Qytaıdan shyqqan COVID-19 dep atalǵan jańa qaýipti koronavırýs ınfeksııasynyń taralýy jaıyndaǵy alǵashqy aqparattarǵa bir jyldan astam ýaqyt ótti. О́te qysqa merzimde juqpaly dert álemge jyldam tarady.
Búgingi tańda álemde COVID-19 juqtyrǵandar sany 130 mln adamǵa jetse, qaza bolǵandar sany 2,8 mln-dy quraıdy. Atalǵan vırýstyń quryǵynan qutylǵan birde-bir el joq. Qazirgi ýaqytta dúnıe júzinde COVID-19 pandemııasynyń úshinshi «tolqyny» ótýde jáne vaksınalaýǵa qaramastan jalpy juqtyrǵan adamdar sanynyń ósý qarqyny búginge deıin áli báseńdemeı tur. Oǵan qosa COVID-19-dan álemdik ekonomıkaǵa keltirilgen zalaly júzdegen mlrd dollardy qurap, ǵalamdyq ekonomıkalyq daǵdarysqa ushyratyp otyrǵany belgili.
Jańa vırýs degenimiz ne? Ol qaıdan shyqty jáne onymen kúresýdiń qandaı joldary bar?
Koronavırýstar – bul adamdarǵa, janýarlarǵa jáne qustarǵa juǵatyn vırýstardyń úlken tobyna jatady. Keıbir koronavırýstar adamdarda jalpy alǵanda jeńil nemese aýyrlyǵy ortasha ótetin tynys alý joldarynyń jiti vırýstyq ınfeksııalarynyń qozdyrǵyshtarynyń qataryna kiredi. Alaıda osy ýaqytqa deıin koronavırýstar tarapynan bolǵan óte aýyr jáne de qaterli eki juqpaly aýrý tirkeldi: 2002-2003 jyldary Qytaıda oryn alyp, ólim-jitimi 10%-ǵa jýyqtaǵan jarǵanattan adamǵa berilgen «aýyr jiti respıratorlyq ınfeksııa» (SARS CoV) derti jáne 2012 jyly ólim deńgeıi 34,4%-ǵa jetken túıeden juqqan «Taıaý Shyǵys respıratorlyq sındromy» (MERS CoV) aýrýy. Adam aǵzasyna zııany óte joǵary shtamdardyń ekeýi de janýarlar koronavırýstarynyń adamǵa juǵý qabiletine ákelip soqqan mýtasııalardyń nátıjesi. Birinshi jaǵdaıda 8 096 adam aýrýǵa shaldyǵyp, onyń 774-i qaıtys bolsa, ekinshisinde 2 494 naýqastanǵannyń 858-i kóz jumǵan. Osy joǵarydaǵy atalǵan koronavırýstardy juqtyrǵan adamdardyń salystyrmaly túrde sanynyń az bolýy jańadan paıda bolǵan mýtanttardyń adamnan adamǵa juǵý qabiletiniń álsizdigine baılanystylyǵy dáleldengen.
Aldymen 2019 jyldyń jeltoqsanynda Qytaıdyń ortalyq bóliginde Ýhan qalasynda tirkelgen koronavırýs (SARS-CoV2) aıtarlyqtaı juqpaly jáne adamdar arasynda taralý jyldamdyǵynyń joǵarylyǵy bul vırýstyń jahandyq COVID-19 pandemııasynyń paıda bolýyna ákelip soqty.
SARS-CoV2 vırýsy mýtasııaǵa tez ushyraýǵa qabiletti, bul degenińiz jańa shtamdardyń tabıǵatta paıda bolýyna ákelip soǵatyny anyq. Qazirgi ýaqyttyń ózinde SARS-CoV2 shtamdarynyń on shaqty túri belgili bolyp otyr. Onyń tórteýi sońǵy ýaqytta álemde keń taralǵany týraly aqparattar jaılap ketti, bastapqy «ýhandik» jáne «eýropalyq» nusqalar, oǵan qosa jaqynda paıda bolǵan «brıtandyq» jáne «ońtústik afrıkalyq» shtamdar, sońǵy ekeýi aldyńǵylarǵa qaraǵanda adamdarǵa tez juǵatyn jáne aýrýlarǵa zardaptary óte joǵary.
Álemdik qaýymdastyq týyndaǵan máselelerdi keshendi jolmen sheshý úshin memlekettik zertteýdi úsh baǵyt boıynsha qarjylandyrýy tıis:
- birinshisi – paıda bolǵan ınfeksııa kózderi men vırýstyń jańa túrlerin dıagnostıkalaý jáne ony der kezinde anyqtaý. Elimizde otandyq test-júıelerinen jasalǵan jáne vırýstardyń mýtantty formalaryn anyqtaý boıynsha jumystar óz dárejesinde jolǵa qoıylǵan. Qazirgi qoǵamdaǵy jahandaný men halyqaralyq barys-kelistiń joǵary bolýy COVID-19 ınfeksııanyń tez taralýy úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzyp otyrǵany barshaǵa aıan.
