Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń onlaın formatta ótken TMYK beıresmı sammıtinde sóılegen sózi Aqorda saıtynda jarııalandy.
Qurmetti memleket basshylary!
Asa qurmetti Elbasy!
Eń aldymen, usynysymyzdy qabyl alyp, búgingi beıresmı sammıtke qatysýǵa kelisim bergenderińiz úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.
Bul basqosýdy bárimiz úshin qasıetti Túrkistanda uıymdastyrýdy josparlaǵan edik.
Alaıda, pandemııaǵa baılanysty kúrdeli ahýalǵa oraı biz sammıtti onlaın formatta ótkizýdi jón kórdik.
Indettiń beti qaıtqan soń, burynǵydaı betpe-bet júzdesemiz dep senemin.
Osy múmkindikti paıdalana otyryp, barshańyzdy Naýryz meıramymen taǵy da quttyqtaımyn. Bul – kúlli túrki jurtynyń tól merekesi. Baýyrlas elderge baq-bereke tileımin!
Qurmetti jıynǵa qatysýshylar!
1992 jyly Ankarada ótken alǵashqy basqosýda Elbasy túrki elderiniń basshylary budan bylaı kıeli Túrkistanda kezdesip turady dep aıtqan.
Túrkistan – barlyq túrki halyqtary úshin qasterli qara shańyraq, qutty meken jáne ańsarly atajurt.
Babalarymyz osy óńirde ǵulama ustaz Qoja Ahmet Iаsaýıden dinı bilim alyp, túrki-ıslam mádenıetin álemge taratqany belgili. Túrkiler Kishi Azııaǵa bet burǵanda bul qundylyqtar túp-tamyrymyzdy saqtap, birligimizdi bekem ustaýǵa negiz boldy.
Bizdiń maqsatymyz – túrki álemin XXI ǵasyrda mańyzdy ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq keńistiktiń birine aınaldyrý.
Túrki órkenıetin jańǵyrtýdy, eń aldymen, Iаsaýı murasy men qasıetti Túrkistandy álemge tanytýdan bastaýǵa shaqyramyz.
Sol sebepti, búgingi sammıt «Túrkistan – Túrki áleminiń rýhanı astanasy» dep atalyp otyr.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Túrkistan qalasy túbegeıli ózgerip, jańa kelbetke ıe boldy.
Qurmetti áriptester!
Byltyrdan beri búkil álem teńdessiz syn-qaterlermen kúresip keledi. Soǵan qaramastan, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵy jalpy alǵanda báseńdegen joq. Búgingi otyrys – sonyń dáleli. Alaıda, kúrdeli kezeńde qarym-qatynasymyzǵa tyń serpin berý joldaryn birlesip oılastyrýymyz qajet. Osy maqsatta mynadaı máselelerge basa nazar aýdarǵan jón dep sanaımyn.
Birinshiden, indetti toqtatýdyń birden-bir joly – azamattarymyzdy vaksınamen jappaı qamtamasyz etý ekeni aıdan anyq. Bizdiń elderimiz de ekpe shyǵarýdy qolǵa aldy. Ortaq múddege saı tájirıbe bólisip, bir-birimizdi qoldaýymyz qajet dep sanaımyn.
О́kinishke qaraı, halyqaralyq qaýymdastyq pandemııaǵa qarsy kúres kezinde tutasyp áreket ete almady. Negizgi iri memleketter arasynda qaıshylyqtar týyndap, vaksınalyq qaqtyǵys bastalyp ketti. Birikken Ulttar Uıymy da osyndaı kúrdeli jaǵdaıda óz áleýetin kórsete almady.
Osy kúrdeli kezeńde densaýlyq saqtaý jáne bıoqaýipsizdik máselesiniń mańyzy arta tústi. Bul rette, Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 75-shi sessııasynda Qazaqstan Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý týraly bastama kótergeni belgili. Sizder osy tyń ıdeıany qoldaısyzdar dep senemin. Agenttik bolashaqta bıologııalyq qaterdiń aldyn alýǵa jáne qaýipti dert boıynsha málimet almasýǵa múmkindik bereri sózsiz.
Ekinshiden, pandemııa buryn-sońdy bolmaǵan ekonomıkalyq daǵdarysqa ákep soqtyrdy. Indettiń saldarynan ózara saýda aınalymy azaıyp ketti. Naqty aıtqanda, Qazaqstan men Túrki keńesine múshe elder arasyndaǵy saýda-sattyq kólemi byltyr shamamen 7 mıllıard dollar boldy. Bul – pandemııaǵa deıingi kórsetkishten 11,2 paıyzǵa tómen. Sondyqtan, bizdiń elderimiz úshin alys-beristi ulǵaıta túsý – basty mindettiń biri. Osy oraıda, toǵyz joldyń torabynda ornalasqan Túrkistannyń ınvestısııalyq jáne saýda-ekonomıkalyq múmkindigi zor. Onyń qomaqty tabıǵı resýrsyn, adamı kapıtaly men týrıstik áleýetin eskerip, Túrkistan óńirinde túrki elderiniń birlesken «Arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn» qurýdy usynamyn.
Budan bólek, sý-energetıka salasy – qatynastarymyzdyń taǵy bir quramdas bóligi. О́ıtkeni, sý máselesi bizdiń aımaqtaǵy óte mańyzdy, kúrdeli problemaǵa aınalyp otyr. Transshekaralyq sý resýrstaryn tıimdi ári ádil paıdalaný – elderimizdiń turaqtylyǵy men ósip-órkendeýiniń kepili. Osy oraıda, ózderińizben birlese gıdroqurylymdar salý jobalaryna atsalysýǵa daıynbyz.
Pandemııa jańa tehnologııanyń kúndelikti ómirde qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti. Qazir tehnologııa túrli salalarǵa jedel engizilýde. Sondyqtan, memleketterimizdi jasandy ıntellektini damytý, aýqymdy derekterdi taldaý, sıfrlandyrý, ınternet saýdasy sııaqty salalarda ortaq jobalardy júzege asyrýǵa shaqyramyn. Bul qadam ınnovasııalardy ıgerýge jáne básekege qabiletimizdi arttyrýǵa múmkindik bereri sózsiz. Qazaqstanda bul sala basymdyqqa ıe boldy. Elektrondyq úkimet(E-gov) tabysty jumys isteýde.
Bank jáne qarjy júıesinde (FinTech) ozyq tehnologııalar men sıfrlyq sheshimder keń qoldanys tabýda. Biz osy salada sizdermen tájirıbe almasýǵa ázirmiz.
Úshinshiden, Túrki ınvestısııa-ıntegrasııalyq qoryn qurý jumystaryn tezdetý qajet. Bul – bizdiń elderimizge ortaq alǵashqy qarjy ınstıtýty. Bastamany barlyq múshe memleketter pysyqtaǵan soń onyń shtab-páterin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda ornalastyrýdy usynamyn. «Astana» qarjy ortalyǵy – halyqaralyq deńgeıdegi qarjy ınstıtýttarynyń úzdik tájirıbesi men zamanaýı múmkindikterin biriktirgen biregeı alań. Munda ıslam bankıngi jáne sýkýk quraldary keńinen qoldanylady. Bul uıym túrki elderine keń kólemde ınvestısııa tartýǵa jol ashatyn erekshe qurylym bolmaq.
Tórtinshiden, bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyq – bolashaqtaǵy tabysty seriktestiktiń negizgi faktory. Osy rette, ortaq mádenı-aǵartýshylyq keńistik qalyptastyrǵan jón. Sol arqyly jastardyń zaman talabyna beıimdelýine jol ashylady. Ony «Uly túrkiler» bilim berý qoryn qurý arqyly júzege asyrýǵa bolar edi. Qor ýnıversıtetter arasynda akademııalyq utqyrlyq, taǵylymdamadan ótý, biliktilikti arttyrý isin úılestiredi. Biz baýyrlas elderdiń jastaryna Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha oqý úshin 50 grant bólýge daıynbyz (Iаsaýı atyndaǵy stıpendııa).
Besinshiden, qazirgi zamanda gýmanıtarlyq jáne akademııalyq yqpaldastyqtyń ózektiligi artyp keledi. Irgetasy orta ǵasyrda qalanǵan Túrkistan shahary arheologııalyq jáne ǵylymı turǵyda áli tolyq zerttelgen joq. Sondyqtan, TÚRKSOI men Túrki akademııasynyń Túrkistan óńirinde arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge basa mán berýi óte oryndy. Budan bólek, tamyrlastyq sımvoly retinde Túrkistanda halyqtarymyzǵa ortaq sáýlet nysanyn salsaq, quba-qup.
Altynshy, Keńesimizdiń mártebesin arttyryp, ınstıtýsıonaldyq qurylymyn nyǵaıtý maqsatynda ony tolyqqandy uıymǵa aınaldyrý – ýaqyt talaby. Osy usynysty sammıt qorytyndysy boıynsha qabyldanatyn Túrkistan deklarasııasyna engizip, bekitýdi usynamyn.
Qadirli aǵaıyn!
Qazirgi halyqaralyq saıasat pen qarym-qatynasta Túrki áleminiń mańyzy arta túskeni barshaǵa málim. Endeshe, Túrki keńesi aıasyndaǵy yntymaqtastyqtyń bolashaǵy zor dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Biz óńirlik jáne jahandyq máseleler boıynsha ózimizdiń kózqarasymyzdy bildirýimiz kerek. Bizdiń daýysymyz nyq ári aıqyn bolýǵa tıis. Osy oraıda, biz barlyq bastamalar men usynystardy baýyrlas eldermen birlese júzege asyrýǵa daıynbyz.
Qurmetti áriptester!
Búgingi tarıhı basqosýymyzdy túıindeı kele, tutas túrki álemi úshin mańyzy zor Túrkistan deklarasııasyn qabyldaýdy usynamyn.
* * *
Barshańyzdy deklarasııanyń qabyldanýymen quttyqtaımyn!
Osymen beıresmı sammıtiń jumysy aıaqtaldy.
Birligimiz jarasyp, Naýryzdan Naýryzǵa birge jete bereıik!
Ystanbul qalasynda kezdeskenshe aman-saý bolaıyq!