShK delegasııasy keler jyly keńestiń 30 jyldyǵyna daıyndyq jumystary bastalǵandyǵyn málimdedi. 2022 jyly Qazaqstan tóraǵalyǵymen tuspa-tus kep turǵan bul sharanyń sımvolıkalyq máni men maǵynasy tereńde jatyr. Osy kúnge deıin kúlli álem aldynda AО́SShK makroóńirlik birlestik retinde tanylyp qana qoımaı, udaıy damý ústindegi ómirsheńdigin de dáleldedi.
Túıindeı kele, Elbasynyń kópvektorly saıasatynyń jemisinde týǵan alyp uıym búginde mıllıardtaǵan halyqtyń kókeıkesti máselesin sheship otyr. Munyń artynda Qazaqstannyń álemdik turaqtylyq pen beıbitshilik jolynda atqarǵan ólsheýsiz eńbegi jatyr. AО́SShK bastamasynyń ómirsheńdigi elimizdiń jahandyq ortadaǵy abyroıyn asqaqtaı túsedi.
Muhtar Jámishjanov