Azııa otqa oranbasa eken

Al onyń ornyna jańa qolbasshy bolyp taǵaıyndalyp jatqan admıral Djon Akýılıno 23 naýryzda mundaı oımen kelispeıtinin bildirip: «Bul problema biz úshin kóp adam oılap júrgennen de ja­qy­nyraq dep oılaımyn» dep, Qy­taı­dyń Taı­vanǵa odan da erterek áskerı shabýyl ja­saýy múmkin ekenin aıtty.

Jańa qolbasshynyń bul sózine Qytaıǵa qarsy qatań saıasatty qoldaıtyn saıasatker retinde belgili senator Tom Kotton aralasyp, Reseı 2014 jylǵy aqpan aıynda Sochı Olımpıadalyq oıyndary aıaqtala sala, Qyrymdy ózine qosyp alǵanyn tilge tıek etip, al Qytaıda kelesi jylǵy aqpan aıynda Beıjiń Olımpıadasy bolatynyn alǵa tartyp, Qytaıdyń Taıvandy kelesi jyly-aq tartyp alýǵa talpynys jasaýy ábden múmkin ekenin meńzedi.

Áskerı qolbasshy senatordyń bul só­zine naqty pikir bildirýden qalys qal­ǵa­nymen, jeke pikirin jasyrmaıtyn qatar­da­ǵy saıasattanýshylar men sarapshylar deńgeıinde emes, joǵary deńgeıdegi ás­ke­rı tulǵalar men saıasatkerlerdiń senat komı­tetiniń resmı jıyny barysynda jýyq arada Azııada soǵys bastalýy yq­tı­mal ekenin ashyq aıtyp jatqany álemdi alań­datpaýy múmkin emes.

Reseılik BAQ-ta joǵaryda atalǵan AQSh senatynyń eki jıyny jaıly, jıyn­dar barysynda aıtylǵan máseleler ja­­ıynda jańalyq retinde aqparat jarııa­la­n­­­ǵanymen, senator Kottonnyń kótergen má­­se­lesi jaıynda, jalpy Taıvan taqy­ry­­­by týraly naqty eshteńe aıtyla qoıǵan joq.

Al Japonııanyń eń iri buqaralyq aq­parat quralynyń biri bolyp tabylatyn «Sankeı Shımbýn» gazeti joǵaryda atal­ǵan saıasatkerlerdiń sózderine silte­me jasaı otyryp, bul máselege arna­ıy toqtaldy: «AQSh-tyń áskerı sala­ǵa qatysty mamandary arasynda Reseı­diń 2014 jylǵy aqpan aıynda Sochı Olım­pıada­sy aıaqtala sala Qyrymdy jaý­lap al­ǵanyn úlgi tutyp, Qytaı da kelesi jylǵy aqpan aıyna josparlanǵan Beı­jiń Olım­pıadasynan keıingi kóktem mez­gi­lin­de Taıvanǵa shabýyl jasaý qaýpi bar ekeni aıtyla bastady» dep jazdy. Onyń ústine, admıral Akýılınonyń Taıvanǵa qarsy Qytaıdyń áskerı shabýyl jasaýy yqtımal mezgilge baılanysty: «Aýa raıy men klımattyq jaǵdaıdy eskersek, áskerı turǵydan kóktem aılary yńǵaılyraq» degen sózine japondyq jýrnalıster kóp kóńil aýdarǵanyn baıqadyq.

Al joǵaryda atalǵan AQSh sena­tyn­­­daǵy jıyndardan birneshe kún ǵana bu­ryn, ıaǵnı 5 naýryzda áıgili amerı­ka­lyq «Pew Research Center» zert­teý or­ta­lyǵy júrgizgen qoǵamdyq saýal­da­ma­nyń nátıjesi boıynsha búgingi tań­da amerıkalyq on azamattyń toǵyzy (89%) Qytaıdy «básekeles el» nemese «jaý el» dep qabyldaıtyny belgili bolyp otyr. Al AQSh pen QHR-dyń qarym-qatynastaryn temperatýralyq kórsetkishpen eseptep kórý maqsatynda qoıylatyn suraqqa berilgen jaýaptar boıynsha qazirgi amerıkalyq qoǵamda eki eldiń arasy «salqyn» dep esepteıtinder men «óte salqyn» dep oılaıtyndardyń sany 2018 jylmen salystyrǵanda kúrt kóbeıip otyr (46%-67% jáne 23%-47%). Eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq áriptestiktiń mańyzdylyǵyna qatysty qoıylǵan suraqtarǵa berilgen jaýaptar da ońdy bolmasa, Qytaıdaǵy saıası-áleýmettik máseleler men adam quqyq­ta­ryna baılanysty, sondaı-aq QHR bas­shylyǵyna degen senimge qatysty qoıylǵan suraqtarǵa berilgen jaýaptardan da kóp nárse ańǵarýǵa bolady. Saýaldamaǵa qatysqan azamattardyń jartysynan astamy (52%) Qytaıdyń áskerı kúshiniń ulǵaıýy óte úlken problema dep jaýap bergeni de oǵan dálel bolyp otyr.