- ekinshisi – aýrýdyń aldyn alý, búgingi tańda adamzattyń basty úmiti halyqty jahandyq vaksınalaý jáne ujymdyq ımmýnıtetti qalyptastyrý, ıaǵnı koronavırýstyń taralýyna barynsha jol bermeý. Elimizde COVID-19-ǵa qarsy birqatar vaksına jasalyp jatqanyn barlyǵymyz da bilemiz jáne nátıjeleri de durys bolatynyna senemiz. Jaqyn arada otandyq jappaı vaksınalaý bastalatyndyǵyn qoldaı otyryp sáttilik tileımiz.
Alaıda birqatar basqa da mańyzdy jaıt eskerýdi qajet etedi, atap aıtar bolsaq, tipti vaksına jetkilikti bolǵan jaǵdaıda da, turǵyndardy jappaı vaksınalaý uzaq ýaqyt alady (kem degende 2-3 jyl). Buǵan vaksınalardyń qazirgi tapshylyǵy da edáýir áserin tıgizýde. Oǵan qosa, SARS-CoV2 vırýsy mýtasııaǵa tez ushyraıtyndyqtan paıda bolýy yqtımal jańa shtamdarǵa qoldanystaǵy vaksınalar tıimsiz bolyp qalýy ábden múmkin. Al bul, óz kezeginde, vaksınanyń quramyn ózgertýge ákelip soǵady da, nátıjesinde qosymsha shyǵyndardy talap etedi. Vaksınalaýmen búkil halyqty vırýstan qorǵap qalý óte qıyn mindet, óıtkeni halyqtyń shamamen 10%-ynda antıdeneler túzilýine kedergi bolatyn ımmýndyq júıe erekshelikteri bolady. Osyndaı qubylys tumaýǵa qarsy jappaı egý kezinde de baıqalady.
Sondyqtan da qoǵamdy bul indetten saýyqtyrý tek vaksına egýmen júzege aspaıtyny barshaǵa aıan. Sondyqtan keshendi jospardyń úshinshi quramdas bóligine, ıaǵnı vırýstyq ınfeksııany joıatyn nemese ony jeńildetetin qaýipsiz jáne joǵary tıimdi dárilik preparattardy ázirleýge erekshe kóńil bólýdi talap etedi. Mundaı dári-dármekter mıllıondaǵan adamdardyń ómirin saqtap qana qoımaıdy, sonymen qatar qazirgi daǵdarystaǵy densaýlyq saqtaý júıesindegi aýyr naýqastardyń kópshiligin aýrýhanaǵa jatqyzyp jáne olarǵa jedel medısınalyq kómek kórsetýden týyndaıtyn aýyrtpashylyqtardy edáýir tómendetedi.
Kóptegen adamda COVID-19 sımptomdary shamaly nemese tipti múldem bolmaýy múmkin, biraq ta aýrý juqtyrǵandardyń keıbireýleri ǵana aýyr naýqasqa shaldyǵady, al ólim deńgeıi, ádette, jasyna baılanysty jáne ilespe aýrýlar (ımmýnıtet tapshylyǵy, júrek-qan tamyrlary aýrýlary, qant dıabeti jáne t.b.) bolǵan jaǵdaılarda artady. Búgingi kúni aýyrǵan adamdardy emdeý úshin arnaıy COVID-19 vırýsyna qarsy preparattardyń bolmaýyna baılanysty sımptomatıkalyq dári-dármekter qoldanylady (ystyq túsiretin, qabynýǵa qarsy, trombolıtıkalyq jáne t.b.), ıaǵnı vırýstan bolatyn aýrýdyń saldarymen ǵana kúresedi. Adam aǵzasyndaǵy vırýstyń ózimen, ıaǵnı ony joıýǵa dármensiz.
Statıstıkalyq kórsetkishter boıynsha, qazirgi kezde COVID-19-dan qaıtys bolǵandardyń jalpy sany juqtyrǵandar sanynyń 2%-yn quraıdy, al jańa qaterli vırýstyq shtamdar paıda bolǵan jaǵdaıda bul kórsetkishtiń mólsheri aıtarlyqtaı artýy da múmkin. Sondyqtan aýrýdy emdeý úshin tıimdiligi joǵary vırýsqa qarsy dárilik preparattardy paıdalaný óte mańyzdy. Ásirese ólim-jitim men taralý deńgeıi óte joǵary iri qalalarda bul máseleni tez arada sheshý óte ózekti bolyp otyr.
Osy jaılardy eskere otyryp, qazirgi kezde álemniń kóptegen elinde vaksınalar jáne test júıelerimen qatar, COVID-19-dan emdeýge arnalǵan jańa dári-dármekterdi izdeý jáne jasap shyǵarý qarqyndy júrýde. COVID-19-dy basqa ınfeksııalardy emdeýge arnalǵan qoldanystaǵy dári-dármektermen (remdesıvır, favıpıravır, lopınavır, gıdroksıhlorohın jáne t.b.) emdeýge talpynystar bolǵanymen, odan mardymdy nátıje shyqqan joq. Sondyqtan SARS-CoV 2 jáne basqa vırýstyq ınfeksııalarǵa qatysty jańa arnaıy dárilik preparattarǵa úlken úmit artylyp otyr. Sońǵy ýaqyttaǵy oqıǵalar kórsetkendeı, aýqymdy epıdemııa jaǵdaıynda farmasevtıka óndirýshileri dári-dármekterdi eksporttaýdy toqtatyp, aldymen óz eliniń qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa tyrysady. Al ózderinen artylsa ǵana basqa elderge kómektesýge qoldaryn sozady.
