Asharshylyq jyldary adamdar tamaǵyna talǵajaý taba almaı qyryldy. Al zamandastarymyz asta-tókke masaırap, qolda bardyń qadirin bilmeı jatqanda, nannyń qasıetine qalaı jetpekpiz?
Balaýsa shaqta «nan bar jerde án bar», «dándi shashpa, nandy baspa», «nannyń untaǵyn jeseń, baı bolasyń» degen sózderdi estip ósken býyn as qadirin bilse kerek-ti. Qazir qalada qoqys jáshiginiń mańyna qaltaǵa toly nandy tastap ketý ádetke aınalǵan. Dala akademıgi Ybyraı Jaqaev «álemdegi eń asyl ne?» degen suraqqa esh bógelmesten «nan» dep jaýap beripti. Al asyl as qoqysta úıilip jatyr.
Naryqta nannyń baǵasyn kótersek, qadir-qasıeti arta túser, bálkim? Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2021 jylǵy qańtar-aqpandaǵy esebine sáıkes jekelegen ónim túrleriniń óndirisi jyl saıyn artyp keledi. Qazaqstan boıynsha nan baǵasy bir jyl ishinde 10,5%-ǵa ósti. Birinshi surypty bıdaı nany 9,2%-ǵa, joǵary surypty unnan pisirilgen nan – 13,5%-ǵa, qara bıdaı nany 12,6%-ǵa qymbattady.
Aıta keteıik, byltyr as atasy 5,7 paıyzǵa, al bıyl 0,3 paıyzǵa qymbattap úlgerdi. Petropavl qalasynda nan birden 15 paıyzǵa sharyqtap shyǵa keldi. Halyq kóp tutynatyn «erekshe» surypty nannyń bir bólkesi 91 teńgeden 105 teńgege deıin qymbattaǵan. Al keıbir dúkenderde 120 teńgeden satylady.
Ákimdik qyzmetkerleriniń aıtýynsha, baǵanyń ósýine bıdaı baǵasy sebep bolǵan. Soltústik Qazaqstan oblysynda astyq qymbat. Biraq áleýmettik nannyń baǵasy ózgergen joq – 61 teńge. Alaıda satýshylar «ony eshkim almaıdy» degendi alǵa tartady. Oblysta sońǵy jarty jylda as atasynyń naryqtaǵy baǵasy úsh ret ózgerdi.
Al bas shahardaǵy nannyń baǵasy ár aýdanda árqalaı. Máselen, elorda mańyndaǵy Kóktal aýylynda bólkeniń baǵasy – 105 teńgeden 110 teńgege deıin qubylsa, qala ortalyǵynda – 130, 150 teńgeden satylady. Al ońtústik astanadaǵy nan baǵasy – 120 men 160 teńgeniń arasynda aýytqyp tur.
Bul oraıda qalalyq jáne oblystyq atqarýshy organdar áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderine shekti baǵany belgileı alady. Alaıda naryqtaǵy baǵa birizdendirilmegendikten, tizimge qandaı azyq-túlik kiretini jáne satýshylarǵa shekti baǵany buzǵany úshin qandaı aıyppul salynatyny belgisiz. Aldaǵy qareket qalaı bolmaq?
Damyǵan elderdiń ozyq tájirıbesin negizge alsaq, Almanııada kúndelikti 3 myńnan astam túrli nan men toqash pisirilip, satylady. Eldegi ortasha kórsetkish boıynsha bir nemis otbasy jylyna 42,4 kılo nan tutynady. Máselen, Shtýtgart qalasynda bagetter teńgege shaqqanda – 1 500 teńge. Germanııalyqtarda uzaq jyldar boıy naýbaıshy mamandyǵy keńinen óris aldy. Qazirgi tańda nemis naýbaıshylary ónimderin áleýmettik jeliler men kórmelerde jıi jarnamalap jatady. Sóıtip, kásibı daǵdylaryn jetildirip, kópshiliktiń qalaýyndaǵy ónimdi usynýǵa tyrysady. Almanııalyqtardyń as atasyna degen súıispenshiligi jyl saıyn artpasa, kemigen emes. Sol sebepti bul elde nan-toqash ónimderiniń 3200 túri bar. Osyǵan baılanysty memlekettiń qoldaýymen «Nemis nan ınstıtýty» qurylyp, toqsan saıyn arnaıy baqylaý júrgizilip turady.
Al Kúnshyǵys elinde kúrish taǵamy negizgi ónim bolǵanymen, keıingi kezderi Batys ıirimine bet burǵanyn ańǵarýǵa bolady. Máselen, jergilikti turǵyndar dúken sórelerindegi fransýz bagetteri men amerıkalyq tosterlerdi jıi satyp alady. Osy oraıda bir nannyń baǵasy ıenge shaqqanda – 610 teńge.
Endigi bir másele – jyltyr muqaba betteri men túrli áleýmettik jelilerde nannyń zııany týraly jıi aıtylyp júr. Sándi dıetologtar ony qant dıabeti, semizdik jáne basqa da aýrýlardyń paıda bolýymen baılanystyrady. Saldarynan oqyrman qaýym jańsaq habarlardyń sońynan erip, tipti, nan óniminen bas tartyp jatady. Nan óniminde aǵzaǵa qajetti bıologııalyq belsendi qorektik zattardyń bári bar. Sonyń ishinde amın qyshqyldary, V1, V2, RR vıtamınderi, kalıı, fosfor, magnıı, kalsıı, temir mıneraldary ımmýnıtetti kóterýge oń áserin beredi. Sonymen qatar qamyrǵa organıkalyq qyshqyldar, dárýmender, hosh ıisti jáne bakterısıdti zattar jınalyp, ishek mıkroflorasyn jaqsartady. Patogen men juqpaly asqazan-ishek aýrýlaryna, dısbakterıoz jáne qant dıabetiniń aldyn alýǵa yqpal etedi.
Kóptiń kókeıinde júrgen ýaıymdy seıiltý úshin nannyń qadir-qasıetin arttyrǵan abzal. Toqshylyqtyń máýesin taryltyp almaıyq.