Soltústik óńirlerge ortaq másele

Shúkir, sońǵy jyldary Pav­lo­­dar qalasyndaǵy birneshe kó­­she­niń ataýy qazaqshalandy. Bul jan-jaqty júrgizilgen jú­ıe­li jumystyń jemisi eke­ni aıtpasa da túsinikti. Endi bir­tindep ataýy túsiniksiz ári ózek­ti­li­gin jo­ı­ǵan aýdan-aýyl ataýlaryn qa­zaqylandyrý qajet. Qaza­qylandyrǵanda da jańadan ataý oılap tabýdyń qajeti joq. Tek burynǵy qazaqy ataýlaryn qaı­tar­saq bolǵany.

Jalpy, aýdan-aýyl ataý­laryn ózgertýde Pavlodar oblysynyń ózindik tájirıbesi bar. Máselen, 2018 jyly óńirdegi eki aýdannyń ataýy qazaqshalandy. Uzaq jyldar boıy Lebıaji atanyp kelgen aýdanǵa óziniń baıyrǵy ataýy – Aqqýly qaıtaryldy. Sol sekildi Kachır aýdany Tereńkól dep ózgerdi. Bul aýmaq áýelde Tereńkól bolysy dep atalǵan. Mine, táýelsizdiktiń arqasynda kóne ataý kópshilikpen qaıta qaýyshty.

Sol sekildi sońǵy jylda­ry bir­neshe aýyldyń ataýy óz­ger­­­genin jaqsy bilemiz. Atap aıt­qanda, 2019 jyly Aq­sý qala­syna qarasty «Pýt Ilı­cha» eldi mekeni «Eńbek» degen qazaqy ataýǵa ıe boldy. So­ny­men qatar Pavlodar aýda­nyn­daǵy «Krasnoarmeıka» aýyly «Kemeńger» dep ózgertildi. Tıi­sin­she, aýyldyq okrýgtiń ataýy da qazaqshalanyp, «Kemeńger aýyldyq okrýgi» atandy. Maı aýdanyndaǵy «Qyzyl Oktıabr» eldi mekeni «Abaı» dep ózgerdi.

Bul aldaǵy úlken jumystyń basy ǵana. О́ıtkeni bizdiń óńirde mánsiz-maǵynasyz ataýlardan áli arylmaǵan aýyldar óte kóp. Ataýy «birtúrli» eki aýdan bary taǵy ras. Olar – Ýspen jáne Jelezın aýdandary. Negizinen, ataýy qazaqsha emes aýyldardyń deni atalǵan eki aýdanǵa tıesili. Máselen, Jelezın aýdanyn alaıyq. Bul aýdanda 12 aýyldyq okrýg bar. Sonyń jeteýiniń ataýy qazaqshalanbaǵan. Mysaly, Prıırtyshsk, Ozernyı, No­vomır, Mıhaılov, Lesnoı, Ve­se­loroshın, Bashmachın aýyl­dyq okrýgteriniń atyn qazaq­sha­laıtyn ýaqyt jetti. Atal­ǵan okrýgterge qaraıtyn ataýy qa­zaq­shalanbaǵan eldi me­ken­derdi de esten shyǵarmaý kerek. Jelezınnen bólek, Ýspen, Tereńkól, Sharbaqty, Pav­lodar se­kildi aýdandardyń aýma­ǵyn­da­­ǵy ózge tildegi ataýlardan kóz súrinedi.

Aýyl-aýdan ataý­laryn qaza­qylandyrýǵa mem­le­kettik tur­ǵy­dan mán berilýi kerek dep esepteımin. Ýaqyttyń ózi biz­den osyny talap etip otyr. Onyń ústine qazir jergilikti tur­ǵyndar da mundaı oryndy ózgeristerge túsinistikpen qaraı­dy ári barynsha qoldaýǵa tyry­sady. Al onomastıka máse­le­siniń el gazeti «Egemende» jıi kóterilýi jaqsylyqqa bastaıdy dep senemin.

Sosıal ÁITENOV,

Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Pavlodar oblystyq fılıalynyń Qurmetti tóraǵasy, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi

PAVLODAR