Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi uıymdastyrǵan ǵylymı keńeste taǵy da 12 tulǵanyń Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men mańyna jerlengeni týraly tarıhı derekter maquldandy. Tizimge engen on eki tulǵanyń tarıhyn anyqtaý boıynsha tıisti jumystar júrgizilip, nátıjesinde olar jaıly derekter men málimetter tolyqqandy jınaqtalǵan. Sondaı-aq ǵalymdar budan basqa da tizimge enbeı qalǵan tulǵalar jaıly málimetter usynýda. Ǵylymı keńeste aldaǵy ýaqytta bul másele de túbegeıli qolǵa alynatyny aıtyldy.
«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń janynan qurylǵan keńestiń ár otyrysynda ǵylymı tujyrymdamalar tarıhshy, ǵalymdardyń jiti saraptaýynan, zerttep, talqylaýynan ótip baryp bekitiledi. «Dinı-rýhanı tulǵa Qoja Ahmet Iаsaýıdiń aınalasynda jatqan han-sultan, batyr, bılerimizdiń ishinde anyqtalmaǵandary áli de kóp bolýy múmkin. Qazirgi tańda bul baǵytta zertteý jumystary jan-jaqty júrgizilýde. Sonymen qatar, kúni búginge deıin kesenede jerlengen tulǵalardyń ıgi jaqsylar sanatynda turǵan Qońyrshunaq Erdes Shúrenuly batyrlar tizimine aýystyryldy. О́z zamanynda bedeldi, ataqty ári bı, ári batyr, ári datqa bolǵan Erdes batyr Shúrenuly týraly jazba derek az bolǵanymen, el arasyna taraǵan ol kisiniń palýandyǵy, batyrlyǵy, datqalyq qyzmeti jaıly ańyz-áńgimeler kóptep kezdesedi», deıdi «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory Nurbolat Ahmetjanov. Al ǵylymı keńes múshesi, tarıhshy, ǵalym M.Tuıaqbaev osy ýaqytqa deıin Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men onyń mańynda jerlengen tulǵalar tizimine Jolbarys han (Sa’d Áýlıe), Ábdillá han, Bıbi Hısab, Qazybek bı, Shoń bı, Abylaı han, Súıinish han, Qoqyras han, Áýlıe han, Shornaǵat han, Ilııas han syndy tulǵalar engenin aıtady. Alaıda, nege ekeni belgisiz Marqadi Múnnavara Paklar, Fam ǵashyq zikirshi, Shıhab ad-dın Sarvar, Shaıh Nadjım ad-dın, Baba Ǵarıb, Úndemes ata, Jeti Ata, Úshbas Ata, Sultan Ibrahım syndy tulǵalar enbeı qalǵan. «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń qorynda zııarat ádebine qatysty Sadyq Sapabekulynyń qoljazbasy saqtalǵan. О́kinishke qaraı, onyń týǵan jáne qaıtys bolǵan jyly belgisiz. Ol 1907 jyly Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde bolyp, zııarat ádebin qalaı jasaý qajettigi jóninde jazyp qaldyrǵan. Onda zııarat etý kezinde quran oqyp, duǵa qylǵan jerlerdi izimen kórsetken. Olar: Jolbarys han (Sa’d Áýlıe), meshitte eki bas namaz oqý, Baǵdızan Aq Topyraq áýlıe, «Fatıha», «Yhylas», «ál-Kýrsı», «Múlk» súrelerin oqý, Marqadi Múnnavara Paklar, Ábdillá han, Bıbi Hısab, Qazaq halqynyń ázizderi – Qazybek bı, Shoń bı t.b., Abylaı han, Súıinish han, Qoqyras han, Áýlıe han, Shornaǵat han, Ilııas han, Qudyqtan sý ishý, «Halım-aba» taǵamy daıyndalatyn jer, «Halaýat» meshitine kirý, Fam ǵashyq zikirshi, Shıhab ad-dın Sarvar, Alı Qoja Ata, Shaıh Nadjım ad-dın, Baba Ǵarıb, Úndemes ata, Jeti ata, Úshbas ata, Sultan Ibrahım, Imam Marǵúzı-Kók tondy ata, Qoshshy ata (Qushata), Gaýhar ana, Arystan babqa zııarat etip, túneý qajettigin jazyp qaldyrǵan. Sadyq Sapabekuly bul oryndardyń bárin Túrkistanǵa zııarat etip kelgen kezde kózimen kórip, marqumdarǵa quran baǵyshtaǵan. Bulardyń ishinen Fam ǵashyq zikirshi, Úshbas atadan basqasynyń jerlengen jerleri anyq bolyp otyr. Al Jámılá shyn máninde Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ókil qyzy bolyp tabylady. Bul jaıly Gaýhar ana kesenesin zerttegen jumys esebinde de jazylǵan», deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ǵalym Marat Qymyzuly.
Ǵylymı keńes músheleriniń aıtýynsha Jámıla jaıly M.E.Massonnyń «Mavzoleı H.A.Iаsevı» atty eńbeginde «1896 jyly Túrkistan qalasynda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jaqyn jerde onyń qyzy Jamal hanymnyń mazary, al keseneden qashyqtaý jerde onyń Gaýhar-hýshtadjdyń kesenesi bar», degen derekterdi kezdestirýge bolady. Sondaı-aq basqa qoljazbalarda da Iаsaýıdiń ókil qyzy Jámıla jaıly málimetter bar. Iаsaýıtanýshy, ǵalym D.Kenjetaı da túrkistandyq Najımov Orazbaıdyń úıinde saqtalǵan «Nasabnamada» Qoja Ahmet Iаsaýıdiń Jamal esimdi qyzy jazylǵandyǵyn rastaıdy. Al búginge deıin tizimge enbeı kelgen Shahabaddın Isfıdjabı (Ázireti Molla) jaıly derekterde onyń Qoja Ahmet Iаsaýımen birge Isfıdjabtan kelgeni aıtylady. Keıbir málimetterde ony Iаsaýıdiń ustazy retinde de kórsetedi. Tizimge engizilgen tulǵanyń biri Qoja Álıdiń qulpytasy Kishi Aqsaraı bólmesinde saqtaýly tur. Qulpytastaǵy jazýdy 1978-1980 jyldary tekstolog Á.Derbisálıev aýdarǵan. Ol jerde «Táshkenttik Mir Osmanbaı myrza Kárimbaı 1916 jyly qaıtys boldy», degen jazý saqtalǵan.
«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń baspasóz qyzmetiniń dereginshe, qazirgi tańda kesenede jerlengen dinı-rýhanı tulǵalardyń sany – 51-ge jetse, Temir, Sháıban áýletteri men Qazaq handyǵy tusynda jerlengen 17 tulǵa, qazaqtyń 21 hany, 8 sultany, 23 bıi, 63 batyry, 5 áziz anasy, 10 datqa men bolys, 30 ıgi jaqsynyń esimderi belgili.
Túrkistan oblysy