AQSh-ta ótken osy saýaldamanyń nátı­jesi jaıly da sol kúni-aq barlyq der­lik iri japondyq aqparattyq agent­tik­teri jarysa jazyp jatty. Sebebi Japonııa AQSh-tyń Azııadaǵy eń jaqyn saıası-áskerı odaqtasy bolsa, bul eldiń búgingi tań­daǵy eń úlken saıası qarsylasy – Qy­taı ekeni belgili. Saýda-ekonomıkalyq turǵydan Japonııa men kórshi jatqan Qytaıdyń qarym-qatynasy ózara tıimdi bol­ǵandyqtan, Tokıo Vashıngtonǵa uqsap qytaılyq kompanııalar men resmı tul­ǵa­la­ryna qarsy saıası nemese ekono­mı­kalyq sank­sııalar jarııalap otyr­ma­ǵanymen, jalpy AQSh saıasatyn qol­daýǵa májbúr.

Amerıka tarapynyń qysymymen Ja­ponııa úkimeti Qytaıda jumys istep jat­qan japondyq iri óndiristik kom­pa­nııa­­lardyń ol elden ketip, Japonııaǵa qaı­ta oralýyna jaǵdaı jasaýdy uıǵaryp, kó­ship-qonýǵa qajetti qarajattyń kóp bóligin úkimettik qoldaý retinde tólep berýge deıin daıyn ekenin málimdegen bolatyn. Keıbir kompanııalar úkimettiń aıtqanyna qulaq asyp jatsa, kóptegen iri kompanııalardyń basshylary Qytaı naryǵynan bulaısha ońaı kete salýǵa bolmaıtynyn aıtyp otyr. Japonııa úkimetine qarasty syrtqy saýda uıymynyń (JETRO) ótken jylǵy qyrkúıek aıynda júrgizgen saýaldamasynyń nátıjesi kórsetkendeı, Qytaıda jumys istep júrgen japondyq kompanııalardyń az bóligi ǵana (tek 7,2%) ol elden ketýdi qarastyryp otyrǵan bolsa, bul kórsetkish kóbeımek túgil, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda (9,2%) kerisinshe tómen­dep ketken.

Japondyq iri kompanııalardyń mun­daı oılarynyń astarynda eń birinshi úl­ken naryq faktorynyń jatqany anyq. Mysaly, sonaý 1980-jyldary japo­nııa­lyq kompanııalar arasynan eń alǵash Qytaıǵa ınvestısııa quıyp, zaýyt salyp, óz ónimin shyǵara bastaǵan Panasonic kompanııasynyń qazirgi tańdaǵy osy eldegi tabysy 16 mlrd dollarǵa je­tip, kompanııanyń jalpy tabysynyń tórtten bir bóligin qurap otyr. Olaı bolsa, bul kompanııa mundaı naryqtan, mun­daı bıznes kózinen qalaı ońaı bas tartsyn?! Osyǵan baılanysty Panasonic kompanııasynyń jergilikti basshysy Tesýro Homma: «Qytaı sııaqty úlken naryqsyz japondyq óndiris kompanııa­lary ǵalamdyq deńgeıde aman qalýy ekitalaı dep oılaımyn. Qytaı qazir kúlli álemniń kompanııalaryn ózine tartyp otyrǵandyqtan, bul elde óte qatań básekelestik orta ornap otyr. Sondyqtan Qytaı naryǵynda bolý degen álemdik básekelestikke jol ashý degen sóz» deıdi bel­gi­li japondyq Nikkei aqparattyq agent­­tigine bergen suhbatynda.

Turmystyq elektronıka ónimderin shyǵaratyn kompanııa úshin ǵana emes, Toyota sııaqty kólik shyǵaratyn japondyq iri transulttyq kompanııalar men óndiris jáne óńdeý salalaryndaǵy taǵy da basqa júzdegen japondyq kompanııa úshin Qytaı naryǵy eń mańyzdy saýda-ekonomıkalyq faktorǵa aınalyp otyr. Al naryǵy men ekonomıkasy damyǵan saıyn Qytaı memleketi japon baǵytynda da saıası turǵydan kúrt ózgerip, kúsheıip kele jatyr. Eger jıyrma birinshi ǵasyrdyń basynda Qytaı ekonomıkasy Japonııadan tórt ese kem bolsa, nebári on jyldan keıin ony basyp ozdy. Odan taǵy on jyl ótken qazirgi tańda Qytaıdyń ekonomıkasy kerisinshe japon ekonomıkasynan úsh ese kóp deńgeıge jetip otyr. Álemdegi ekinshi jáne úshinshi ekonomıka retinde eki eldiń bir-birine degen saýda-ekonomıkalyq jáne tehnıka-tehnologııalyq ózara táýeldiligi kúnnen-kúnge tereńdeı túsýde.

