Ishki týrızmdi damytý ózekti máselege aınalǵaly qashan? Bir ǵana Býrabaı men Zerendiniń tóńiregin shıyrlaı bermeı, tabıǵaty tamyljyǵan ózge óńirlerdiń de múmkindigin barynsha paıdalanyp kórsek she?
Elbasy Nursultan Nazarbaev týrızm taqyrybyn qaýzaǵan bir sózinde: «Týrızm barlyq dúnıejúzilik ekonomıkanyń 10 paıyzyn quraıdy. Bul – óte úlken kólem. Bizde óte az áli. Biz endi 2025 jylǵa deıin ekonomıkamyzdyń 8 paıyzyn týrızmnen alamyz dep otyrmyz. Ol úshin óte kóp jumys isteý kerek. Rýhanı jańǵyrý máselesi, «Nurly jol», ınfraqurylym, barlyǵy osyǵan baılanysty. Qazaqstanda da kóretin, baratyn jerler óte kóp. Dalanyń, taýdyń ózi basqa elder úshin óte qyzyqty. Kórsete bilýimiz kerek» degen bolatyn.
Shynynda da ata-babadan mura bolyp qalǵan uly dalanyń múmkindigi ulan-ǵaıyr. Qazir adamdardyń tanym-túsinigi ózgergen. Erterekte kúmis kólge shomylyp, torqadaı jumsaq topyraǵynda, quraq kórpedeı jumsaq qum ústinde kósilip jatýdy demalys dep esepteıtin alys-jaqynnan at izin salatyn sheteldikterdiń kózqarasy da túbegeıli jańǵyrǵan. Qazir olardyń Alash maqtan etetin, arýaq qonyp, nar shókken kıeli mekenderdi, tylsym syrdy ishine búkken tarıhı oryndardy aralaýǵa ańsary aýyp turady. Utatyn jerimiz de osy.
Úzilip túsken monshaqtaı kógildir kólder men qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar kómkergen Kókshetaýdy esine alǵan kez kelgen adamnyń tiliniń ushyna eń aldymen aýasy dertke daýa – Býrabaı men máńgi jasyl qaraǵaılardyń Otany – Zerendi iliger edi. Daý joq, kórkem ekendigi, bal tatyǵan sýy men saf aýasynyń shıpa ekendigi de ras. Az kún demalsań, qur atqa mingendeı qýnap shyǵa keletiniń de belgili. Al syrly da nýly, kórkem sýretteı kelisti Sandyqtaý she?! Sandyqtaýdyń mereıin asyrý úshin aldyńǵy atalǵan kýrortty aımaqtardy kemitýden aýlaqpyz. Shyn máninde myńdaǵan tabannyń astynda tozyp bara jatqan ózge kýrortty aımaqtardaı emes, bul óńir áli tumsa, bula kúıinde.
Tabıǵat kestelegen kórkem sýrettiń áserine kóńil toǵaıta almaǵan adam bir jotadan soń bir jotaǵa shyǵar edi. Bir-birimen qoıyndasyp, jalǵasyp jatqan jotalardyń etegi sansyz káýsar bulaq. Tý etekten bastalǵan, órleı bitken, bıikke jarysa júgirgendeı qaıyń-teregi, qaraǵaıy aralas ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń orman týǵan jerdiń tylsym syryn tabıǵı shymyldyqpen kólegeılep, ókpek jolaýshynyń janarynan qorǵap turǵandaı. Myń san ósimdigi qaýlap ósken, aýmaǵy at shaptyrym alqaptar she? Kórýge kóz kerek, túsinýge túısiktiń tereń bolǵany lázim.
