О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń birinshi jartysynda Soltústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasy búginde tarıh ǵylymdarynyń doktory, arheologııa professory, German arheologııalyq ınstıtýtynyń korrespondent-múshesi, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ «Arheologııa jáne dala órkenıeti» ǴZI dırektory, memlekettik «Botaı» mádenı mýzeı-qoryǵynyń bas ǵylymı keńesshisi Vıktor Zaıberttiń jetekshiligimen Botaı qonysyn ashyp, qazba jumystaryn júrgizgeni belgili.
Sol ýaqyttan beri eneolıttik Botaı mekeni álemdegi jylqyshylardyń kóne mekeni retinde otandyq, sonymen birge shetel tarıhshylarynyń nazaryn aýdardy. Qyryq jylǵa jýyq Botaı mádenıetiniń ǵajaıyp álemi ǵalymdardy tyń jańalyqtarmen tańǵaldyryp keledi. Ǵalym Vıktor Zaıbert dala órkenıetiniń bastamasyna aınalǵan ári Eýrazııada jylqyny qolǵa úıretýshilerdiń alǵashqy mekeni bolǵan Botaı eskertkishteri jaıynda áńgimelegen edi.
– Vıktor Fedorovıch, Botaı mádenıetin zertteý isi bastalǵan ýaqyttan beri Ertis pen Jaıyq ózenderiniń aralyǵyn mekendegen Botaı taıpalarynyń tarıhyn ǵylymı qaýymdastyq qaperde ustap keledi. О́zińiz basshylyq etken otandyq ǵalymdardyń bul saladaǵy zertteýleri orasan. Al Botaı eskertkishiniń áli de eki ǵasyrǵa jýyq mol qory bar ekendigi jaıyndaǵy derekter qanshalyqty ǵylymı negizdi?
– Qazaqstan tarıhynda Botaı eskertkishteriniń orny aıryqsha. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly Dalanyń jeti qyry» maqalasynda ýaqyt pen keńistiktiń dala órkenıetindegi mańyzdylyǵyna toqtalyp, atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan tarap, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessiz revolıýsııaǵa jol ashqandyǵyna erekshe nazar aýdarǵany belgili. Eneolıt dáýirine tıesili Botaı qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin dáleldedi. Qazaqstanda júrgizilgen arheologııalyq zertteýler Eýrazııa tarıhynyń mys-tas ǵasyrlaryna, bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV–III myńjyldyqtar qoınaýynda jatqandyǵyn anyqtady. Otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń sońǵy qyryq jyl ishinde ashqan ǵajaıyp izdenisteriniń nátıjesinde ashylǵan eneolıt mekeni – Botaı bútindeı Eýrazııanyń ejelgi tarıhyndaǵy ǵylymı jetistikteriniń dáleli bolyp otyr. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Esil ózeni salasynan bastaý alatyn Imanburlyq ózeniniń jaǵasyna ornalasqan eskertkishtiń aýmaǵy arheologııalyq jáne osteologııalyq materıaldarǵa óte baı. Botaı mádenıeti sońǵy alty myń jyl ishinde andronov, saq, sarmat-qanǵuı, ǵun, túrk-qypshaq jáne taǵy basqa Eýrazııalyq dalalyq mádenıetter arqyly júıeli túrde damyp, olardyń barlyq tarıhı-mádenı, etnostyq, antropologııalyq jáne lıngvıstik jaýharlaryn boıyna sińire otyryp, qazirgi túrk etnosyna qosyldy. Bul etnos óziniń búkil genezıstik damý jolynda qazirgi Eýrazııa halyqtarynyń taǵdyryna zor yqpal etti. 2000 jyly Botaı qonysy «Kókshetaý» memlekettik ulttyq parkiniń quramyna endi. 2017 jyly arheologııalyq Botaı qonysy Qazaqstannyń kıeli nysandarynyń jalpyulttyq tizimine engizilip, botaılyq mádenıetti zertteý jumystary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jandana tústi. Botaı qonysy ashylǵannan beri «Botaı mádenıetiniń» brendin qyryq jyl boıyna otandyq jáne álemdik arheologııalyq ǵylym men tarıh salasynda talassyz moıyndatyp keledi. Botaıdaǵy alǵashqy jyl eskertkishti zertteýdiń kópjyldyq kezeńine jol siltegendeı. Al ony osy qarqynmen tolyq zerttep shyǵý úshin keminde 150-200 jyl qajet.
– Bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV myńjyldyqta Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstan aýmaǵynda jylqynyń qolǵa úıretilýi arheologııalyq jańalyqtardyń shoqtyǵy boldy. Botaı jylqylarynyń qolǵa úıretilgendigin dáleldeýge qandaı arheologııalyq derekter negiz bolyp otyr?
– Birneshe mıllıondaǵan jyldardan keıin adamzattyń atqa miný kezeńine ótýi dala órkenıetiniń bastamasyna aınalyp, álemdik tarıhı úderisterge zor serpin bergenin aıtyp óttik. Qazaqstandyq ǵalymdardyń zertteýlerine súıensek, botaılyqtardyń zertteý aýmaǵynda kúni búginge deıin 360 myńnan astam jylqynyń azyq retinde paıdalanylǵandyǵy anyqtaldy. At súıekteriniń aıtarlyqtaı bóligi eńbek quraldaryn jasaýǵa, turǵyn jaı qabyrǵasyn turǵyzýǵa paıdalanylǵan. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-III myńjyldyqtarda dala klımaty aıtarlyqtaı ylǵaldy ári ósimdikke baı bolǵandyǵyn eskersek, paleogeograftar men topyraqtanýshy ǵalymdar derekteri boıynsha shóptiń bıiktigi 2 metrge deıin jetken. Dál osy kezeńde munda mıllıondaǵan jylqy mekendedi. Basym kópshiligi jabaıy bolǵandyqtan, olardy aýlaý úshin úıretilgen attardyń minilgendigi dáıektelip otyr. Búginde Botaı jylqylaryn qolǵa úıretýdiń basqa da arheologııalyq derekteriniń mol qory jınaqtaldy. Al ydystarda qymyz molekýlalarynyń anyqtalýy botaılyqtar tutynǵan taǵamdarynyń etnostyq markerin kórsetedi. Jylqynyń qolǵa úıretilýi atqa miný mádenıetiniń de negizin qalap, bes qarýyn asynǵan salt atty sarbaz aıbarly kóshpendiler ımperııalary tarıh sahnasyna shyqqan dáýirdiń sımvolyna aınaldy.
– Al Botaı jylqylarynyń búgingi taq tuıaqtylardan genetıkalyq turǵydan aıyrmashylyǵy bar ma? Osy tusta otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń zertteý nátıjeleri bir-birin qanshalyqty tolyqtyra alady?
– Tabıǵı ǵylymdar salasyndaǵy batystyq jáne reseılik mamandardyń zertteýleri, jalpy alǵanda, artefaktilerdi jáne Botaı qonysynyń mádenı qabattaryn, sondaı-aq botaılyq mádenıettiń basqa da nysandaryn keshendi zertteýleriniń nátıjesinde ashqan ǵylymı jańalyqtary maquldanǵan. Alaıda ertedegi jylqy sharýashylyǵynyń qurylymy men tehnologııasy botaılyq mádenıettiń eń ózekti máseleleriniń biri bolyp qala bermek. Sol úshin de bul máseleler ǵylymı jáne ǵylymı-kópshilik ádebıetterde únemi talqylanyp keledi. Professor-paleo-genetık Lıýdovık Orlandonyń (Fransııa) zertteýlerinde Ortalyq Azııa dalasyndaǵy eneolıttik botaılyq mádenıet jylqyny qolǵa úıretýdiń eń bastapqy arheologııalyq dáleli bolyp tabylady. Degenmen de ertede jylqyny qolǵa úıretý qashan jáne dál qaı jerde bastalǵany áli de daýly másele bolyp tur. Biz ertedegi 42 jylqynyń genomdyq taldaýlaryn jarııalaımyz, onyń ishinde 20 botaılyq jylqy da bar. Olardy buryn habarlanǵan 46 genommen salystyrýda qazirgi úı jylqylarynyń botaılyq jylqylardan taramaǵany anyqtaldy. Genetıkalyq taldaýdyń birinshi ret jasalǵan bul qorytyndysy, ashyǵyn aıtsaq, botaılyq toptamalardyń jekelegen mysaldaryna negizdelgen. Botaı mádenıetine qatysty myńdaǵan jyl ishinde joıylyp ketken júzdegen myń jylqy súıekteriniń ishinen Lıýdovık Orlandonyń jasaǵan 3–4 myń taldaýy qazirgi qazaq jylqylarynyń (jaby jáne t.b.) burynǵy botaılyq jylqylardyń tuqymy ekenin dáleldeıtin derekteri zertteýshi-genetıkterdiń qoldaryna túspegenin kórsetse kerek. Sondyqtan menińshe, ázirge qolda bar alǵashqy genetıkalyq taldaý – uzaq ǵylymı izdenistiń tek basy ǵana. Sonymen qatar Botaı tarıhy týraly óz tujyrymdaryn jasaǵan kezde genetıkter botaılyq mádenıettiń tarıhı-mádenı konteksterin de eskergenderi jón.
