HIH ǵasyr qazaq dalasyna úlken ózgerister ákeldi. Reseı ımperııasynyń proteksııasyna tolyqtaı kirgesin, jańadan ornaǵan tártip halqymyzdyń kóshpendi tirligine barynsha áser etti. Qazaqtardyń arasynda dıhandar, balyqshylar, qolónershiler, saýdagerler ǵana emes, sondaı-aq, muǵalimder, dárigerler, generaldar, jazýshylar, sýretshiler, tipti sportshylar da paıda bola bastady. Endi qazaq halqy osyndaı jańashyldyqqa umtylǵan, iskerlik qabileti mol, ári bilimdi adamdardy úlgi tutatyn boldy. Osyndaı elge tanymal jáne úlgi bolǵan adamdardyń biri – Pavlodar ýeziniń tuńǵysh dáriger-feldsheri Baımyrza Toqtaǵulov edi.
Baımyrzanyń ákesi – Toq ta ǵul Jánibekov (qajy) asa din dar jáne oqyǵan adam bol ǵan. Pavlodar ýezindegi Aqsý boly sy nyń týmasy. Ol 1878 jyly 17 jastaǵy uly Baımyrzany oqyp, maman dyq alýy úshin Omby qala sy na jiberedi.
Oqý orny – Áskerı gospı tal dyń janyndaǵy Orta lyq feldsherlik mektep. Islam dás tú rinde qatań tárbıe alyp ósken jáne arab tili men orys tilin jaqsy meńgergen Baımyrza osy oqý ornyna qıyndyqsyz túsip, 1882 jyly oıdaǵydaı bitiredi.
Jeke qoldaǵy bir kollek sııada 1882 jyly ýchılıshe bi ti rý shilerdiń fotosýreti saq ta lyp qa lypty. Osy sýrettegi ba sy na shalma oraǵan jas jigit 21 jas ta ǵy Baımyrza Toqtaǵulov bolýy múm kin.
Endi ýchılıshe tarıhyna qys qa sha toqtala keteıik. 1852 jyly Sibir kazak áskerlerin medı sı na lyq jáne aptekalyq feld sherlermen jabdyqtaý úshin, Omby áskerı gospıtaliniń janynan feldsherler mektebi ashylady. Bul Sibir ólkesindegi tuńǵysh medısınalyq oqý orny edi.
1874 jylǵy málimetterge qa ra ǵanda, tárbıelenýshilerdiń sany 18-ge deıin artyp, olardyń árqaısysy jyl saıyn 100 rýbl áskerı járdemaqy alyp otyrǵan. 1876 jyly Batys Sibir general-gýbernatory, general-adıýtant A.P.Kaznakov «Omby feldsherler ýchılıshesine krestıandar soslovıesi men qyrǵyzdardan (qazaqtar) tárbıelenýshiler alý týraly Erejeni» bekitedi.
1877 jyly Batys Sibir áskerı ok rýgi boıynsha №151 áskerı gos pı taldiń ǵımaratynda feld sherler mektebiniń tárbıe lený shilerine ınternat ashý erejesi bekitiledi.
Ortalyq memlekettik mura ǵat ta Baımyrza Toqta ǵulov qa qa tys ty birneshe qyzmettik tizim der saqtalypty:
«Pavlodar ýezindegi 2-nshi ýchas ke niń feldsheri Baımyrza Toq ta ǵulovtyń qyzmeti jaı ly qyz mettik tizim». 25 aqpan, 1898 j.
Baımyrza Toqtaǵulov, jasy 37-de, Omby ortalyq fel dsher lik mektebin bitirgeni jaıly dıp lo my bar (áskerı gospı tal diń janyndaǵy).
Kýálik (dıplom) №80, 1882 jyl, 14 mamyr. Elge kelgesin, Semıpalat (Semeı) oblysy, Pav lo dar ýezindegi Aqsý bolysynda bo lystyq feldsher qyzmetine ta ǵaıyndalǵan.
1897 jylǵy 17 qyrkúıekte Semıpalat oblysy General-gý ber natorynyń №68 buı ryǵy bo ıynsha, Pavlodar ýezindegi 2-nshi ýchaskege feld sher bolyp ta ǵaıyndalǵan.
Qyrǵyz (qazaq) Baısúgir Manambaevtyń qyzy Qadıshaǵa úılengen. Árip atty uly 1883 jyly 1 mamyrda týǵan. Qyzy Nurıla – 1894 jyly 3 tamyzda týǵan. Qyzy Kúlbaǵıra – 1896 jyly 19 qarashada týǵan».
1883-1898 jyldar ara ly ǵyn daǵy kásibı qyzmeti barysynda Baımyrza jergilikti tur ǵyndar arasynda jedel kó mek beretin bilimdi dáriger re tin de tanylady. Ýezdik klınıka Pavlodar qalasynda bolǵan. Fel d sher Baımyrza syrqattarǵa tur ǵy lyq ty jerlerine baryp kómek jasap, qazirgi jedel járdemniń qyzmetin atqarǵan. 1898 jylǵa qaraı 2-nshi ýchaske ózine úsh bolystyń aýmaǵyn qosyp alyp, qazirgi tilmen aıtqanda, Baımyrza úsh aýdanǵa birdeı medısınalyq qyzmet kórsetken. Ol kóp jyldar boıy ýezdik dáriger Mıhaıl Vla dı mı ro vıch Pavlovtyń qara ma ǵynda bolǵan. Osy kezde klınıkaǵa Tomsk ýnıversıtetin bitirgen jas dáriger Ámire Aıtbakın ke lip qyzmetke turady.
1900 jylǵy Qyrǵyzdar sharýashylyǵy jónindegi qu jat tardyń (MKZ) málimeti bo ıynsha, Baımyrza ákesimen birge (Aqsý bolysynyń 1-nshi aýy lynda) úlken aǵash úı, ju mys ker lerge arnalǵan jer úı, tórt sharýashylyq qurylysy, 134 bas jylqy, 4 túıe, 165 iri qara, 127 bas qoıdan turatyn ájeptáýir iri sharýashylyq ustaǵan. Sharýa shy lyqta jaldamaly jumys ker ler bolǵan.
Birinshi áıeli Qadısha (bu ryn ǵy bolys basqarýshysy, bı Baısúgir Manambaevtyń qyzy) – Árip, Nurıla, Kúlbaǵıra, Ǵab dy lǵazız atty tórt bala týǵan.
Ekinshi áıeli Kámılany 1907 jyly alǵan. Odan – Shókenaı, Mápish, Májıt, Ǵabıdolla, Ǵazız atty balalar týǵan.
Baımyrzanyń ata-tek she ji resi: Baımyrza – Toqtaǵul – Jánibek – Túgelbaı – Qarataı – Baıqulaq – Jırentaı (Iman) – ...Básentıin –...Arǵyn.
Baımyrza Toqtaǵulovtyń kó megimen jáne aqyl berýimen 1897 jyly feldsherlik oqýǵa óziniń jerlesi, daryndy jas, bolashaqtaǵy belgili dáriger Aryn Súleımenov barady.
1905 jyly Baımyrzanyń ákesi Toqtaǵul Jánibekov qajy lyq paryzyn óteý úshin Mekkege attanady.
1907 jyly Baımyrza Toqta ǵu lov Memlekettik Dýmaǵa de pýtat tardy saılaýshy bolyp ta ǵa ıyn dalady.
Baımyrza ýezdik ákimshiliktegi ózi niń qyzmetin 1915 jyly aıaq taı dy. Biraq dáýletti ári yq paldy adam retinde jeke dári gerlik qyzmetin toqtatpaǵan se kil di.
Muraǵattan 1924 jylǵy Baı myr zanyń otbasy týraly tizim tabyldy. Baımyrza ol kezde 68 jasta.
1928 jyly Baımyrza Toq ta ǵu lov pen aǵasy Shárip dúnıe-múlki tárkilenip (konfıskasııa), jer aýdarýǵa jatatyn baılardyń tizimine enedi.
72 jastaǵy Baımyrza mal-múlki tárkilengen soń, Aqtóbe oblysyna jer aýdarylady. Odan keıin, 1931 jyly onyń balasy Ǵabdylǵazızdiń dúnıe-múlki tárkilenip, otbasymen Reseı federasııasynyń Sibir aımaǵyna aıdalady.
Baımyrzanyń budan arǵy taǵdyry jáne qaıda jerlengeni ázirshe belgisiz. Jeńis Marda nov tyń shejiresinde Baımyr za nyń nemeresi (Ǵabdylǵazızdyń balasy) Qamza kórsetiledi. О́kinish ke qaraı, Qamzanyń balalaryn jáne Baımyrzanyń búgingi kúngi basqadaı urpaqtaryn tabý múm kin bolmady.
HIH ǵasyrdaǵy muraǵat qor la rynda qazaq balalarynyń bi lim alyp, qyzmet istegeni jaıly túrli qujattar (ótinishter, sheshimder, buıryqtar, stıpendııalar berý t.b.) jetkilikti. Tek Semeı gýbernııasy boıynsha ǵana 20 shaqty belgili tulǵaǵa qatysty qyz mettik tizimder óz de riniń ashy lýyn kútip jatyr.
Meniń osy bir kishkentaı ǵana eń begim sol kezdegi qazaq zııaly la rynyń qalyptasý jolyna sáýle túsirip, Pavlodar ýeziniń dáriger-feldsheri Baımyrza Toqtaǵulov sekildi óz ýaqytynda halqyna qaltqysyz qyzmet kór setken tulǵa esiminiń umy tyl maýyna sebep bolady dep úmit tenemin.
Daýren AIаShINOV,
tarıhshy, ólketanýshy