Sóz arasynda Sandyqtaý ataýynyń shyǵýy týraly da bir aýyz aıta ketelik. El esinde saqtalǵan ańyz bylaı deıdi. Este joq eski zamanda sulý ólkeniń symbatyna suqtanǵan zulym sıqyrshy osy óńirdi mekendese kerek. Taý etegindegi qalyń eldiń ishinde aı dese aýzy, kún dese kózi bar has sulý bulǵaqtap boı jetipti. Symbatty qyzǵa kózi túsken sıqyrshy el kózinen tasa jerde bas salyp ustap áketedi. Túıeniń órkeshindeı bir-birine jalǵasa bitken jotanyń birinde tutqyn qyp ustapty. El jigitteri sulýdy izdep atqa qonǵan. Úmit úzbeı izdegen. Sulý qyz qamalǵan úńgirge endi-endi jettim degende, zulym sıqyrshy olardy tasqa aınaldyryp jiberip otyrǵan. Shynynda da Sandyqtaýdyń ár jotasynyń eteginde kádimgi sandyqqa uqsas tastar tolyp jatyr. Kóptiginen kóz súrinedi. Árqaısysynyń poshymy ártúrli. Úlkeni de, kishisi de bar. Kóne zamanda shókken túıedeı dóńkıip jatqan sandyq tastardyń túbinen mólt-mólt etip bulaq aǵyp turǵan desedi. Áli de aǵatyndary bar. Birde sıqyrshy jigitterdi sıqyrlap tastaǵanyn umytyp ketip, sandyq tastyń irgesindegi bulaqtan sý ishedi. Biletinder aıtady, ol bulaq emes, tasqa aınalǵan jigitterdiń kóz jasy. Naqaq jannyń kóz jasyn ishken adam ońa ma, sıqyrshynyń ózi túıe tasqa aınalyp ketipti. Áli tur. Mynaý jaryq dúnıede «kún astynda júrgenmen, kúrsinýge sebep kóp» demekshi, ókindiretin, opyndyratyn jaı az ba? Bálkim, dana tabıǵat adam balasyn zulymdyqtan bezdirmekshi bolǵan shyǵar. Bezdiremin dep Túıetas tárizdi tabıǵı músin eskertkishti ornatqan shyǵar. Ańyzdyń sońy ádemi aıaqtalady. Has sulý sıqyrshy tas músinge aınalǵan soń úńgirden bosap shyǵypty. Biraq elge kelmegen, syrly Sandyqtaýdyń kók munarly belderin, kók araıly kólderin aralap júr desedi. Taǵy bir ańyzda sıqyrshynyń altyn toly sandyǵy sansyz jotanyń biriniń astynda kómilip qalypty deıdi.
Osyndaı ańyzǵa toly, aq qaıyńy jarqyrap, aq bulaǵy sarqyrap jatqan Sandyqtaý aýdanynyń kólemi – 6,4 myń sharshy shaqyrym. Avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy – 777 shaqyrym. Onyń 68 shaqyrymy respýblıkalyq mańyzdaǵy, 135 shaqyrymy oblystyq mańyzdaǵy joldar. Aýdan aýmaǵynan Jabaı, Sarqyrama, Jylandy, Ashyly, Atyjoq, Qońyr ózenderi ótedi. Novonıkolsk, Jaqsy-Jalǵyztaý, Qumdykól tárizdi tushy sýy mólt-mólt etip jatqan, balyǵy taıdaı týlaǵan shalqar kólderi bar. Balyqtyń jıyrmadan astam túri óristeıdi. Jyl saıyn kóktemde asyp-tasyp jatatyn Jabaı ózenine Sarqyrama men Ashyly ózenderi kelip qosylady. Túıisken ańǵarlary quddy qaly kilemdeı.
Bul ólkeniń bir baılyǵy – ný orman. Orman kólemi shamamen 70,8 myń gektar. Ormandy alqap aýdannyń soltústik bóliginde ornalasqan. Jemis-jıdekke óte baı. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn shildede qalyń shóp arasyndaǵy jıdek at tuıaǵyn qyp-qyzyl etip boıap tastaıdy. Qustyń júzden astam túri meken etedi. Orman ishinen maral, qasqyr, túlki, tıin, qoıan, sýyr, borsyq tárizdi ańdardy jıi kezdestirýge bolady. Erterekte aıý da meken etken eken. Aýdandaǵy kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, Sandyqtaýdyń eń sońǵy aıýyn 1897 jyly Rıabýhın degen ańshy atyp alypty.
