Aral taǵdyry – adam taǵdyry

Halyqaralyq Araldy qut­qarý qorynyń Qazaqstan Res­pýb­lı­kasyndaǵy atqarýshy dırek­sııa­synyń (ári qaraı HAQQ QR at­qarý­shy dıreksııasy) dırektory, geo­grafııa ǵylymdarynyń kan­dı­daty Bolat Beknııaz trans­shekaralyq máselelerdi keshendi sheshý arqyly Aral aımaǵy má­selesinen túbegeıli arylýǵa bo­la­tynyn aıtady. «Osy ýaqytta Halyq­aralyq Araldy qutqarý qory­nyń Aral teńizi basseınine qatys­ty júzege asyrǵan 3 baǵ­dar­lamasy nátıjesin berip otyr. Endigi kezekte tórtinshi baǵdar­lama ázirlenýde. Aımaqtyq má­se­lelerdi qamtıtyn qujat, otyz jylǵa jýyq merzimde qor­da­lanyp kelgen máselelerdi sheship, aımaqta ekonomıkalyq, eko­lo­gııalyq, áleýmettik jobalar­dy júzege asyrýǵa múmkindik bere­di», deıdi B.Beknııaz.

Transshekaralyq ózenderdi paıdalaný týraly kelisimderdiń tarıhyna úńilsek, 1992 jyly memle­ketaralyq sý kózderin paı­­dalaný men qorǵaýdy birle­sip basqarý salasynda yntymaq­tas­tyq, memleketaralyq úıles­tirýshi sý sharýashylyǵy komıssııasyn (MÚSShK) qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. 1993 jyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́z­bek­stan, Tájikstan men Túrik­menstan memleketteriniń basshylary Aral teńiziniń daǵdarysy məselelerin sheshý boıynsha bir­lesken kelisim jasady. Ony is júzine asyrýdyń tetikteri osydan 28 jyl buryn, 1993 jyly Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń bastamasymen Halyqaralyq Aral­dy qutqarý qory (HAQQ) jəne Ortalyq Azııa elderinde bólimsheleriniń qurylýymen tyǵyz baılanysty. Al 2017 jyly Qyzylorda qalasynda ót­ken Aral teńizi basseınin turaq­ty damytý boıynsha birinshi ha­lyq­­aralyq forýmda 26 naýryz Aral teńizi kúni dep belgilendi. 

«Aral aımaǵyn saýyqtyrýǵa baı­lanysty kóptegen halyqaralyq kelisimge qaramastan ár memleket óz máselesin ózi sheship keledi. 2018 jyly Túrikmenstanda ótken HII sammıtte Elbasy N.Nazarbaev Sý-energetıkalyq konsorsıýmyn qurý týraly máselege erekshe ba­sym­dyq berdi. Bul Aral máse­lesin sheshýge bir­lesken kúsh-jiger qajet­tigin aı­qyn­dap berdi. Sol jyly Halyq­ara­lyq Araldy qutqarý qory­nyń már­tebe­si de aıqyndalyp, Aral apaty­nan týyn­daǵan ekologııalyq máse­le­lerdi sheshýde, osyǵan baılanys­ty áleý­met­tik-ekonomıkalyq jobalar men baǵ­darlamalardy júzege asyrýda ámbebap alań bolyp belgilendi.

Búginge deıin týyndap kelgen Aral aımaǵy máselesinde Qyrǵyzstan men Tájikstandy energetıka, al Qazaqstan men О́zbekstandy sýarmaly jerler máselesi alańdatyp keldi. Biriniń egini kúıip jatsa, ekinshisin energııa tapshylyǵy tolǵandyrdy. Osy máselelerdi sheshýge memleket­ter arasynda jasalǵan kóptegen halyq­aralyq kelisimshart ta dár­mensiz boldy. Al aýyzbirshilikke kele almaı otyrǵan aımaq elderi úshin Sý-energetıkalyq konsorsıý­myn qurýdyń mańyzy da, ekonomıkalyq tıimdiligi de joǵary. B.Beknııazdyń aıtýynsha, konsorsıým jyldaǵy nátıjesiz jıyndardyń aldyn alyp qoımaı, týyndaǵan ózekti máselelerdi bir jerden sheshýge múmkindik beredi. Keıbir derekterge súıensek, transshekaralyq sý jóninde yntymaqtastyq bolmasa, memleketter jylyna 30-40 mlrd dollar shyǵynǵa ushy­raıdy, eger de ortaq mámile du­rys jolǵa qoıylsa, onda jylyna 7 mlrd teńgeden astam paıda kórýge bolady.

Halyqaralyq Araldy qutqarý qory búginde 40-tan astam memleket­ti biriktiretin, Helsınkıde qabyldan­ǵan Sý konvensııasymen birlese jumys isteýge qol jetkizgen. Transshe­k­ara­lyq konvensııa – sýdy qalaı paıda­laný jáne bólisý kerektigin jan-jaq­ty qarastyratyn mańyzdy alań. Kon­vensııa búginge deıin Eýropa bóli­gindegi sý máselesine qatysty bol­sa, endigi kezekte Ortalyq Azııa el­­derinen Qazaqstan, Túrikmenstan, О́z­bek­standy da qamtıtyn bolady. 2018 jyly Brazılııada úsh jylda bir ret ótetin 8-shi Sý forýmyna qatycý qazaqstandyq tarap úshin jańa múmkindikterge jol ashsa, Taı­landta ótken ESKATO qor­sha­ǵan ortany damytý jónindegi komıtet­tiń V sessııasynda Qor mamandary BUU Bas hatshysynyń orynbasarymen kezdesip, Aral máselesin kóterip, fotokórme uıymdastyrdy. Bul óz kezeginde aımaq máselesine dúnıe­jú­zilik qaýymdastyqtyń nazaryn ta­ǵy bir aýdarýǵa múmkindik berdi. Al ótken jyly Ortalyq Azııa­­daǵy sý máselesine qatysty ót­ken Berlın kez­desýi Eýroodaqtyń 2020-2030 jylǵa deıingi strategııasyn­da Aral álemdik apat retinde emes, «Jasyl Ortalyq Azııa» bastamasyna negiz boldy. Sonymen birge Aral teńiziniń «Jasyl beldeý qurý» jobasy Dúnıejúzilik bank pen Qazaqstannyń «Araldyń soltústik bóligin qalpyna keltirý jáne aımaqtyq damý» jobasyna endi.

Qazaqstan shıkizat baǵytyndaǵy el bolǵandyqtan, ekologııaǵa keletin zııan kóp. Osy oraıda Dıreksııa jumysynyń nátıjesinde elimizdegi ekologııalyq, áleýmettik-turmystyq jobalarǵa osy jyldarda 240 mln teń­gege tegin grant tartylǵan. Mysa­ly, byltyr Germanııa Halyqara­lyq yńtymaqtastyq qoǵamynyń (GIZ) qar­jylandyrýymen Aral aýdanyndaǵy Kókaral bógetinde balyqty saqtap qalý qondyrǵysy ornatyldy. 150 mln teńgege ornatylǵan qondyrǵy jylyna 4 myń tonnaǵa jýyq balyqty saqtap qalýǵa múmkindik beredi.

Otandyq kásipkerlerdiń kómegine zárý

Ekologııalyq aımaqqa grantpen qosa, otandyq kásipkerlerdiń qoldaýy da qajet. Osy oraıda HAQQ QR at­qarý­shy dıreksııasy Nur-Sultan qala­syndaǵy Halyqaralyq qarjy or­ta­lyǵynyń «Jasyl qarjy» orta­lyǵymen kelisimshartqa otyryp, mańyz­dy jobaǵa qol jetkizgeli otyr.

