Avtolızıng nege aıaqsyz qaldy?

Basqa nesıe túrlerine balama retinde usynylǵan avtolızıngtiń ózine tán ereksheligi bar. Qarapaıym tilmen aıtsaq, satýshy kompanııamen birneshe jylǵa kelisimshartqa otyrý arqyly sý jańa kóliktiń ıesi bola alady. Ony satyp alǵannan bastap, aı sa­ıyn kelisilgen ýaqytqa deıin aqysyn tóleısiz. Sodan soń kóńilden shyqsa, kólik qunynyń qalǵan bóligin tólep, tolyq satyp alýǵa bolady. Al oǵan deıin temir tulpar resmı satýshy kompanııanyń atynda tirkelip turady. Iаǵnı kólikti ózińiz minip júresiz, biraq ol basybaıly sizdiki emes. Másele de osy jerden týyndaǵan.

Joǵaryda aıtqandaı, baǵdar­la­ma úzilisiniń basty sebebi – qu­qyqtyq baza men tehnıkalyq jú­ıeniń daıyn bolmaýy. Lızıngke sáıkes quny tolyq ótelmeıinshe, avtokólik zańdy túrde lızıng berýshi kompanııanyń jeke múlki bolyp qala beredi.

Al paıdalanýshy ol kezde kóliktiń ýaqytsha ıesi nemese jalǵa alýshysy bolyp sanalady. Is júzinde bul quqyqtyq turǵydan túsiniksiz jaǵdaıǵa ákelýi múmkin. Máselen, jol erejesi buzyldy delik. Avtomatty beınebaqylaý júıeleri aıyp­pul­dy kólik ıesiniń atyna rásim­deı­tini túsinikti. Al kóliktiń zańdy ıesi – lızıng berýshi kompanııa. Demek, aıyppuldar ereje buzǵan júrgizýshige emes, kompanııaǵa jiberiledi.

Qazir osy máselege qatysty ınvestorlar, mashına jasaý salasynyń ókil­deri men ýáki­let­ti mınıstrlik úsh­jaqty ke­li­sim aıasynda lızıngtiń jańa reglamentterin ázirlep jatyr. Bul týraly О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi О́nerkásip komıteti tóraǵasynyń orynbasary Muhamed Andakov habarlady.

«Ulttyq ekonomıka mınıstr­li­ginen birqatar usynys tústi. Ishki ister mınıstrligi tarapynan da suraqtar bar. Negi­zi­nen jol erejesin buzǵan jaǵ­daı­da aıyppul is júzindegi paı­dalanýshyǵa emes, kólik qura­lynyń ıesine jazylady. Baǵ­dar­lama alǵash ret iske qosylyp jatqandyqtan mundaı máseleler jetkilikti», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, barlyq túıtkil sheshilgen soń avtolızıng­tiń jańarǵan sharttary qosymsha jarııalanady. Baǵdar­lamanyń jańa nusqasynda kólik markalaryna qatysty shekteýlerdi alyp tastaý josparlanyp otyr eken. Lızıng elde óndirilgen kólikterge de, shetelderden ákelingen kólikterge de qoljetimdi bolady.

Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»

Taıaýda lızıng kezindegi aıyp­pul máselesin sheshýge Má­jilis depýtaty Oljas Quspekov usynys berdi. Depýtat Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova men Bas prokýratýranyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esep komı­tetiniń tóraǵasy Sábıt Nurlybaevqa resmı hat jol­daǵan. Hatta ol atalǵan tetik­ti keńinen iske qosýǵa keder­gi kel­­tiretin quqyqtyq, sıfrlyq tos­­qaýyl­dardy joıýdy usyn­dy. Depýtattyń hatynda atalyp ótkendeı, «Ákimshilik qu­qyq buzýshylyqtar týraly» kodeks­tiń 31-babynyń 2-tarmaǵy kólik­tiń naqty ıesin aıyppulǵa tartpaýǵa jol beredi. Bıyl aqpanda ótken jıynda Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esep komı­te­ti ákim­shilik quqyq buzý­shy­lyq­tar­dyń biryńǵaı tizilimin (ÁIJBT/ERAP) jańartý múmkin emestigin málimdedi. Bul sheshim byltyrǵy 9 jeltoqsandaǵy Prezıdenttiń «Sıfrlandyrýdyń keıbir máse­leleri týraly» Jarlyǵymen baılanysty. Ol QazTech platformasynan tys jańa obektiler jasaýǵa moratorıı engizgen. Alaıda ÁIJBT memlekettik kredıt­tik bıýro arqyly qurylǵan Biryńǵaı saqtandyrý derekter bazasymen ıntegrasııalanǵan. Bul bıýro Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine qaraıdy.

Osyǵan oraı Oljas Quspekov derekter bazasyna «Lızıng alýshy» degen jańa baǵan qosyp, saqtandyrý aqparattyq júıesi arqyly sheshim qabyldaýdy usyndy. Buǵan sáıkes kólikti naqty paıdalanýshy týraly málimet saqtandyrý kelisimsharty negizinde qalyptasyp, ÁIJBT-ge joldanýy múmkin. Bul tásil sheteldik kólikterge qoldany­latyn tetik­ke uqsas.

Depýtattyń sózinshe, mundaı sheshim kóliktiń naqty paıdalanýshysyn durys anyqtaýǵa, aıyppuldardy baǵyttaý tártibin retteýge, quqyqtyq belgisizdikti joıýǵa, quqyq qoldanýda biriz­dilik­ti qamtamasyz etýge, lızıng qaty­nastarynyń barlyq tarap múddesin teńestirýge, otandyq lızıng úlgisin halyqaralyq tájirıbege jaqyndatýǵa jol ashady.

Kedergiler eńserilse, otandas­tarymyz tyń tásilmen sý jańa kólik­terdi tizgindeı bastaıdy. Alaıda osy bastamanyń qol­da­nys­taǵy qarjylyq qural­dardan qandaı ereksheligi bar? Máselen, bólip tóleý arqyly kólikti shartty túrde 10 mln teńgege satyp aldyńyz delik. Onda sizge bul somany 3-5 jylǵa birdeı aılyq tólemge bólip berýshi edi. Táýelsiz avtokólik odaǵynyń basshysy Edýard Edokovtyń aıtýynsha, lızıngte bul tetik edáýir kúrdeli. Sebebi munda jalǵa alý merzimi bitkennen keıingi kóliktiń qaldyq quny qalaı qalyptasady degen suraq bar.

«Birinshiden, lızıng berýshi sizdiń lızıngińizdi qarjy­landyrý úshin aqshany qandaı shartpen alatynyn bilýi ma­ńyzdy. Ol aqshanyń qansha paıyz­ben keletinin, qanshalyqty paıda ákeletinin túsinýi kerek. Sonymen qatar kompanııa kóliktiń eki, úsh nemese tórt jyldan keıingi qaldyq quny qandaı mólsherde bolatynyn boljaı alýy qajet. Kólik jeke kásipkerdiń qolyna tıse, jylyna 10 myń shaqyrym jol júredi delik. Al taksı júrgizýshisi alsa, jylyna shamamen 50 myń shaqyrym júrýi múmkin. Mundaı avtokóliktiń qaldyq quny múlde basqa bolatyny túsinikti», deıdi E.Edokov.

Osynyń bári lızıngtiń qarjylyq esebin kúrdelendiredi. Elde munyń qalaı esepteletini ázirge túsiniksiz. Ony ret­teıtin normatıvtik quqyqtyq aktiler de, usy­nystar da joq. Qaldyq qun avto­­kólikke, ony qaı deńgeıde paıda­lanǵanyna baılanysty qalyptasatyny sózsiz. Edýard Edokov kólikti tıisti talaptardy saqtamaı paıdalanǵany úshin aıyppul qarastyrylýy múmkin ekenin aıtady.

«Lızıng berýshi mundaıǵa jol bermeý maqsatynda aldyn ala erejeler men tólemderdi ja­zyp qoıady. Zııan keltirseńiz, jóndeý aqysyn nemese aıyppul tóleısiz. Lızıng degenimiz – bıznes. Kompanııa eshqashan shyǵynǵa jumys istemeıtinin túsiný qajet. Eger avtokólik ábden tozǵan bolsa, ony jaı ǵana qabyldaı salmaıdy. Kelisimshart talaptary men saqtandyrý sharttary iske qosy­la­dy», deıdi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, shartta barlyq shekteý kórsetiledi: jyldyq júris lımıti, teh­nı­kalyq kúıine qoıylatyn talaptar men t.b. Máselen, jylyna 10-20 myń shaqyrymnan asyrsańyz, tozý nor­masyn buzsańyz, qosymsha aqy tóleısiz. Kelisimdegi merzimnen buryn lızıngten shyqsańyz da solaı. Shartty oryndamaǵanyńyz úshin qandaı da bir aqy tóleýińiz yqtımal.

Al jeke tulǵalarǵa arnalǵan jańa tásil avtokólik naryǵyna qanshalyqty áser ete alady? Avtosarapshy Arsen Shakýovtyń pikirinshe, bul baǵdarlamanyń sharttaryna baılanysty.

«Jeńil avtokólikterge kelsek, bári burynǵydaı qala beredi dep oılaımyn. Lızıng bolsyn, nesıe bolsyn, sharttar men paıyzdar shamalas bolady. Lızıng­ti engizgen soń da avtonesıe ózektiligin joımaıdy. Tek ataýy ózgerýi múmkin, júıeniń ózi baıaǵydaı saqtalady. Baǵalardy brendter ózderiniń marketıng saıasaty aıasynda qalyptastyrady. Mysaly, japon men koreı kompanııalary ár naryq úshin ózi baǵa qoıady. Sondyqtan lızıngtiń áserinen kólik arzandaıdy nemese qymbattaıdy deý durys emes», deıdi ol.

Al E.Edokovtyń pikirinshe, lızıng bólip tóleýge qaraǵanda tartymdy bolýy mańyzdy. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda lızıng kóp qarjy quralynyń birine aınalady. Adamdar oǵan qarjylyq jaǵynan paıdada qalý emes, eki jylda bir kólik aýystyrý maqsatynda júginetin bolady.

«Qazir avtokólik – aktıv emes. Son­dyqtan keı jaǵdaıda ony jalǵa alǵan da jaqsy. Búginde kóbi, ásirese qazirgi jastar áldebir passıvterge baılanǵysy kelmeıdi. Páterdi de, kólikti de jalǵa alady. Sol sebepti lızıng el naryǵyna aıtarlyqtaı áser ete almaıdy. Árıne, bul – búgingi jaǵdaıǵa qarap jasalǵan tujyrym. Eldegi barlyq avto­kóliktiń 67%-y 10 jyldan asqan. Olardy qandaı da bir tásilmen jańartý kerek qoı. Biraq qar­jy bolmaı, is alǵa baspaıdy», deıdi ol.

Sarapshynyń paıymdaýynsha, aılyq tólemi nesıe tólemi men bólip tóleýge qaraǵanda aıtarlyqtaı tómen bolǵanda ǵana lızıng elde órken jaıady.

«Máselen, aıyna 100 myń teńge nesıege tóleımin delik. Al lızıngte bul 150 myń bolsa, onyń maǵan qandaı qajeti bar? Demek, lızıng baǵdarlamalaryn qarjylandyratyn lızıng berý­shiler nemese ekinshi deńgeıli bankter aqshany qazirgiden tómen, jeńildetilgen mólsherlememen alýy kerek ne memleket sýbsıdııa bólýge tıis», deıdi E.Edokov.

Qoryta aıtqanda, avtolızıng – otandastarymyz úshin kólikke qol jetkizýdiń jańa múmkindigi bola alatyn tetik. Joǵaryda aıtqan túıtkilder sheshilse, bul bastama naryqqa tyń serpin berip, avtoparkti jańartýǵa jol ashary anyq. Sarapshylar da sharttary jeńildep, qarjylandyrý tetigi tıimdi bolǵan jaǵdaıda lı­zıngtiń suranysqa ıe bolatynyn aıtady. Eń bastysy – júıe tolyq qoldanysqa ense, azamattarǵa kólik alý burynǵydan da qoljetimdi ári ıkemdi bola túspek.