Al endi ekinshi jaǵynan Japonııa men Qytaı arasynda tarıhı máseleler men sheshilmegen jer daýy bar. Ásirese, Senkaký (qytaısha «Dıaodao») araldary – eki eldiń memleketaralyq baıla­nys­tarynyń basty problemasy. Qytaı «tarıhı ádilettikti ornatý maqsatynda» araldardy tartyp alam degendi meńzep, olarǵa jaqyn jerlerge óziniń áskerı kemelerin jiberýdi jıiletip jiberse, Japonııa úkimeti: «Senkaký araldary tarıhı turǵydan da, halyqaralyq quqyq turǵysynan da Japonııaǵa tıesili, óz jerimiz retinde paıdalanyp otyrǵan araldar bolǵandyqtan, bul máselege baılanysty Qytaı memleketimen sheshilmegen másele joq bizde» degendi qaıtalap keledi. Japonııa úkimeti atalǵan araldardy Qy­taı teńiz áskerinen qorǵaý maqsatynda óz ás­kerin kúsheıtip, kemeler sanyn kóbeı­tý­ge talpynyp otyr. Degenmen, ásirese áskerı kúsh turǵysynan Japonııa qazirgi Qytaıǵa qarsylas bola almaıtyny anyq. Mine, sondyqtan da Japonııanyń AQSh-qa áskerı jáne saıası turǵydan táýeldilik deń­geıi odan ári óspese, jaqyn arada tó­men­demeıdi.

Al AQSh úshin Qytaıdyń jalpy Tynyq muhıt óńiri men ásirese, gaz jáne basqa da túrli mıneraldy resýrstarǵa baı Shyǵys-Qytaı teńizinde kórshi memleketterge kúsh kórsetip otyrǵany dál osy aımaqtaǵy odaqtas elderdi qorǵaý turǵysynan mańyzdy saıası másele bolyp otyr. Máselen, sóz basynda aıtylǵandaı, eger kommýnıstik Qytaı Taıvandy áskerı kúshtiń kómegimen ózine baǵyndyrýǵa bel býsa, AQSh ondaıǵa jol bermeýge tyrysyp baǵatyny sózsiz. Olaı istemese, ıaǵnı Qytaı kózdegenine qol jetkizip, dittegenin oryndaı alsa, onda AQSh-tyń Taıvan aldynda ǵana emes, aımaqtaǵy odaqtastary bolyp tabylatyn Ońtústik Koreıa, Fılıppın, ásirese Japonııa sııaqty memleketter aldynda saıası abyroıyna nuqsan kelip, jalpy álem elderi arasynda bedeli tómendep keteri sózsiz.

Ondaı jaǵdaıdyń qalyptasýyna AQSh sııaqty alyp eldiń basshylyǵy jol bere qoımas, tipti Japonııanyń ózi de qarap qalmas desek, onda áskerı qaqtyǵystan basqa qandaı jol bar, mine, dál osy suraq búgingi tańda ǵalamdyq deńgeıdegi eń mańyzdy máselelerdiń birine aınalyp otyr. Jaqynda ǵana Alıas­kada ótken AQSh pen QHR arasynda ótken joǵary deńgeıdegi kelissózderdiń nátı­je­si eki memleket arasyndaǵy saýda-ekono­mı­ka­lyq soǵystyń saıası soǵysqa aınalyp otyrǵanyn kórsetse, eki el arasyndaǵy saıası salqyndyq jýyq arada jylı qoıady degenge sený qıyn. Sondyqtan AQSh-pen saıası turǵydan, al Qytaımen saýda-ekonomıkalyq turǵydan jaqsy qatynasta bolýǵa májbúr bolyp otyrǵan Japonııa úshin syndarly kezeń týyp otyr. Azııada órt shyǵyp ketýi ábden múmkin zaman týǵanda Japonııa úkimetiniń syrtqy saıasaty men dıplomatııasyna dál búgingideı álem­dik deńgeıde úmit artylmaǵan edi desek, artyq aıtpaǵan bolar edik. Osy tur­ǵy­dan kelesi aıǵa josparlanyp otyrǵan Japonııanyń premer-mınıstri Ioshıhıde Sýganyń AQSh-qa resmı sapary men prezıdent Djo Baıden arasyndaǵy kelis­sózder tek eki el úshin ǵana emes, halyq­aralyq qoǵamdastyq deńgeıinde mańyz­dy saıası is-shara bolǵaly tur desek, qateles­peı­miz.

Álem koronavırýs indetimen alysyp jatqan tusta jankúıersiz bolsa da bıyl Japonııada jazǵy Olımpıadalyq oıyndar ótse, kelesi jyly Qytaıda qysqy Olımpıadalyq oıyndar ótedi. Ol oıyndardyń qalaı, qandaı deńgeıde ótetini de osy alyp elderdiń saıasaty men ózara saıası-dıplomatııalyq qarym-qatynastaryna baılanysty bolyp otyr. Eń bastysy, Olımpıada oıyndary saıası oıynǵa aınalyp, Olımpıadanyń oty Azııa elderi arasyndaǵy úlken otqa aınalyp ketpese eken dep tileıik...

Batyrhan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy, halyqaralyq qatynastar salasy boıynsha PhD doktory,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin