Osydan eki apta buryn elimizde 2 myńǵa jýyq araq bótelkesi sıfrlanyp, taýar tańbasy japsyryldy. Alkogol ónimderin tańbalaý bıyl qyrkúıekke deıin jalǵasady. Úkimet odan bólek aıaq kıim, farmasevtıkalyq preparat, sút ónimderi, jeńil ónerkásip taýarlaryn da tańbalaýdy josparlap otyr. Qysqasy, ár aýyldyń shetki buryshynda jaıqalyp turǵan jáne naryqtaǵy sol sekildi myńdaǵan qujatsyz «qara bızneske» zaýal kelmek. Úkimettiń jappaı taýar tańbalaıyq degendegi maqsaty da sol – salyǵy qazynaǵa túspeı, paıdasy jyqpyl-jyramen aınala qashqan aqshany retke keltirý, kóleńkeli saýda-sattyqtyń jolyn kesý.
EAEO ıntegrasııalyq prosesteri sheńberinde birqatar buıymdar men ónimderdi mindetti tańbalaý bastalǵany belgili. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanovtyń aıtýynsha, taýar tańbalaý – taýarlardyń erkin jáne zańdy aınalymyn qamtamasyz etip, teń saýda men adal básekege jol ashady. Qazirdiń ózinde teri buıymdaryn tańbalaý salyq zańnamasyn buzýshylardy anyqtaýǵa kómektesip, patent negizinde qyzmetti júzege asyratyn sýbektiler sany 13 ese qysqarǵan. Jalpy, taýar tańbalaý engizilgeli otyrǵan 6 saladaǵy kóleńkeli bıznestiń qazirgi úlesi 63 paıyzǵa jetedi eken. Kod ataýly túgel japsyrylǵan soń zańdy taýar aınalymynyń kólemi 337 mlrd teńgege, al bıýdjet kiristeri 58 mlrd teńgege artýy múmkin.
Taýar tańbalaý boıynsha biryńǵaı operator bolyp bekitilgen «Qazaqtelekom» AQ basqarma tóraǵasy Qýanyshbek Esekeevtiń aıtýynsha, temeki ónimderin tańbalaý 2020 jyly 1 qazannan bastalyp, 283 mln kod shyǵarylǵan. Tańbalanbaǵan temeki ónimderiniń qaldyqtaryn 2021 jylǵy 1 qazanǵa deıin ótkizý kózdelgen. Qazir tórt taýar toby boıynsha qanatqaqty jobalar júzege asyryp jatyr: pılottyq merzim bitken soń alkogol ónimderin mindetti tańbalaý 2021 jyldyń 1 sáýirinde, aıaq kıim taýarlaryn tańbalaý 2021 jyly 1 shildede, dári-dármekter men sút ónimderin tańbalaý 2022 jyly 1 qańtarda bastalmaq.
– Taýarlardy tańbalaý júıesin engizý memleket ekonomıkasyna da, bızneske de, qoǵamǵa da paıda ákeledi. Sonyń nátıjesinde kóleńkeli naryq kólemi 2025 jylǵa deıin 50 paıyzǵa tómendeıdi. Bizdiń esepteýimiz boıynsha, 2025 jylǵa deıin bıýdjetke 58,4 mlrd teńge somasynda qosymsha túsimder túsedi, – dedi Q.Esekeev. Bastama tabys ákelip qana qoımaı, IT naryǵy úshin ekojúıe qurý, qaptama óndirýshileri úshin servısti damytý sııaqty mańyzdy isterdiń kedergisiz bastalýyna áser etpek.
IT degennen shyǵady, «Qazaqtelekom» taýarǵa japsyrylǵan Data Matrix kody arqyly taýar qozǵalysyn tolyq baqylap otyra alady. О́ndirýshiden tutynýshyǵa deıingi aralyqta. Kod jalǵan nusqalardan jaqsy qorǵalǵan jáne temekiniń árbir partııasynyń óndirýshisi, olardyń kóterme saýdagerleri men satýshylary týraly aqparatty qamtıdy jáne arnaıy skanerdiń kómegimen taýarlarǵa arnalǵan árbir kelesi baǵany tirkeı alady. Dál osyndaı júıe otandyq naryqty kontrafaktilik jáne kontrabandalyq taýarlardan qorǵamaq. Qazirdiń ózinde taýarlardy tańbalaý jáne qadaǵalaý aqparattyq júıesinde 17 myńnan astam kásiporyn tirkelgen. Olardy da osynaý júıe aıasynda daıarlyqtan ótkizedi.
Máselen, aqpan aıynda kıim jáne tekstıldi tańbalaý boıynsha qanatqaqty joba bastalyp, oǵan 15 kompanııa qatysatyn boldy. Sıfrly ekonomıkany damytý ortalyǵynyń bas dırektory Bıkesh Qurmanǵalıevanyń sózinshe, óndirýshiler men ımporttaýshylar ónimderdi Data Matrix kodymen tańbalaý boıynsha arnaıy qurylǵylar alady. Árbir taýar birligi týraly derek ortaq aqparattyq júıege engiziledi. Krıptoqorǵaý arqyly Data Matrix kodyn qaıtalap jasaý múmkin emes.
– Keıinnen ónimder saýda núktelerine jetkiziledi, sodan keıin olar 2D skaner nemese Naqty Sauda mobıldi qosymshasy arqyly aınalymnan shyǵarylady. Árbir pılottyq qatysýshy úshin tańbalaý prosesterin júzege asyrýdyń jeke jol kartasy jasalady. Qanatqaqty jobaǵa qatysý – tańbalaý erekshelikterin meńgerip alý úshin tamasha múmkindik. Aldyn ala bilý arqyly kompanııalar óndiris jumystaryn ózgertedi, kásiporyndy jańashyldyqqa beıimdeıdi. Biz dıalogqa ázirmiz. Sondyqtan áli tizimge enbegen naryq operatorlaryn jobaǵa shaqyramyz, – dedi ortalyq basshysy.
Ekspertterdiń baǵalaýynsha, dál qazir otandyq kıim naryǵynyń 58 paıyzy kóleńkeli bıznesten quralǵan. Naryqtyń quny shamamen 977,5 mln teńge shamasynda. Eger tańbalaý rásimi sátti ótkerilse, 2025 jylǵa taman bul naryqtyń quny 33-82 mlrd teńge aralyǵyna deıin óspek.
Maqalanyń basynda aıtqan qarapaıym dúkender mundaı iri talaptardy oryndaýǵa tym qaýqarsyz. Olar zańdy aınalymǵa qosylý úshin resmı túrde tirkelip, temeki ónimderi úshin 2D-skanerler ornatýy tıis. Al olar muny qıyn, túsiniksiz jáne qymbat deıdi. Jobany usynýshylar bylaı tápsirleıdi: aqshańyz jetpese skaner alyp ta qajet emes. Áýeli ismet.kz saıtynyń «taýarlardy tańbalaý» júıesine tirkelińiz. Sosyn NaqtySauda.Kassa mobıldi qosymshasyn júkteńiz. Iаǵnı taýardy sol mobıldi qosymsha arqyly-aq skanerlep sata beresiz.
– Kásipkerler skaner baǵasy 50 myń teńge dep qymbatsynyp jatyr. Bul jalǵan aqparat. Ondaı qurylǵylardy 25 myńǵa da alýǵa bolady. Almaıtyndar úshin mobıldi qosymsha shyǵaryp qoıdyq. Sol júıemen taýardy anyqtap, esepten shyǵarýǵa bolady, – degen edi memlekettik kirister departamenti ákimshilendirý basqarmasynyń bas sarapshysy Nurdáýlet Oryntaı.
Áldebir zań, áldebir tártip engiziler sátte memleket pen bıznes, memleket pen qoǵam arasyndaǵy osyndaı túsinispeýshilik týyndaýy biz úshin tańsyq emes. Ári mundaı daý-damaı sátinde qoǵam men bıznes ókilderiniń ýáji oryndy, sózi salmaqty shyǵyp jatatyny da bar. Bul joly da solaı. Kásipkerlerdiń aıtqanynan túıgenimiz – júktep al da isteı ber degen mobıldi qosymsha tym uzaq oılanady, al bul saýdany baıaýlatady, klıentti qashyrady... 2D skaner aldym degen kúnniń ózinde ony negizgi kassamen, termınalmen jalǵaý, parametrlerin retteý kerek. Onyń bárin úılestirip bergenge maman az aqy suramaıdy. Elektrondy júıe kirpik qaqpaı jumys isteý úshin jaryq udaıy janyp, ınternet jyldamdyǵy júıtkip turýy tıis. Al bizde ınternettiń qanshalyqty jaıbasar ekenin kóshedegi kez kelgen azamat aıtyp bere alady. Qysqasy, bastama táýir, tek sony ilip áketýge tıis faktorlar solqyldap tur. Onyń tuǵyryn bekitip berýge memleket qanshalyqty yqylasty? Erteń osynshama qıyndyǵy bar sharýadan aınalyp ótý úshin kásipker men atqarýshy bılik taǵy «kelisimge» baryp júrmeı me? Saýal kóp. Kóleńkeli bıznestiń aldyn alamyz dep bastalǵan joba basqa bir kóleńkeli bızneske jol ashyp berip júrmese ıgi.