Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aımaqtarǵa jumys sapary barysynda jergilikti halyqty túrli sala boıynsha tolǵandyryp júrgen máseleler boıynsha tıisti tapsyrma berip, onyń oryndalý barysyn qadaǵalap otyratyny belgili. Osy oraıda Prezıdenttiń Soltústik Qazaqstan oblysyna jumys sapary barysynda Petropavl qalasyndaǵy «Soborlyq meshitti» «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń sheńberinde asa mańyzdy dinı eskertkish retinde qalpyna keltirýdi tapsyrǵan edi.
Petropavl qalasy – tereń de qyzyq tarıhy bar shahar. «Novoıshım» shekaralyq beldeýinde salynǵan kóp qorǵandardyń biri retinde 1752 jyly boı kótere bastaǵan shaǵyn «Áýlıe Petr» qorǵany túspeı turǵan kezdiń ózinde bul aımaqty turǵyndar Qyzyljar dep atap, 117 qazaq aýyly meken etken. («Kırgızskoe hozıaıstvo Akmolınskoı oblastı», jınaq, SpB., 1910 j., 1 tom., 33 b). О́kinishke qaraı, keıin shahar ataýy otarlaýshy ókimettiń qujattarynyń bárinde Qyzyljar dep emes, «Petropavl» degen qorǵannyń ataýymen tirkelip, áli kúnge sol atymen keledi.
Uzaq jyldar boıy bul qalany Reseıden kelgender salǵan degen ıdeıa halyqtyń sanasyna sińirilip, tipti qazaqty oǵan jolatqysy kelmegen zamandy da bastan keshtik. Munda orys turǵyndary túrli jaǵdaılar boıynsha kóship kelgenderi shyndyq. Máselen, 1932 jyly qazaq qoldan jasalǵan ashtyqtan qyrylyp jatqanda Reseıdiń batys oblystary, Ýkraına men Belarýsten 172 myń adamdy «kýlaktar men senimsiz elementter» dep osy óńirge aıdap ákelgen. Solardyń basym kópshiligi Qyzyljar qalasyna qonystandyrylyp, shahar halqy 1926- 1936 jyldar arasynda 84 paıyzǵa artyp ketken. («Naselenıe SKO za 100 let»., P-sk., 1993 g., s.8). Odan keıingi soǵys jyldaryndaǵy evakýasııa, artynan tyń kóterý – bári Qyzyljar óńiri men qalada basqa etnos ókilderiniń sanyn kúrt arttyryp jiberdi. Al buryn mundaǵy musylman halqynyń úlesi beıbit slavıan turǵyndardan áldeqaıda kóp bolǵan.
Máselen, qalanyń dárigeri S.Belılovskıı 1886 jylǵy aqpanda bylaı dep jazady: «...naselenıe goroda Petropavlovska sostoıt ız chetyreh narodnosteı: tatar, kırgızov vmeste – 6517, rýsskıh – 7528 ı evreev – 275». Demek, sol jyly musylmandardyń úlesi 46 paıyz eken. Al mundaǵy orystardyń ishine kazarmalarda turatyn soldattar men dragýndar da kirip otyr. Eger olardy beıbit turǵyndardyń qatarynan shyǵaratyn bolsaq, qala halqynyń basym kópshiligi musylmandar ekenin kórer edik. Sondyqtan da Qyzyljardy kóship kelýshi orystar turǵyzǵan degen pikir túbirimen qate. Olardyń salǵany qorǵan ǵana, al qala qorǵannan ósken joq, Esildiń boıyndaǵy osy qolaıly jazyqty ejelden qonystanyp, osy tóńirekke qystaý salǵan qazaqtar esebinen ósken. Bul jazyqtyń «en qystaý» dep atalǵany da sodan. 1759 jyly osy jerde jármeńke ótkizý týraly Abylaı hannyń patshaǵa jazǵan haty da bar. Al 1765 jyly dóńge salynǵan Abylaıdyń aq úıiniń mańyna qonystanǵan beıbit halyqtyń sany tipti arta túsken. Bul halyqtyń ishinde qazaq, tatar, orystan basqa, qoqandyqtar da, shalaqazaqtar men sarttar sııaqty sýbetnostar da bolǵan.
1914 jylǵy derekke qarasaq, Qyzyljarda 7 meshit, 6 shirkeý, 1 sınagoga bolǵan. Osynyń ózinen-aq musylmandar úlesiniń artyq ekenin baıqaýǵa bolady. Al 1921 jylǵy derekke qaraǵanda, meshitter sany 9-ǵa jetken. Demek, jeti jylda musylmandar kóbeıgendikten, taǵy 2 meshit salynǵan. Olardyń bárine ataý berilgen. Máselen, 1857 jyly salynǵan meshitti halyq «Sart meshiti» dep atap ketken. Biraq orys jylnamalarynda ol «4-shi soborlyq meshit» dep tirkelgen. Biz tómende osy meshittiń burynǵy tarıhy men búgingi taǵdyryna toqtalyp ótpekpiz. О́ıtkeni ertede salynǵan osyndaı arhıtektýralyq eskertkishter – Qyzyljardyń ejelgi qazaq qalasy ekendigin kórsetetin dálelderdiń biri.
Sońǵy meshitti turǵyzýǵa bastamashy bolǵan Dáýletkeldıev degen tatar kópesi degen sóz bar. Osyǵan súıenip, qalanyń keıbir turǵyndary ony «Dáýletkeldıev meshiti» dep júr. Biraq osy meshittiń barlyq qujatyn oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń tapsyrmasymen Sankt-Peterbýrg qalasyna arnaıy baryp tapqan, Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıviniń dırektory Sáýle Málikova muny dáleldeıtin eshqandaı qujat joq ekenin aıtady. Meshitti burynǵy syzbalardyń negizinde qalanyń bir kezdegi arhıtektory A.Lıstopadnyı sýretke salǵan jáne ol nege ekeni belgisiz, bul meshit 1870 jyly salynǵan degen. Al S.Málikova onyń qujattarynda 1857 jyly salynǵandyǵy kórsetilgenin aıtady.
Keńes Odaǵy kezindegi ateıstik kózqarastyń kesirinen meshit úshin turǵyzylǵan qandaı ásem arhıtektýralyq eskertkishter aıaqqa basyldy. Olardyń adam ómirindegi tárbıelik mańyzy eskerilmeı, mal qoralarǵa, qoımalarǵa aınaldyryldy. Talaıyn buzyp tastap, qurylys materıaldarynan mektepter salyndy nemese sport zaldary retinde paıdalanyldy. «Soborlyq meshit» te sol kúıdi keshti.
1942 jyly Petropavlǵa Vladımır oblysyndaǵy Aleksandrov qalasynan №641 qupııa zaýyt evakýasııalandy. Bul kásiporyn radıoquraldar shyǵaratyn áskerı zaýyt edi. Ol áskerı radıostansalar, radıopelengatorlar, radıoqabyldaǵyshtar jáne t.b. shyǵaratyn. Qasıetti Qyzyljar jerine bul kásiporyn jaqsy sińisip, joǵary jetistikterge jetti. 1951 jyly onyń ataýyn «S.M.Kırov atyndaǵy zaýyt» dep ózgertti. Eshkimdi mańynan júrgizbeıtin áskerı zaýytta keıin beıbit kúnniń taýarlary da óndirile bastady. Sonyń ishinde 70-80-jyldardyń jastary qoldarynan tastamaıtyn «Qazaqstan», «Medeý» degen kassetalyq magnıtofondar da boldy.
Zaýyttyń órkendegen jyldary tatar azamaty Mıdhat Sútishev dırektor bolǵan ýaqyttyń úlesine tıedi. Ol osy kásiporyndy 30 jyldaı basqarǵan adam. «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» demekshi, sol jyldarda bul kásiporynda tatar azamattary kóp isteıtin edi. Qazaq pen tatardyń óner ujymdary da boldy.
Mine, osy zaýyttyń aýmaǵy barǵan saıyn keńeıip, mańyndaǵy «Soborlyq meshitti» de quramyna kirgizip alǵan. Oǵan árıne sol jyldarda ishinen kúıinip tursa da belgili sebeptermen eshkim ashyq qarsylyq bildire almaǵan. Meshit kásiporynnyń bir nysany bolyp, artynan qoımaǵa aınaldyrylǵan. Qazir onyń qabyrǵalary ǵana qalǵan jáne munarasy saqtalǵan.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Soltústik Qazaqstan oblysyna jumys sapary barysynda meshitti «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń sheńberinde asa mańyzdy dinı eskertkish retinde qalpyna keltirýdi tapsyrǵan edi. Qazir osy baǵytta jumys júrgizilip jatyr. Biz ol týraly oblystyq mádenıet basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Dosbol Ábdiraısovtan tómendegideı anyqtama aldyq: «Búgingi tańda oblys ortalyǵy Petropavl qalasynda bes meshit jumys isteıdi, olardyń ekeýi HIH ǵasyrdyń sáýlet eskertkishi mártebesine ıe. Biraz ýaqyttan keıin bul tizim taǵy bir tarıhı nysanmen tolyqtyrylady. Naqty aıtatyn bolsaq, 2021 jyly Petropavlda XIX ǵasyrda salynǵan «Soborlyq meshitti» qalpyna keltirý josparlanýda, onda Islam mádenıeti mýzeıi qurylady.
Qazirgi ýaqytta osy jyljymaıtyn múlikti «S.M.Kırov atyndaǵy zaýyt» AQ-tan syıǵa tartý jolymen «Soltústik Qazaqstan oblystyq mýzeı birlestigi» KMQK teńgerimine bekite otyryp, oblystyq kommýnaldyq menshikke resimdeý jumysy júrgizilýde. Sondaı-aq jer ýchaskeleri boıynsha qujattama daıyndalýda, jobalaý-smetalyq qujattama ázirlendi, JSQ jasaýǵa saraptama bar. «Islam mádenıeti» mýzeıin qaıta qurý jumystary 2021 jyly júrgiziledi».
Demek, Qyzyljarda endi Islam mádenıetiniń mýzeıi bolady dep qýanýymyzǵa bolatyn sııaqty.
PETROPAVL