Búginde Qyzylorda oblysynyń Aral teńizine deıingi 600 shaqy­rym­daǵy Aral, Qazaly aýdandary Aral-Sarybulaq sý júıesi arqyly jerasty sýyn alady. Nátıjesinde, bul óńirde aýrý sany da azaıǵan. Shıeli men Jańaqorǵan jaǵy sýdy Túrkistan oblysynan alatyndyq­tan, bul mańdaǵy sýdyń sapasy da jaqsy. Al Qyzylorda qalasy, Jalaǵash, Josaly, Qarmaqshy, Syrdarııa aýdandaryndaǵy aýyz sý ashylaý keledi. О́ńir turǵyndary jartylaı jerasty, jartylaı Syrdarııa ózeniniń sýyn tutynýda. Alaıda Syr­darııa sýyn aýyr metaldardan, pes­tısıdterden tazartý óte qıynǵa soǵatyndyqtan, óńirdi taza aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda Keńes zamanynda tabylǵan, Qaraǵandy men Qyzylorda shekarasyndaǵy Josalydan 130 shaqyrymdaǵy sý kózin ashý josparda tur. Endigi kezekte sapaly sýdy Qyzylorda, Baı­qońyr men 80-nen astam eldi mekenge jetkizý jumystaryna bıznes­ti tartý kózdelýde. Sonymen birge Syr­da­rııa­nyń ózinde kóptep sana­­latyn gı­dro­toraptardyń jumy­syn tıimdi paıdalaný úshin daıyn tur­ǵan keshende kishi gıdrostansalar salý qajet. Joba kishi ózenderdi paı­da­lan­ǵannan góri sý keshenderi janynda shaǵyn GES-ter ornatý arqyly elektr energııasy kózderine qol jetkizýdi qamtamasyz etedi. Onyń nátıjesin el birneshe jylda kórmek.

Turmystyq qaldyqtardy óńdeý – óńir­degi ózekti máseleniń biri. Aımaq­taǵy polıgondarda jańa tastal­ǵan qaldyqtar órtelgenimen, qaıta óńdel­meıtindikten, osy polıgondardy zalalsyzdandyrý men joıý máselesi ózekti. Búginde Japonııa men Qytaı tájirıbesinde qoldanylatyn mundaı óndiristiń aımaq úshin tıimdiligi joǵary. Nátıjesinde, plazmalyq pesh­terde tyńaıtqyshtar, maı men mazýt, ınertti materıaldar shyǵarý múm­­­kindigi bar. Sonymen birge óńir eko­lo­­gııasyn jaqsartý maqsatynda 2 mln dollar qarajat bólgisi kelip otyrǵan kompanııaǵa Qazaly men Aral aralyǵyndaǵy Batys Eýropa – Batys Qytaı kólik jolynyń jıegin kógal­dandyrý jobasy usynylǵan. Memle­ket­­terdi baılanystyryp jatqan kólik jolynyń jıegi kógaldanatyn bolsa, bul aımaqtaǵy mıkroklımattyń ózgerýine de, jaıylymdyq jerlerdiń kóbeıýine de yqpal etpek.

Aral balyǵyna suranys kóp

Búginde Aral teńizi balyǵyna ásire­se Reseı, Germanııa, Batys Eýro­pa elderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Balyqtyń sapasy da, salmaǵy da halyqaralyq standartqa saı keledi. Teńizden jylyna 8 myń tonna balyq aýlansa, onyń teń jartysy eksportqa jóneltiledi. HAQQ QR atqarýshy dı­rek­sııasy mamandarynyń boljamy­na sáıkes, jartylaı óńdep satylǵan balyqtyń quny shekara asqanda eki-úsh esege qymbattaıdy ári sonyń saldarynan teńizde balyqtyń azaıyp ketý qaýpi bar. Sondyqtan aýmaqta ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary salynǵan eskirgen tálimbaqty qalpyna keltirýmen qatar, jańasyn salý qajet. Balyqty aýlap, qolma-qol satyp úırengen balyqshylar aýqymdy jobalarǵa barýǵa júreksinedi. Al bazarda satylǵanymen, araldyqtardyń ózi balyqqa zárý. Bul maqsatqa qarajat ta, tehnologııa da, mamandar da kerek. Balyq sharýashylyǵy bir júıege kelse, onyń paıdasyn óńir jurtshylyǵy ǵana emes, el ekonomıkasy da kóredi. Sol sebepti 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan Qyzylorda oblysynyń balyq sharýashylyǵyn damytýdyń óńirlik baǵdarlamasy qolǵa alyndy.

Búginde Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynan basqa da halyq­aralyq uıym granttary esebinen júzege asyp jatqan bıznes jobalar bar. Biraq onyń barlyǵy tájirıbe jetispegendikten durys jolǵa qoıylmaǵan. Kókónisterdiń baǵasy óte qymbat. О́ńirde shubat, jún, qaýyn-qarbyzdy qaıta óńdeý óndirisi sura­nysqa ıe. Syrdarııa ózeninen alys ornalasqan eldi mekenderde sý tap­shy­lyǵyna baılanysty baqsha ósirýge múmkindik joq. Osy oraıda Aral qalasynda bıznes-ınkýbator jasaý jobasyn jolǵa qoıyp, sehtar jumy­sy men jylyjaılardy damytý jos­parda tur. Munyń barlyǵy ekolo­gııaǵa zalalsyz jasyl ekonomıka baǵytynda júzege asatyn bolady.

Týroperator qyzmeti – mańyzdy mindet

Sheteldik týrısterdi tabıǵattan góri Aral men Baıqońyr ólkesiniń tarıhy kóbirek qyzyqtyrady. Osy oraıda «Qamystybas» kóliniń jaǵalaýynda «Eko-Aral» ǵylymı-týrıstik ortalyǵyn qurý men GIS tehnologııalary negizinde Qyzylorda oblysynyń atlasy men Aral óńiriniń qazaqstandyq bóliginiń ınteraktıv­ti elektrondy kartalary jasal­dy. Endi ony týrızmdi damytý maq­sa­tyn­da paıdalanyp, Aral qalasy­nan týroperator jasaqtaý qajet. Ol úshin osy óńirdegi eki kolledjde sala maman­­­daryn daıarlaý mindeti tur. Eger de týrızm, qonaqúı bıznesi maman­­­dary daıarlansa, aýyldarda shaǵyn qonaqúılerdiń de jumysy jan­­danady. Eýropalyq odaq jáne Orta­lyq Azııa yntymaqtastyǵy stra­te­gııasy sheńberinde osy jyly «Eko-Aral» ǵylymı-týrıstik orta­ly­ǵynda «Kendırteks» jobasy b­oıyn­sha ǵylymı-zertteý jumys­tary bastalady. Bul joba aıasynda Aral óńirinde shólge tózimdi, tıim­diligi joǵary jáne sýdy az qajet ete­tin aýyl sharýashylyǵy da­qyl­daryn ósirý josparlanǵan. Sony­men birge týrızmdi damytý maq­satyn­da «Barsakelmes» qoryǵy baza­­synda Aral sea Geopark ataýy­men geologııalyq parki jumys isteı­tin bolady. Bul aýmaqta kóne tarıhy bar Jankent pen Jent qala­shyǵy, Qaraýyltóbe, Soltústik Aral mańyndaǵy Torańǵylsaı jádi­ger­leri ekologııalyq týrızmdi damy­týǵa múmkindik beredi. Búginde bul mańdaǵy ǵylymı-zertteý jumystary qatań baqylaýdy qajet etedi. О́ıt­keni aımaqtaǵy tarıhı nysandar qor­ǵaýǵa alynbaǵan. Sonyń sal­darynan bul mańǵa sheteldik zertteý­shiler emin-erkin kelip, óz betinshe zertteý jumystaryn júrgizip júr. Ǵylymı-týrıstik ortalyqtyń ju­­mys­ynyń jandanýy kóptegen má­se­leniń sheshilýine yqpal eteri sóz­siz. Sonymen birge ótken jyly Eýro­odaqtyń «Ortalyq Azııadaǵy NEKSÝS dıalog» jobasy sheńberin­de Aral teńiziniń qurǵap qalǵan túbin kógaldandyrý, sekseýil ósirýdiń jabyq tamyr júıesi ádisin qoldaný synaq jobasy retinde qolǵa alyndy. Jobanyń maqsaty teńizdiń qurǵap qalǵan bóliginde ósimdikterdi kóbeıtý desek, osy oraıda ekonomıkalyq tıimdiligi joǵary badam, piste sııaqty dándi-daqyldardy ósirý múmkin­dikteri de zertteletin bolady.

Aral kemeleri – álem nazarynda

Aral óńirinde taǵy bir nazar aýdaratyn másele − qaraýsyz qalǵan kemeler jaıy. Kezinde Aral teńizinde júzden astam keme, balyq aýlaý flotılııasy, áskerı kemeler bolǵany belgili. Aral sýy tartylyp, atyrap qurǵap qalǵan kezderde shól betindegi kemeler álem nazaryn aýdardy. Búginde týrıster ótken jyldarda túsirilgen sýretterge qarap, osy mańǵa kemelerdi izdep keledi. Alaıda qıyn daǵdarysty jyldarda sol kemelerdiń kópshiligi kesilip, temir-tersekke ótip ketken. HAQQ QR atqarýshy dıreksııasynyń, oblys ákimshiliginiń jáne «Barsakelmes» memlekettik tabıǵı qoryǵynyń mamandary «Vozrojdenıe» aralyna ekspedısııa kezeńinde 13 keme taýyp, olardy saqtap qalyp, ekologııalyq jáne ǵylymı-tanymdyq týrızmniń negizine aınaldyrýdy kózdep otyr. Mundaı kemeler kórshi О́zbekstanda az bolsa da saqtalyp qalǵan. О́zbek elin­degi kemeler men murajaıǵa búgin­de týrıster úlken qyzyǵýshylyq bildirýde.

Bıyl HAQQ QR atqarýshy dırek­sııasynyń mamandary Aral teńizi basseınin turaqty damytý boıynsha II halyqaralyq forým ótkizýdi josparlap otyr. Sonyń aıasynda Soltústik Aral teńizi, Kókaral plotınasy, «Aqlaq» gıdrokesheni, Syrdarııa saǵasy, «Eko-Aral» ǵylymı týrıstik ortalyǵy, qulandar, aqbókender mekeni, «Barsakelmes» qoryǵy, Ońtús­tik Araldyń qurǵap ketken aýmaǵy men «Kerderi» qalashyǵy men mav­zoleıi, paleontologııalyq faý­na­sy­men erekshelenetin Araldyń sol­tús­tik jaǵalaýlaryna ekspedısııalar josparlanýda.

P.S. Búginde Araldyń sý deńgeıine qatysty negizdi, negizsiz pikirler kóp. Teńizdiń taıaz jerleri kún ystyqta tartylyp ketedi, al onyń mezgildik aýytqyp otyrý mólsheri qandaı bolatyny mamandarǵa málim. Araldy qutqarý qorynyń mamandary qajetti mólsherdi saqtap turý úshin teńizdiń ekinshi deńgeıin jasaý qajettigin alǵa tartady. Osyǵan oraı bıyl aımaqta túsindirý jumystary qolǵa alynyp, qor tarapynan keshendi jobalardy qarjylandyrý boıynsha jospar daıyndalyp, aımaqqa grant tartý máselesi kún tártibine qoıylyp otyr. Osy baǵytta HAQQ atqarýshy dıreksııasy tarapynan Dúnıejúzilik bankke úsh jyl ishinde birneshe mańyzdy jobalar usynylyp, bank mamandaryn Aral teńizi óńirine aparyp, tanystyrý jumystary júrgizilgen. Jobanyń quny 190 mln dollardy quraıdy. Eń mańyzdysy sol, Dıreksııa mamandarynyń josparynda taıaý jyldarda elimiz úshin ózekti bolyp kelgen Aral máselesin túbegeıli sheshý mindeti tur.

ALMATY