О́z zamanynan oza týǵan Abaı qazaqqa «ǵylym tappaı maqtanba» dep ósıet qaldyrdy. Al Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ǵulama týraly «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda: «Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleıdi. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldi», degen edi.
Iá, ǵylym – qýatty kúsh. Osyny tereńnen túsingen elder árdaıym ǵylymǵa kóńil bólip otyrady, salaǵa kólemdi ınvestısııalar salyp, turaqty damýyn árdaıym nazarda ustaıdy. Bul turǵyda Qazaqstannyń da otandyq ǵylymǵa degen qoldaýy men salany ilgeriletýge baǵyttalǵan sharalary óz jemisin berip keledi. Kóbimiz baǵamdaı bermeıtin táýelsizdiktiń taǵy bir tabysy – toqyraý jyldaryndaǵy jáne odan keıingi qıyn-qystaý kezeńge qaramastan otandyq ǵylymdy saqtap qalýymyz. Búginde qazaqstandyq ǵalymdar álemdegi iri memleketterdiń mamandarymen ıyq tirese alatyn áleýetke ıe.
Bas basylym turaqty túrde shyǵarylyp otyratyn «Ǵylym» beti arqyly otandyq ǵylymnyń árbir oń qadamyn qalt jibermeı, qazaqstandyq ǵalymdardyń jetistikterin udaıy nasıhattap keledi. Osy joly da «Egemen Qazaqstan» gazetin sáýir aıynda otandyq ǵylymnyń táýelsizdik jyldarynda ashqan jańalyqtarymen, ǵylymdaǵy jańa esimdermen tanystyrmaq.
BUL KVOTA – QAI KVOTA?
Táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde elimizde ǵylymnyń damýy jańasha qarqyn aldy. Buǵan ǵalymdar men zertteýshilerdi memlekettik deńgeıde qoldaýdyń septigi tıip keledi. Sonyń bir jarqyn mysaly, aldaǵy ýaqytta ǵalym áıelderge arnaıy kvota engizilmek. Bul qýanyshty jańalyq názik zertteýshilerdi eleń etkizdi. Degenmen, kókeıde suraq kóp.
Negizi jaǵymdy jańalyqty alǵash Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov jetkizdi. Mınıstrliktiń alqa otyrysynda vedomstvo basshysy:
– Jas zertteýshilerge qoldaý kórsetý úshin biz ǵylymı granttarǵa konkýrstar jarııalaý kezinde arnaıy kvota engizdik. Qazir biz jas ǵalym áıelderdiń sanyna qatysty da dál osyndaı kvotany engizemiz dep sheshtik. Bul týraly bizdiń ǵalym áriptesterimizben kezdesýlerde birneshe márte aıtyldy, – degen edi.
Iá, qýantarlyq sheshim shyǵaryldy. Biraq joǵaryda jazǵanymyzdaı, suraq kóp. Bul grant bola ma, álde taǵylymdama ma? Onyń talaptary qandaı bolmaq? Áıel-ǵalym bolsa boldy ma, joq jas mólsherine shekteý bar ma? Sanadaǵy san saýaldy Ǵylym komıtetiniń basshysy Janna Dýlatqyzyna qoıdyq. Ol:
– Elbasy N.Nazarbaev Jastar jylynda jas ǵalymdarǵa arnap bólek grant qarastyrýdy tapsyrdy. Dál osy jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant engizilmeı turǵanda barlyq ǵylymı-zertteýdiń granttyq qujattamasynda joba qatysýshylarynyń 40 paıyzdan kem emes úlesiniń jastardan bolýyn talap etetin shart bolǵan. Mine, sol shart Jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant engizilgende de alynyp tastalmaı, saqtaldy. Men muny nege aıtyp otyrmyn, atalǵan shart qazir kóterilip otyrǵan kvota máselesiniń mysaly bola alady. Ǵalym áıelderge arnalǵan kvota – eshqandaı da erekshelik, bolmasa taǵylymdama ıakı bólek grant emes, áıel zertteýshilerdi ǵylymǵa yntalandyrý maqsatynda mınıstr Ashat Aımaǵambetovtiń usynysymen, tikeleı qoldaýymen qolǵa alynǵan sheshim, dálirek aıtqanda, granttyq qujattamaǵa engiziletin shart. Máselen, bolashaqta barlyq baǵyttaǵy konkýrstyń qujattamasynda «memlekettik granttan úmitti joba tobynyń quramyndaǵy qatysýshylardyń belgili bir úlesi áıel zertteýshilerden bolýy tıis» degen talap engiziledi. Onyń naqty qansha paıyz bolatyny túrli sala boıynsha áıelderdiń úlesi men áleýetin taldaǵannan keıin belgilenedi. Al áıel ǵalymdardyń jas ereksheligine eshbir shekteý qoıylmaıdy. Ol magıstrant, doktorant nemese doktor, professor bolýy da múmkin, – dep jaýap berdi.
Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy aıtqandaı, aqıqatynda qazaqstandyq ǵalym áıelderdiń otandyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi kórsetkishteri erlerden kem emes. Degenmen, ǵylymnyń ishinara salasynda áıelder úlesiniń tym az ekeni qoǵamda áıel zertteýshilerge otbasynyń (ásirese ana retindegi) jaýapkershiligin ǵylymmen qatar arqalap júrýdiń jeńil tımeıtinin kórsetedi. Máselen, iske asyrý merzimi 27 aı bolatyn 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrý konkýrsynan jeńgen jobalardyń qatysýshylar quramyn qaraıyq. «Jaratylystaný ǵylymdary salasyndaǵy ǵylymı-zertteýler» baǵytynda jobalardyń 36%-y, ıaǵnı 85 adamnyń 31-i – áıelder. Al «Ulttyq qaýipsizdik jáne qorǵanys» baǵytyndaǵy jobaǵa qatysýshy 7 adamnyń tek 1-eýi, ıaǵnı 14%-y – áıelder. Sol sııaqty «Aqparattyq, telekommýnıkasııalyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalar» baǵytyndaǵy jobaǵa qatysýshy 30 adamnyń 8-i, ıaǵnı 26%-y – áıelder. Al keıbir salalarda ǵalym áıelderdiń 3-4 balasymen birdeı «ǵylymı ónimin ómirge ákelip», jetildirip, damytyp otyrýy – jankeshtilikpen teń tirlik.
Osy jańalyq shyqqaly beri ǵylymda júrgen keıbir názik jandar álsiz emesin aıtyp, kvotany áleýetine kúdik keltirý dep túsinip jatty. Biraq muny mańyzdy, tipti qajetti múmkindik dep qabyldaǵandar da boldy. Sonyń biri – quqyq PhD doktory, zańger-ǵalym Halıda Ájiǵulova. О́ıtkeni onyń oıynsha, áli kúnge deıin ǵylymda áıelderge qatysty jasyryn dıskrımınasııa bar.