Osyǵan oraı, «COVID-19 jáne basqa da pandemııalyq qozdyrǵyshtar týǵyzatyn ınfeksııalardy arnaıy emdeý men aldyn alý quraldaryn ázirleýge baǵyttalǵan ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar sheńberinde zertteýler júrgizý» týraly Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jýyrda jarııalanǵan konkýrsy memleketimizdiń der kezinde qabyldaǵan bastamasy boldy.
Bizdiń uıym – Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy (budan ári – ortalyq) osyndaı baǵdarlamany iske asyrýǵa belsendi qatysýǵa daıyn ekenimizdi bildirip otyrmyz. Bul ortalyq – elimizde mıkrobıologııa men vırýsologııanyń irgeli jáne qoldanbaly máselelerin zertteý salasyndaǵy basty jetekshi uıym bolyp tabylady. Sebebi qazirgi ýaqytta Qazaqstandaǵy vırýsologterdiń negizgi kúshteri, sonyń ishinde tumaý men koronavırýstardy zertteý salasyndaǵy halyqaralyq deńgeıdegi joǵary bilikti mamandar bizde shoǵyrlanǵan. Ortalyq vırýsologııalyq jáne molekýlaly bıologııalyq zertteýlerge arnalǵan zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan, mamandary vırýstyq ınfeksııalardyń dıagnostıkasy, aldyn alýmen men emdeý joldaryn jasaý máselelerimen aınalysady. 2015 jyly Taıaý Shyǵysta MERS-CoV koronavırýs ınfeksııasy beleń alǵan kezde, ortalyqtyń bastamasymen jetekshi sheteldik vırýsologterdi tarta otyryp, koronavırýstardy dıagnostıkalaý boıynsha kóshpeli jáne zerthanalyq semınarlar ótkizildi. Ortalyqta 2019 jyldyń sáýir aıynda dárilerge tózimdi mıkroorganızmder men vırýstarǵa qarsy kúres boıynsha halyqaralyq ǵylymı semınar Qazaqstanda alǵash ret uıymdastyryldy. Oǵan álemniń 14 eliniń jetekshi mıkrobıologteri, vırýsologteri men juqpaly aýrýlar jónindegi ǵalymdar qatysty, onyń ishinde AQSh ulttyq densaýlyq saqtaý ınstıtýtynyń 20-dan astam belgili ǵalymdary boldy. Sonymen qatar AQSh (DDU Memfıs qalasyndaǵy ǵylymı-zertteý aýrýhanasyndaǵy tumaý ortalyǵy, Tennesı) jáne Ulybrıtanııa (Lıds Ýnıversıteti, Lıds, Ulybrıtanııa) ǵalymdarymen birge vırýstyq ınfeksııalar salasyndaǵy birlesken halyqaralyq jobalar júzege asyrylýda.
Búgingi kúni, bizdiń ortalyq vırýsqa qarsy preparattardy jasaýda, onyń ishinde vırýsqa qarsy ósimdik jáne mıkrob tektes belsendi qosylystardy bólip alyp, olardyń negizinde jańa dárilik preparattardy ázirleýde mol taǵylym men tájirıbege ıe. Sondaı-aq vırýsqa qarsy áseri bar birqatar ósimdik jáne mıkrobtyq preparat ázirlenip patentteldi. Sańyraýqulaq pen vırýsqa qarsy aýqymdy belsendiligi bar jańa «Rozeofýngın-AS» preparaty ázirlenip patentteldi, klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq zertteýlerden sátti ótip medısınalyq tájirıbege engizildi. Bul preparatty óndirý ortalyqtyń óndiristik bazasynda júzege asyrylyp jatyr (JShS «О́ndiristik mıkrobıologııa»).
Qoryta kelgende, COVID-19-ben kúresý úshin dıagnostıka, vaksınasııa jáne vırýsqa qarsy baǵyttalǵan terapııa syndy keshendi tásildi qoldaný kerek. Sondyqtan COVID-19 jáne basqa pandemııalyq vırýstarǵa qarsy tıimdi jańa otandyq dári-dármekterdi jasaýǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Bul tek osy qaýipti vırýstyq ınfeksııalardyń órshýine shuǵyl áreket úshin ǵana emes, sonymen qatar eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysynan da óte mańyzdy. Otandyq dári-dármek óndirisin arttyryp, elimizdiń farmasevtıka salasynyń damýyna baılanysty ǵylymı zertteýlerge basymdyq berý kezek kúttirmes ýaqyt talaby.
Amankeldi SADANOV,
«Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy»
JShS bas dırektory,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty