Buratana ulttardy basyp-janshyǵan saıasat patsha qulaǵan soń toqtaldyǵa sanalyp, dala jurty XX ǵasyrdyń alǵashqy kezeńinde erkin demalǵandaı edi. О́z muńyn ózi joqtap, mádenıetin kóterip, el bolýǵa tyrysyp jatqan. Alaıda kóp uzamaı jaǵdaı basqasha reń berip, naǵyz náýbet bastaldy da ketti.
Iаkýp О́MEROǴLÝ
– Bul áńgimeni qalaı da jazýym kerek! – dep, kreslomnan turdym da zaldyń orta tusyna qaraı adymdaı bastadym.
– Bolmaıdy, – dedi, – áńgime munyń júgin kótere almaıdy.
– Qalaısha bolmaıdy?! Adamdar munshama aýyr qasiretti bilmeı júre berýi kerek pe? Bul zaýaldyń umytylýy – zalymdardy qoldaýmen para-par emes pe?!
Ágárákı, ol jazýshy bolǵan bolsa «jazamyn dep oqtalǵan taqyrybymdy qyzǵandy-aý» degen kúmán janymdy jegideı kemirer edi.
Jaıǵasqan kreslosynyń aldyńǵy qyryna qaraı sál yǵysty da basyn kóterdi.
– Jazylýy tıis álbette, biraq ǵalymdar jazý kerek. Áńgime men romandarǵa arqaý bolsa, oqyrman qasirettiń aýqymyn tutastaı meńgere almaı túsinbeı qalady.
– Nege túsinbeıdi eken?!
– Qaısybiriniń shyn, qaısybiriniń qııaldan týyndaǵan dúnıe ekenin shatastyryp, aqıqattan aýytqyp ketedi. Suraqtary jaýapsyz qalyp qoıady. Sondyqtan, bul máselemen ǵalymdar aınalysýy kerek, oqyrmanǵa ǵylymı jumystar usynylýy kerek.
Sóziniń jany bar sııaqty. Rasynan da, zulmat zili men qasirettiń aýyrtpalyǵy, jantúrshigerligi sonshalyq, áńgime túrinde jazylǵan bolsa, oqyrman muny jazýshynyń qaıtken kúnde de oqyrmandy ózine baýlý úshin oıdan qurastyrǵan sandyraǵy, tipti, jazýshynyń shıkiligi dep te qabyldaýy bek múmkin-di. Sonda ónerdiń, ádebıettiń qýatyn qaıtpekpiz?
Ornyma qaıta jaıǵastym. Adamdardyń tartqan tálkegi men aıanyshty taǵdyry jan dúnıemdi shyjǵyryp barady. Jazbaıynsha tynshyr emespin. Basymdy kóterip oǵan qarap edim, bul surapyl zaýal onyń da júreginiń kúl-talqanyn shyǵarǵanyn anyq kórip, sezindim.
– Biraq ǵalymdar «Qazaqstanda úsh mıllıon adam ashtyqtan qyryldy» deýmen tragedııanyń aýqymyn tolyq qamtydyq dep oılaıtyn sekildi. О́lgenderdiń sany neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym áserli bolady dep oılasa kerek. Úsh mıllıon adam! Bul turmaq, bir adamnyń, qala berdi, kez kelgen tirshilik ıesin «ózdiginen ashtan óldi!» deýdiń ózi qısynǵa kelmeıdi ǵoı! Ashtyqtan ólgeni nesi? Úsh mıllıon tiri jan ǵoı bul?! Aman qalǵandar da bar!.. Aman qalsa da ómir boıy osy qasirettiń zili men taýqymetin tartýǵa májbúr bolǵandar... Iаǵnı sol zulmatty basynan ótkergen, tiri kýágerler! Qasirettiń bul zilin qalaı arqalap júrdi eken?! О́lmeý úshin, tiri qalý úshin qandaı jankeshtilikke, nendeı qurbandyqqa bardy eken? Aman qalǵandardyń keıingi ómiri qalaı boldy eken?
Kreslonyń aldyńǵy shetine yǵysyp otyryp, ózin qansha baısaldy ustaǵysy kelse de júıkesi boı bermedi. Ornynan julqyna turdy da, zaldyń qaq ortasyna jetkende qalt toqtap Stalınge, Stalınmen qosa túgel jandaıshaptarynyń túmenine laǵynet jaýdyrdy. «Bir emes, bes emes, úsh mıllıon adamdy túgeldeı joıyp jiberý» degendi qalaı qabyldaýǵa bolady?
Sosyn kilt toqtap, daýsyn báseńdetip:
– Áńgime emes, roman jazylsa ǵoı... Áli jazyla qoımaǵan bolar? – dep surady.
Ásili, bul suraqtyń jaýabyn ózi de jaqsy biletin.
– Roman jazý bylaı tursyn, ólgenderdi joqtaýdyń ózi qylmys bolatyn. Tyıym salyndy! Tek stalındik júıe kúıregennen keıin ǵana aıtyla bastady.
Kózderin tereze jaqqa burdy. Syrttaǵy beımálim núktege biraz qarap turdy da, tereń kúrsindi. Oıyndaǵysyn uǵynyp, sezinip turmyn: «Otbasyńyzdan, týystaryńyzdan, halqyńyzdan úsh mıllıon adam kóz aldyńyzda ashtyqtan qyrylyp qalady... Siz, sheksiz zulymdyqtyń zardabyn tartasyz... Solaı bola tura, sizge ólgen adamdardyń artynan jylaýǵa, joqtaýǵa tyıym salynyp tastaıdy»!? Oılaǵandary osy bolatyn.
Ornymnan túregelip qasyna bardym.
– Bul taqyrypta Smaǵul Elýbaıdyń «Arasat Maıdany» dep atalatyn romany bar. Romannan keıin asharshylyq qurbandaryna arnap eskertkish ornatty, – dedim.
Maǵan qarap buryldy da betime tik qarap:
– «Qazaq, kórgeniń azap» deıtin sóz bar ǵoı, solaı emes pe?
– Iá, – dedim, basymdy ızep.
Sosyn, bul tirkesti birneshe ret qaıtalap shyqty: «Qazaq, kórgeniń azap»! Ár aıtqan saıyn «qasiret», «meıirim», «kúıreý», «sabyr» sekildi sezimder bir-birimen mıdaı aralasyp, tutasyp onsyz da býlyǵyp tuǵan alqymyn odan saıyn kerneı tústi.
– Azap! Tipten azaptan da beter! – dedim, – Ana bir balasynyń ómirin saqtap qalý úshin ekinshisinen baz keship, ony qasqyrǵa jyǵyp ketýge májbúr bolýy – azaptan da beter emeı nemene?! Ananyń bunan keıingi ómiri ne boldy eken? О́miri – ómir boldy ma eken? Mundaı azapqa jan shydar ma?
Erterekte estigen sol bir qaıǵyly oqıǵany qaıta tyńdaǵysy kelgendeı buryla qarady.
– Bárimiz tanıtyn ataqty professordyń anasy osyndaı qubandyqqa barypty, – dedim.
Esine túsirgen bolatyn. Biraq men sonda da qaıtalap baıandap berdim.
– Stalındik rejim halyqtyń bar baılyǵyn kámpeskelegen jyldar... Qazaq halqynyń tól kásibi mal sharýyshylyǵy emes pe? «Siz baısyz» dep, qoldaǵy bar malyn tartyp alady. Qalǵandaryna jún salyǵyn salady. Halyq amalsyz kónedi. Júni qyrqylǵan mal qysqa shydaı almaı, keselge shaldyǵyp túgel qyrylyp qalady. Halyqtyń jeıtuǵyn azyǵy qalmaıdy. Professordyń anasy kishisin qoınyna, úlkenin jetekke alyp, qaqaǵan aıazda týystaryna jaıaý jolǵa shyǵady. Ákeleri bolsa ólgen... Eń úlkeni beste, kenjesi alty aıǵa endi tolǵan. Birneshe kúnnen beri nár tartpaǵan. Balalar jylap keledi. Ana da ash. Balasyn emizedi, biraq, ash anada sút qaıdan bolsyn?
Jandaryn shúberekke túıip, tıtyǵyp týystarynyń aýylyn betke alyp keledi. Ýaqyt bolsa – qys. Dalany tegis qar basqan. Aıaz jandy qaryp barady. Dalanyń qasqyry da ash. Balanyń jylaǵan daýysyn estigendikten be, álde, adamnyń jyly ıisi elitkendikten be, belgisiz, áıteýir, ash qasqyrlar ana men balanyń jolyn kesip, qorshap alady.
Taǵdyrdyń tálkegine ushyraǵan baıǵus ana osylaısha ómiriniń eń úlken synaǵyna tap bolady.
Japan dalada ash qasqyrdyń úıirimen betpe-bet kelgen beıshara ananyń qolynan ne keler?!
Qolyndaǵy alty aılyq shaqalaq sábıin úıirdiń aldyna tastaıdy sonda. Ash qasqyrlar alty aılyq sábıine tap berip, julmalaı bastaǵanda sorly ana ekinshi balasyn etegine tyǵyp qasha jóneledi...
Bul qasirettiń mazmunyn esh bir sózdiń tolyq asha almaıtyndyǵyn, maǵynasyn dál jetkizýge qudiretiniń jetpeıtindigin bilemin. Áıtse de, ana men balanyń basyndaǵy bul qasiretti mindetti túrde oqyrman oqýy kerek degen oıdamyn.
Daýsymdy ádep sheginen asyrmaı, áıtse de, qatqyl únmen óz oıymdy jaıyp saldym taǵy da:
– Endi, bul qasiret aıtylmaı, tasada qalyp qoıa bersin be? Bul janaıqaı ǵylymı mátindegi «úsh mıllıon adam ashtyqtan óldi» degen sózdiń qursaýynda jutylyp kete bersin be?!
Keýdemizdi áldebir yza men aýyr óksik kernep, bólmeni únsizdik basty.
Endigi, ornymyzdan tapjylmaı, áldebir tuńǵıyqqa kóz jiberip, tereńnen tynystap otyrmyz.
Kenet býlyqqan bar ashýyn, kernegen bar yzasyn, ózegin órtegen óshin boıyna jınady da bir ǵana sózdi eki ret qaıtalady, qadap-qadap:
– Jaz! Jaz!
Zaýal qasiretin jazbaqqa bel býǵan men, budan bylaıǵyda, bul amanatty oryndaı alar ma edim?
Aýdarǵan
Nurǵalı JÚSIPBAI