– Botaı taıpalarynyń etnostyq ómir súrý saltyna baılanysty derekterdiń ózindik erekshelikteri boldy. Olardyń qurylys júrgizýdegi ádis-tásilderi, baspanalarynyń jyldyń tórt mezgiline de tózimdi bolýy botaılyqtardyń sáýlet mádenıetiniń de joǵary deńgeıde bolǵandyǵyn kórsetip otyr. Jertólelerdiń súıekten de jasalǵandyǵy jaıynda derekter kezdesedi.
– Eneolıt kezeńinde sharýashylyq-mádenıettiń dalalyq túrleri qalyptasyp, myńdaǵan jyldar boıy saqtalyp keldi. Jylqyshylardyń mekeni birneshe aýmaqqa bólinedi. Olar alǵash ret erekshe sáýlet tásilderin qoldana otyryp aǵash qurylystar sala bastaǵan. Jartylaı jertóle úıler aǵashtan, balshyqtan, at súıekterinen, aǵash qabyqtarynan, jer qyrtysynan turǵyzylǵan. Úılerdiń aýdany 120 sharshy metrge deıin jetedi. Olar kóp buryshty ári tireýsiz óte myǵym etip, bir-birine qabysa boı kóteredi. Budan botaılyqtardyń qurylys isindegi sheber ári tapqyr ádisterin kóremiz. 1983 jyldyń jazynda ejelgi turǵynjaıdyń ústine ejelgi Botaı turǵynjaıy salyndy. Jazda turǵynjaı salqyn ári qurǵaq bolsa, kúz-qys mezgilinde temperatýrasy bir qalypty. Turǵynjaılarǵa turaqty túrde kútim jasalyp otyrǵandyqtan, kem degende 15-20 jyl turýǵa qolaıly bolǵan. Qazba jumystarynan botaılyqtardyń turǵynjaılary bir-birimen tyǵyz jalǵasyp jatqandyǵy anyqtaldy. Ortada oshaq ornatylsa, qabyrǵa mańaıynda usaq sharýashylyq shuńqyrlar jasalǵan. «Shuńqyr-konserviler» 1 metr tereńdikke deıin qazylyp, ishine jylqy eti tutastaı salynǵan. Teri jáne sazben jabylǵan shuńqyr ústinen ot jaǵylǵan. Osy shuńqyrda et buzylmaı saqtalady. Botaılyqtar ýaqytsha turý úshin baspananyń jeńil túrin paıdalanǵan. Ony taldan jáne jylqynyń terisinen turǵyzǵan. Bul búginde qoldanylyp júrgen kıiz úıdiń taldan toqylǵan alǵashqy sulbasy edi. Toqylǵan sebettiń túbi joǵary qaratylyp, syrty balshyqpen sylanatyn. Alǵashqy lashyqtardyń paıda bolýynyń ózi erekshe. Olardyń balyq aýlaǵanda paıdalanatyn, balshyqpen sylanǵan ári taldan órilgen sebettiń qarapaıym da myqty qurylymy erekshe qyzyqtyrady. Botaı taıpalary keshendi sharýashylyq júrgizgen. Ańshylyq, balyq aýlaý, úı kásibinde súıek, aǵash, tas óńdeýmen de aınalysqan. Qyshtan quıylǵan as úı ydystaryn túrli órnektermen qashap jasaǵan. Qoldanystaǵy ydystardyń birinde beınelengen dóńgelek sýreti botaılyqtardyń arbany paıdalanǵandyǵynan habar beredi. Osylaısha jylqyshylardyń bolmysyn ashqan jańalyqtar tájirıbege enip, dástúrli tárbıeniń ózegine aınaldy, atadan balaǵa mura bolyp, Eýrazııanyń dalaly jáne ormandy alqaptaryna myńdaǵan jyl boıy tarap keldi.
– Zertteýler eneolıt dáýiri mekendeýshileriniń sáýlet óneri kúni búginde Altaı, Kavkaz elderinde saqtalǵandyǵyna meńzeıdi. Olarda qandaı uqsastyq bar?
– Eýrazııa dalasy jańashyldyqtyń tez taralýyna yqpal etti. Osy ekojúıede otyryqshy mádenı qoǵamdastyqtar men tarıhı dástúrler ornyqty. Áńgime eneolıt dáýirinen etnografııalyq kezeńge deıin Altaı, Pamır, Kavkaz, Tıan-Shan aýmaǵy men osy arealǵa jaqyn mańǵa taraǵan «darbaza» sáýlet máneri jaıynda bolyp otyr. Bul arhıtektýranyń Botaıdyń baspana turǵyzý júıesimen erekshe uqsastyǵy qyzyǵýshylyǵymyzdy týǵyzdy. Ǵalymdar botaılyq jylqyshylardyń eýrazııalyq etnostarmen, olarǵa jaqyn aýmaqpen mádenı yqpaldastyǵy jaıynda arheologııalyq, genetıkalyq jáne tarıhı derekterge kóz jetkizdi. Botaıdaǵy sáýlet isiniń álemdik mańyzy týraly ǵylymı negizdiń qalyptasýyna oraı arheologııalyq, tarıhı-arhıtektýralyq, ádebı derekkózder bankin qurý máselesi turdy. Osydan myńdaǵan jyl buryn Kavkazdan Ortalyq Azııaǵa deıingi aýmaqta kezdesken turǵynjaılar qazirgi Tájikstannyń Taýly Badahshan avtonomııaly oblysynyń batys bóligindegi pamırlikterdiń baspanasyna uqsas keledi. Pamırlik tájikter mundaı baspanalardyń salt-dástúrmen tyǵyz baılanysty kóne pamırlik til, bala týǵannan bastap jerleý rásimderine deıingi ǵuryptardy saqtaýǵa múmkindik beredi degendi ustana otyryp, kóne sáýlet erekshelikterine kóp kóńil bóledi. Al Kavkaz úıleriniń «darbazalyq» túrleri búginde Grýzııada «gvırgvını», Armenııada «glhatýn», Osetııada «erdoıanı sahlı», Ázerbaıjanda «karadam» dep atalady. Tipten, kóne saıahatshylardyń Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy aǵash úıler jaıynda tamasha áńgimeleri bar.
– Botaılyqtar turmys-tirshiliginde kúntizbeni tıimdi paıdalanǵanyn kóremiz.
– Botaı turǵyndary alǵash ret dalalyq malshylardyń kúntizbelik sıklin jasap shyqqan. Qysta olar 20-30 gektar aýmaqty alyp jatqan mekenderde tursa, kóktemge qaraı turǵyndardyń bir bóligi jylqylarmen birge Torǵaı ańǵarlaryna, Jezqazǵan aımaǵynyń Ulytaý jotalaryndaǵy jaıylymdardy meken etken. Olar tabıǵattyń ózgeristerin jiti baqylap, olardy este ustap qalýǵa tyrysady. Jaǵymdy jáne jaǵymsyz kezeńderdiń belgilerin arnaıy kúntizbelerge tirkep otyrǵan. Osylaısha sharýashylyqtardyń aınalymyn, ıaǵnı kóktemge qaraı dala jumystaryn bastaý, qysqa qaraı qystaýlardy ázirleý sııaqty qalyptasqan dástúrge aınaldyrdy.
– Zertteýler botaılyqtardyń temir, tas, keramıka óndirisinde asqan sheber bolǵandyǵyn kórsetedi. Tipten, adamnyń bas súıeginde kezdesetin sańylaýlar olardyń medısınadan da habary bolǵanyn dáleldese kerek. Bul jaıynda ǵylymı zertteýler qandaı negizderge súıenedi?
– Botaılyqtar ózen jaǵasy mańyndaǵy óndiristik qurylystarda tas, aǵash, ańdardyń súıegi men terisin óńdep, kıim tikken, qysh ydystar daıyndaǵan. Tastan jasalǵan jebe, sadaq, qanjar, pyshaq, naıza ushtyqtarynyń kóptep tabylýy qoǵam ómirinde ańshylyqtyń rólin aıqyn kórsetedi. Sonymen qatar jylqynyń súıeginen aǵashty óńdeıtin qashaýysh, qus súıeginen kıim tigýge arnalǵan ıneler, jýaldyz, teskishter, tumar men áshekeı buıymdarynyń kezdesýi sharýashylyqtyń ár salasynan habar beredi. Olar asa sheber, zerger, sýretshi, tipten medısınaǵa ıkemdi boldy. Sol kezeńde adamnyń mı qabyǵyna trepanasııa jasaýynyń ózi fantastıkalyq qubylysqa tán bolatyn. Tiri adamnyń bas súıegin tesýdi alsaq, bul botaılyqtardyń ortalyq júıke júıesi retinde mıdyń mánin túsingendigin ańǵartady. Al bas súıekti qapysyz tesý, olardyń adam anatomııasyn jaqsy bilgendigin kórsetedi, óıtkeni mıǵa eshqandaı zaqym kelmegen. Bas súıektegi tesiktiń bar ekendigin, ári onyń adamnyń tiri kezinde jasalǵanyn antropologtar da dáleldep otyr. Bul bas súıektiń erekshe adamǵa – tabıǵattyń tylsym kúshterimen, kórinbeıtin rýhtarmen baılanysy bar baqsy-balgerge, dinı qyzmetkerge nemese áýlıege qatysty ekenin ańǵartqandaı. Botaılyqtar paıdalanǵan keıbir buıymdardyń jasalý erekshelikterine qarap, tas ǵasyryna tıesili ekendigine sený qıyn.
– Qazba jumystary júrgizilgen aralyqtan beri Botaı qonysynan tabylǵan jádigerlerdiń sany qansha?
– Botaı qonysyndaǵy zertteý jumystary kórsetkendeı, botaılyq mádenıet Oral-Ertis aralyǵy aımaǵynda myńdaǵan jyldar boıyna tabıǵı-ekologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, dúnıetanymdyq jáne kıelilik baǵyttarda júzege asqan. 2018 jyly Botaı qonysynda jalpy aýdany 224 sharshy metr aýmaqqa arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip, segizburyshty jazdyq baspana, adam qańqasynyń birneshe bólshekteri men súıekten, tastan jáne balshyqtan jasalǵan myńdaǵan artefakt tabyldy. 2019 jyly jalpy aýdany 312 sharshy metr aýmaqtan alty jáne jetiburyshty eki kólemdi qurylystyń qańqasy tabyldy. Olardyń bireýi súıekten, tastan, aǵashtan túrli buıymdar jasaý úshin paıdalanylǵan sheberhana bolsa, ekinshisi kádimgi baspana bolǵan tárizdi. Osynaý qazba jumystarynyń nátıjesinde tastan, súıekten jáne balshyqtan jasalǵan 2000-nan astam zat tabyldy. Byltyrǵy jyly pandemııaǵa baılanysty ekspedısııa Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń stýdentterimen birlesip, tek maýsym aıynda on kúndeı jumys istedi. Alaıda qazba jumystarynyń tym az bolǵanyna qaramastan (32 sharshy metr), qonystyń shyǵys jaǵynan mádenı qabat tabyldy. Qolǵa túsken artefaktiler men osteologııalyq materıaldardyń arasynda merýert tústi monshaq pen adam qańqasynyń maıda súıekteri boldy. Bıylǵy jyly nebir qyzyqty jańalyqtardyń ashylatyndyǵyna shúbásiz sengimiz keledi. Desek te ǵalymdardy jádigerlerdiń sany emes, mańyzdylyǵy qyzyqtyrady. Ásirese, jylqylardyń, ıtterdiń jańadan tabylǵan qańqalaryna qatysty zertteýler júrgizilmek.
– Álemdik ýnıversıtetter minberinde oqyǵan dáristerińiz Dala órkenıeti taqyrybyna degen ǵalymdar qyzyǵýshylyǵyn arttyra tústi. Álemdik ǵylymdy tyń jańalyqtarmen tańǵaldyrǵan Botaı qonysyn zertteýge otandyq zertteýshilermen qatar sheteldik ǵalymdar da atsalysyp júr. Zertteý isinde qandaı jańashyl tásilder paıdalanyldy?
– Botaı qonysy boıynsha arheologııalyq toptyń zertteýlerine ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń arheolog-ǵalymdary, L.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń ǵylymı ujymy, elimizdiń bilim, ǵylym jáne mádenıet mekemeleriniń qyzmetkerleri, memlekettik Ortalyq mýzeıdiń, «Botaı» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń, Aqmola oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ujymdary, uzaq jyldar boıy botaılyq ekspedısııaǵa qatysyp kelgen ǵalym-tarıhshylar, ólketanýshylar, stýdentter men oqýshylar turaqty atsalysyp keledi. Botaı taqyryby boıynsha Kembrıdj, Oksford, Belfast, Nıý-Kasl sııaqty bedeldi ýnıversıtetterde dárister oqydym. 1990 jyldary birqatar kórnekti ǵalym Botaıdaǵy jylqyny qolǵa úıretýmen baılanysty derekterdi anyqtady. Osy kezde Devıd Entonı, Dorkas Braýn, Norbert Beneke, Anjela fon den Drısh, Marsha Levın, Sandra Olsen, taǵy da basqa ǵalymdar Botaıdaǵy jylqyny qolǵa úıretýmen baılanysty keń kólemdegi zertteýlerin jarııalady. 1996 jyly Botaı qonysy men Baıqara qorǵanyn zertteý úshin Qazaqstan men Germanııa mamandarynyń birlesken jumysy bastaldy. О́z isiniń bilgiri bolyp tabylatyn ǵalymdar Botaı jádigerlerin zertteýde zamanaýı ádis-júıelerdi paıdalanyp keledi. Bul shyn máninde ujymdyq jumys edi, osynaý shyǵarmashylyq toptyń árbir múshesiniń óz mindeti, óz zertteý taqyryby boldy. A.Pleshakov trasologııalyq jáne tájirıbelik tásilderdi meńgerdi desek, KSRO Ǵylym akademııasy Arheologııa ınstıtýty Lenıngrad bólimshesiniń professory, trasolog G.Korobkovamen birlesip Botaıdaǵy qural-saımandar kesheni jıyntyǵy qaıta qurastyrylyp, úı sharýashylyǵy kásibiniń negizgi túrleri qalpyna keltirildi. Ǵalymdar O.Martynıýk pen V.Mıýsın keramıkany ǵylymı turǵyda óńdep, qaıta qalpyna keltirdi. Amerıkalyq ǵalym Sandra Olsen men ǵalym T.Danılenko súıekten jasalǵan zattardy, súıek ónerkásibin zerttese, V.Zaıtov tas jáne kremnıı ónerkásibiniń tehnologııasy men turpattamasyn taldady. A.Kıslenko Botaı baspanalarynyń arhıtektýrasyn, qonys-mekenniń ornalasýyn, I.Vılkova golosen dáýirindegi qonystardyń genezısin taldady. ǴA Arheologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary T.Nurymov, L.Makarova, aǵylshyndyq M.Lıvıne, sanktpeterbýrgtyq ǵalym N.Ermolova, Ekaterınbýrgten P.Kosınsev, nemis ǵalymdary Frısh, Beneke attyń súıegi arqyly qolǵa úıretilgendigin dáleldeıtin morfologııalyq belgileriniń bólekshelenýine qatysty osteologııalyq jıyntyqtardy, Amerıka ǵalymy Devıd Entonı at tisterindegi aýyzdyqtyń izderin anyqtaýdyń ózindik ádisin tapty. Máskeýden kelgen jer qyrtysyn zertteýshi I.Ivanov, geograf N.Beleskaıa Botaı zamanynyń paleografııa máselelerin qarastyrdy. Osylaısha Botaıda álemdegi ǵylymnyń eń jańasha izdenisteri men ádisteri alǵash ret júzege asty deýge negiz bar. Ǵajaıyp meken ǵalymdarǵa erekshe serpin bere otyryp, ınnovasııalyq dúnıelerdi engizýge múmkindik berdi. Botaı sııaqty elimizdiń tarıhqa tunǵan ólkelerinde arheologııa ǵana emes, ǵylymnyń barlyq salasy úshin izdenisterge mol múmkindik bar. Osylaısha birlese eńbektenip jatqan qazaqstandyq jáne batystyq eki mektep birin-biri tolyqtyra otyryp, arheologııalyq derekkózderdi meılinshe shynaıylyqqa jetkizip, halyqaralyq arheologııalyq ǵylymnyń bedelin arttyrýǵa yqpal etip keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.