Statıstıka bıýrosynyń deregine súıensek, Qazaqstandaǵy ǵalym áıelderdiń úlesi 52 paıyzdy quraıdy. Endi qarańyz, bizde ǵylymı jobalardyń basym bóligi joǵary oqý oryndarynyń bazasynda júzege asyrylady. Al sol Statıstıka bıýrosynyń 2019 jylǵa júrgizgen zertteýinde 116 JOO-nyń (memlekettik jáne jeke) tek 28-inde (31,8%-y) áıel-rektor ekeni kórsetilgen. Sonyń ishinde 41 memlekettik ýnıversıtettiń tek 6-yn (ıaǵnı nebári 14%-y) áıel adam basqarady. Buǵan ne sebep? Áıelder ózderiniń tıimdi menedjer, tipti memleket basshysy bola alatynyn áldeqashan dáleldedi. Biraq bizdiń elde áıelderdiń JOO basshysy bolýyna túrli kedergiler bary anyq. Áıelderge qatysty zańdy tyıymdar bolmasa da, jasyryn kemsitýshilik nemese menedjerlerge arnalǵan shekten tys bıýrokratııalyq talaptar bar, ony kásibı jáne otbasylyq jaýapkershilikti qatar alyp júrgen kezde oryndaý qıyn. Aıtalyq, eger áıelderde ǵylymı jobalardyń jetekshisi retinde tájirıbe bolsa, JOO rektory bolýǵa múmkindigi joǵary. Alaıda memlekettik ǵylymı konkýrstarǵa tapsyrylǵan biraz joba formaldy tekseristen ótpeıdi. О́ıtkeni joba jetekshisiniń halyqaralyq reıtıngi joǵary jýrnaldarda jarııalanǵan maqalasy joq. Aqıqatynda bizdiń qoǵamda aqysyz úı jumystarynyń kóp bóligi áli kúnge deıin áıelderge tıesili. Maqalaǵa qatysty (1 ǵylymı maqala jazyp, jarııalaýǵa 6 aıdan 2 jylǵa deıin ýaqyt kerek) talapty engizgender osy nárseni, ıaǵnı áıel-ǵalymnyń bir ýaqytta ǵylymmen jáne bala baǵýmen, úı sharýasymen aınalysatynyn umytyp ketken sııaqty. Sol sebepti men mınıstrliktiń mundaı qadamyn qoldaımyn. Al granttyq konkýrstardaǵy áıel zertteýshilerdiń úlesi 30%-dan kem bolmaýy tıis, – deıdi H.Ájiǵulova.
Shynynda reıtıngi joǵary jýrnaldarda maqalasynyń joqtyǵy áıel-ǵalymnyń ǵylymı jobaǵa myqty jetekshi bola almaıtynyn kórsetpeıdi ǵoı. Sondyqtan sarapshy H.Ájiǵulova áıelderge arnalǵan kvota aıasynda ǵylymı jobalardyń áıel jetekshisine qoıylatyn talapqa jeńildikter engizý kerek degen pikirde. Mysaly, maqalanyń bolýyn ǵylymı joba bastalarda emes, sońynda talap etýge bolady. Sonda ǵalym áıel ǵylymı jobaǵa jetekshilik etý barysynda sol zertteýine qatysty maqala jazyp ta, jarııalap ta shyǵady.
P.S. Joǵaryda jaýapty mekemeniń basshysy atap ótkendeı, bul kvota áıel ǵalymdardy yntalandyrýdyń úlgisi bolsa, onda osy júıeni, sondaı shartty ǵylym salasyndaǵy syılyqtardy taǵaıyndaý tártibine de engizgen abzal. Alystan mysal izdemeı-aq qoıalyq, 2015 jyldan beri Prezıdenttiń Jarlyǵymen beriletin Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy memlekettik syılyqtyń byltyrǵy laýreattary tiziminde 15 adamnyń 2-eýi (13%-y) ǵana – áıel ǵalym. Osy syılyqty ıelengenderdiń ishinde áıelder úlesi 20%-ǵa da jetpeı keledi. Aıtpaqshy, elimizde jyl saıyn úzdik ǵalymdarǵa Kúltegin, Q.Sátbaev, Sh.Ýálıhanov, D.Qonaev, M.Áýezov, A.Baraev, Y.Altynsarın atyndaǵy syılyqtar men oǵan qosa 150-den 350 AEK-ke deıingi kólemde syıaqy taǵaıyndalady. Al qazaqtan shyqqan qanshama qaıtalanbas ǵalym áıelderge osyndaı syılyq atap, ony otandyq ǵylymnyń damýyna úles qosyp júrgen qyz-kelinshekterge berse, jankeshti jumysty baǵalaý bolmaı ma?..