Qazir Qyzylorda oblysynyń ár aýmaǵynan jerge talasqan sharýalardyń janaıqaıy jıi estiledi. Osyǵan deıin Qarmaqshy, Syrdarııa aýdandaryndaǵy aǵaıynnyń aryzy oblysqa deıin jetip edi. Endi oblystyń ońtústigindegi Jańaqorǵannyń Manap aýylynda osyndaı kıkiljiń baıqalyp tur.
Ataqty aıtys aqtangeriniń atyn ıelengen shaǵyn aýyldy shýlatyp otyrǵan másele – jaıylymnyń «jyry». Al áńgimeni áriden bastasaq, aýylda 2004 jyly «Aq bata» sharýa qojalyǵy qurylyp, aýdandyq jer bólý komıssııasynyń sheshimi negizinde aýdan ákiminiń qaýlysymen sharýashylyqqa 2725,7 gektar jaıylymdyq jer 49 jyl merzimge ýaqytsha óteýli paıdalaný quqyǵymen tabystalady. Biraq jurttyń jumylyp bastaǵan isi júre qoımaı, arada biraz jyl ótkende jer salyǵyn tóleýdiń ózi salmaq sala bastaǵan soń aýyldaǵylar aqyldasyp, úlesterin «Kóbeldes» sharýa qojalyǵyn basqaryp otyrǵan, osy aýyldan shyqqan azamat Nyshanbek Moldashevqa tabystaıdy. Odan beri de talaı aı aýnap, jyl jyljydy.
Aýyldyń turmysy túzelip, ár úıdiń qorasynda mal qarasy kóbeıe bastady, «Kóbeldes» sharýashylyǵy da jyl saıyn qanatyn keńge jaıa tústi. Aýyl irgesindegi jaıylymdyq jer kásipkerdiń malyna da, aýyldan órgen túlikke de jetip jatty. Biraq sońǵy jyldary sharýa qojalyǵynyń maly kúrt kóbeıip, jaıylym tarlyq ete bastapty. Kásipker aýyldaǵylar sýyn ishýge jáne esik aldyndaǵy baý-baqshasyn sýarýǵa paıdalanyp otyrǵan toǵan basyna qurylys sala bastaǵanda turǵyndardyń shydamy shegine jetti. Sol sátten bastap aýyldaǵylar izdenip, kásipkerge tapsyrylǵan jer kóleminen 400 gektarǵa jýyǵynyń izi tabylmaı qalǵanyn biledi.
– Kezinde bilmestikpen «saqaldy qoldan bergenimizdi» túsindik. Toǵan osy aýyldyń aýyz sýyna, esiginiń aldyn sýarýǵa jarap otyrǵan jalǵyz aıdyn. Joǵarydaǵy sý qoımasy keneresine tolǵan kezde toǵan da erneýine jetip, júz úıli aýyl jyrǵap qalady. Al onyń basyna mal bordaqylaıtyn alań, qasaphana salý aqylǵa syımaıtyn nárse. Bul jóninde aýyl, aýdan ákimdikterine aryzdandyq. Aýdan ákimi Rýslan Rústemovtiń qabyldaýynda boldyq. Ákim tıisti oryndarǵa tapsyrma da bergeninen habardarmyz. Biraq kásipkerdiń toqtaı qoıar túri kórinbeıdi. Qazirdiń ózinde toǵanǵa mal óleksesi tastalyp jatyr,– deıdi aýyl turǵyny Asqar Kókenov.
Aýyl ákimi Erbol Álmenovpen telefon arqyly tildestik. Ákim toǵan basyna qurylys sala bastaǵanda-aq kásipkerge ony toqtatýdy eskertipti.
– Másele aýdan basshylyǵynyń da nazarynda tur. Bul tez arada bite qoıatyn sharýa emes. Biraq aýyl turǵyndaryna tıesili jaıylymdyq jer zań júzinde keri qaıtarylady. Oǵan eshqandaı kúmán bolmaýy kerek, – deıdi aýyl basshysy. Aýyldaǵy qaýymdastyq ta osy talasty tarazyǵa salyp kórgen. Qaýymdastyq múshesi Bolat Kópeshov izsiz ketken 400 gektar jerden bólek te máseleler bar ekenin aıtady.
– Mysaly, bizdiń áýlet kezinde 9 adamnyń paı úlesin ótkizgen. Qazir sodan tek úsh-aq adamdiki qalyp otyr. Qalǵanynyń saıda sany, qumda izi joq. Al kásipkerdiń jaqyndarynyń úlesi shyp-shyrǵasy shyqpastan túgel tur. Bul qalaı sonda? Onyń sebebin izdeseń, bitpeıtin bir qıyr-shıyrǵa tap bolamyz. Odan bólek, qaýymdastyq sońǵy 1-2 jyldyqta aýyl mańynan basy artyq qurylys saldyrmaý úshin jumys istep keledi. Osy talapty oryndaý úshin talaı aýyldastyń meselin qaıtarǵan de kezimiz boldy. Sony bile tura toǵannyń basynan qora turǵyzǵan kásipkerdiń isin kópke jasalǵan qııanat demeske amalymyz joq, – deıdi Bolat Kópeshov.
Biz sóılesken aýyl turǵyndary Altynbek Almanov, Mahambet Syzdyqovtar kásipker amanatqa qııanat jasady degen pikirde. Aýyldaǵylar kásipkerdi jınalysqa 4-5 ret shaqyryp ázer keltirgenderin, ózderi senip tapsyrǵan jer teliminiń jaǵdaıynan habarsyz bolyp kelgenderin aıtady. Osy daý bastalǵaly beri taǵy birneshe sharýa qojalyǵy qurylyp, jaıylymnyń aıasy taryla túskenine alańdaıdy.
Sapar barysynda «Kóbeldes» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Nyshanbek Moldashevpen de sóılestik. Kásipker jer úlesin osydan biraz jyl buryn aýyl aqsaqaldary óz erkimen tapsyrǵanyn aıtady.
– Jer úlesi ıeleriniń tizimin kórgen emespin. Aýyl adamdarynyń jarty paraqqa syıǵyzǵan jalpy kelisimi ǵana qolyma tıgen. Ondaǵy jaıylym kólemi qazir jurt aıtyp júrgendeı 2725 emes, 2300 gektar. Sol tusta shektesip turǵan eki jerge bir memlekettik akt shyqty. Al aqsaqaldarmen bolashaqta jer úlesin alam degenderge jaıylymnyń batysyndaǵy Qyzylseńgir tusynan beriledi degen baılam jasasqanbyz. Sol boıynsha keıin úlesin alǵandar boldy, olarǵa bastapqy kelisimge sáıkes jer berildi. Al toǵan basyndaǵy qurylysqa kelsek, bul mal bordaqylaý kesheni. Qazir bas-aıaǵy segiz júzdeı ýaq maldy ýaqytsha ustap otyrmyz. Erteń kók kóterilgesin taýǵa qaraı jyljımyz. Meni jurt jıylǵan jıynǵa qatyspady degen aıyptaýlardy de estip jatyrmyn. Aýyl ákimi 2-3 márte habarlasqanda da sharýalarmen syrtta júrgen edim. Aldyn ala habardar etse kópten qashar jaıym joq, qatysar edim, – deıdi kásipker.
Kásipkerdiń aıtýynsha, bul jerde bolashaqta 1000 qoı, 200 jylqy ustalatyn mal bordaqylaý kesheni men qasaphana bolady. Ol úshin arnaıy alań nómiri de alynyp qoıǵan. Sharýashylyq basshysy sýdyń quıarlyǵyna salynǵan bul nysannyń toǵandaǵy sýǵa záredeı zııan keltirmeýi de ábden oılastyrylǵanyn aıtady. Maldyń qan-jyny naýa arqyly bir jerge jınalyp, ol turaqty tazalanyp turady. Kásipker osy máselege baılanysty ózine orynsyz talap qoıylsa, sotqa júginetinin de aıtyp qaldy. «Uzaq jyldar mal sharýashylyǵyn damytý úshin memlekettik baǵdarlamalar aıasynda jumys istedim, men de osy eldiń azamatymyn. Zańdy quqyǵym qorǵalady dep senemin» deıdi sharýashylyq basshysy.
Aıdyń-kúnniń amanynda el osylaısha ekige jarylyp otyr. Bul aýyl bozbala kezinde topqa túsip, Nartaı aqynnan bata alǵan, «bir ózi – bir teatr» atanǵan aıtys aqtańgeri, sońynan talaı daryndy ertken Manap Kókenov meken etken, jambasy jerge tıgen jer. «Jańaqorǵan – jannatym, óz mekenim, bilemin bar baqytym sende ekenin» dep jyrlap ótken aqyn aýylyndaǵy osy ahýal ońynan sheshilse eken.
Qyzylorda