Qazirgi kúni Sandyqtaý qonaq kútýge qaýqarly. Aýdanda 13 qonaqúı jumys isteıdi. Týǵan jerdiń tabıǵatymen, tól tarıhymen tanystyrýǵa, tanystyryp qana qoımaı, tynyǵýǵa birshama múmkindik jasalǵan. Joǵaryda atalǵan qonaqúıinde 200 adamǵa shaqtalǵan oryn bar. 22 qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary jumys isteıdi. Mundaǵy týrızmniń negizi mádenı-tanymdyq, emdeý-saýyqtyrý, iskerlik, sporttyq baǵyttarda. Aıtalyq, uly dalanyń ótken tarıhyna boılaýǵa qumar adamdarǵa el qorǵaǵan erlerdiń erlikke toly izderi qalǵan jádigerlerdi usyna alar edi. Máselen, Arqaǵa aty shyqqan Shamaı batyr jóninde. Shamaı batyr Kenesary hannyń sońynan ergen, bar ǵumyryn el azattyǵy úshin kúreske arnaǵan týǵan jerdiń tulǵaly perzenti. Batyrdyń erligi týraly el ishinde ańyz kóp. Kindik qany tamǵan jer de osy – Sandyqtaý. Topyraq ta osy jerden buıyrypty. Maraldy ormanynyń at tóbelindeı ashyq bir alqabynda, Novonıkolsk eldi mekeniniń janynda jerlengen. Osyndaı erdiń biri – Kenjebaı batyr. Jastaıynan at arqasyna qonyp, el isine aralasqan batyr Kenesary, Naýryzbaıdyń jasaǵynyń quramynda ult-azattyq kóterilisine qatysqan. Onyń erlik isteri týraly ataqty Máshhúr Júsiptiń «Mes» jınaǵynda baıandalady. Týǵan jerdiń topyraǵyn qorǵap, eren erlik kórsetken er 1884 jyly ómirden ótken. Beıiti Menshıkovka aýylynan alty shaqyrym jerde. Keıin urpaqtary basyna belgi tas qoıǵan. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Sandyqtaýdyń saıyn dalasyndaǵy sansyz jotanyń baýyry dál osyndaı tunǵan tarıh.
Aýdanda jol boıyndaǵy qyzmet túrlerin jaqsartý birshama jaqsy jolǵa qoıylǵan. 2016 jyly jeke kásipker B.Qanafın eki qabatty «Qanaǵat» qonaqúı keshenin salyp, paıdalanýǵa berdi. Bul jerde 50 adam emin-erkin dem ala alady. Qonaqúıdiń janynda kádimgi qazaqtyń kıiz úıi pishindes bes úı salynǵan. Syrtqy naqysh qazaqy órnekte, ishi de jergilikti ulttyń salt-dástúri, ádet-ǵurpyna saı jabdyqtalǵan. As máziri de kóne zamannyń dámi til úıiretin keremet taǵamdarynan túzilgen. Qumy jibekteı jaǵajaıda dem alyp, baýyryn jarqyratyp balyq aýlaı alasyz. Kógildir munarǵa tumshalanǵan sansyz jotalardy aralap, saf aýasymen tynystap, tabıǵatpen tildesýge mol múmkindik bar. Irgede alpys eki tamyryńdaǵy qandy oınatyp, jattyǵý jasaıtyn sport alańy bar.
Bul ólkeniń eń basty múmkindigi – qysqy týrızm. Oǵan tabıǵattyń ózi barlyq jaǵdaıdy jasap qoıǵan. Iske asyra almaı jatqanymyz da sol. Áıtpese, eń bıik núktesi 626 metr bolatyn, uzaqtyǵy ondaǵan shaqyrymǵa sozylatyn jotalardan taý shańǵysy joldaryn jasap qoıýǵa ábden bolar edi. Alǵashqy umtylys ta bolǵan. Osy baǵyttaǵy jobaǵa 60 mln teńge qarajat bólingen. Biraq bul azdyq eteri sózsiz. Jekelegen kásipkerler osy baǵytta talpynyp-aq jatyr. Aıtalyq, jeke kásipker F.Asadov 15 mln teńgege «Kaspıı» dámhanasyn ashsa, Maksımovka eldi mekeninde isker azamat V.Zakýsılov «Provınsııa» dámhanasyn salyp, paıdalanýǵa bergen. 2019 jyly «Major» demalys ortalyǵy iske qosylsa, Sandyqtaý aýyldyq okrýginde 100 oryndyq «Dostar» dámhanasy kelýshilerge esigin aıqara ashty. Biraq munyń barlyǵy azdyq eteri daýsyz. Jalǵyz dámhana salýmen ishki týrızmniń terezesin ózgelermen teńestire almaıtynymyz aqıqat. Talaı jerdiń dámin tatyp, sýyn ishken, sáni men saltanatyn kórgen, san qyrly qyzmetine kóńil toǵaıtqan talǵampaz týrısterdiń kóńilinen shyǵý úshin as-sýy ǵana emes, jatyn jerleri de búgingi zaman talabyna saı bolýy qajet emes pe? Aqsap turǵany da osy. О́tken jyly «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha qyrýar qarajat bólinip, aýdannyń eldi mekenderi aıryqsha ajarǵa bólendi. Mine, osyndaı urymtal kezde týrızm taqyrybyn eskergende el ekonomıkasy osy saladan túsetin qarjymen tolyǵa túser me edi.
– Aldaǵy ýaqytta bul salany damytýǵa bar kúsh-qýatymyzdy jumsaıtyn bolamyz, – deıdi aýdan ákimi Erbol Júsipbekov, – el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Biz, qazaq halqy, uly tarıhı tulǵalardyń izbasar urpaǵy ekenimizdi eshqashan umytpaýymyz qajet. Ata-babalarymyzdyń rýhyn týrızmniń ozyq úlgileri arqyly dáripteýimiz kerek. Biz salalyq memlekettik baǵdarlama qabyldadyq. Ol tolyqqandy júzege asatyn bolsa, týrızmniń ishki jalpy ónimdegi úlesi 8% jetedi. Syrttan keletin týrıster sany 9 mln, al ishki týrıster sany 8 mln adam bolady. Al týrızm salasynda jumyspen qamtylǵandar sanyn 650 myń adamǵa jetkizý kerek. Týrızm óte kúrdeli sala. Oǵan tıisti mamandar kerek. Sol sebepti biz týrızm mamandaryn daıarlaıtyn ýnıversıtet ashý qajet degen sheshim qabyldadyq» degen bolatyn. Eger týrızmdi damyta alsaq, tabys túsýmen qatar aýdan halqyn da jumyspen qamtýǵa ábden septigi tıer edi. Bizdiń óńirde týrızmniń ańshylyq baǵytyn damytýǵa da úlken múmkindik bar. Qysqy týrızm túren túspegen sony soqpaq.
Sóz sońyn túıindeı kele, Býrabaıǵa quıylyp jatqan mol qarjynyń shókimdeı bóligi Sandyqtaý tárizdi sulý ólkege baǵyttalsa eken degen el tilegin eske salǵymyz keledi. Týsyrap jatqan sýly da nýly dalanyń peshenemizge jazylǵan nesibesin kórýge haqysy bar ǵoı.
Aqmola oblysy,
Sandyqtaý aýdany