О́ńirde zertteýdi, kúrdeli jóndeýdi qajet etetin sý qoımalary bar. Ásirese, Maqtaaral aýdanynyń turǵyndary sol kúnderdi umyta qoıǵan joq. Ýaqyt – emshi. Biraq ýaqyt emdemeıdi, tek jadydaǵy jaıttar eski jaranyń orny sekildi bitpeıtin tyrtyqqa aınalatynyn jurt jaqsy biledi.
Búkil el kómek qolyn sozdy
Iá, byltyrǵy 1 mamyrda qalyń nóser jańbyr jaýyp, qatty jel soǵýy saldarynan kórshi О́zbekstandaǵy Sardoba sý qoımasynyń bógeti buzyldy. Saldarynan Maqtaaral aýdanynyń 5 eldi mekeninde tótenshe jaǵdaı oryn aldy, myńnan astam turǵyn úı, mektepter men balabaqshalar, densaýlyq saqtaý, saýda nysandary, avtomobıl joldary, kópir, 5 695 gektar egistik pen jaıylym jerler sý astynda qaldy. Bir shúkirshilik etetini, adam shyǵyny oryn alǵan joq.
Eske sala ketsek, Túrkistan óńirindegi tótenshe jaǵdaı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jáne Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatań baqylaýynda boldy. Memleket basshysy alǵashqy sátte-aq Maqtaaral aýdanyndaǵy zardap shekken otbasylarǵa kómek kórsetýdi tapsyrdy. Sondaı-aq Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeıovpen telefon arqyly sóılesip, Sardoba sý qoımasy bógetiniń buzylý saldaryn joıý boıynsha baýyrlas ári tatý kórshi ózbek halqyna kómek kórsetýge daıyn ekenin jetkizdi. О́z kezeginde Shavkat Mırzıeıov Qasym-Jomart Toqaevqa qoldaý bildirgeni úshin alǵys aıtyp, atalǵan apat Qazaqstannyń ońtústigindegi birqatar eldi mekenge de zııan tıgizgenine ókinish bildirdi. Úkimet tarapynan 100 myń teńge kóleminde tótenshe jaǵdaıdan zardap shekken 5 eldi mekenniń (Jańaturmys, Jeńis, Fırdoýsı, Dostyq, О́rgebas) 5 524 turǵynyna 552 mln teńge tólense, Alısher Ýsmanovtyń qory esebinen sý basqan 5 jáne evakýasııalanǵan 8 eldi mekendegi (Myrzakent, Jaılybaev, Nurlytań, Shuǵyla, Jantaqsaı, Nurlyjol, Araıly jáne Aqjol) 5 318 otbasyna 1000 AQSh dollary kóleminde 2,2 mlrd teńge berildi. Aýdandaǵy Myrzakent kentinde jańadan boı kótergen shaǵyn aýdanda 386 jeke turǵyn úı salynyp, Jeńis, Jańaturmys, Dostyq eldi mekenderiniń turǵyndaryna tabys etildi. Onyń ishinde 196 turǵyn úı qurylysyna úkimettik rezerv esebinen qarjy bólinse, qalǵan 190 turǵyn úıdiń qurylysy qaıyrymdylyq jáne ózge de qorlar arqyly júrgizildi. Sonymen qatar Fırdoýsı men О́rgebas eldi mekenderinde jalpy 504 turǵyn úı, Myrzakent kentindegi jańa shaǵyn aýdanda 1200 oryndyq mektep pen 280 orynǵa balabaqsha, dárigerlik ambýlatorııa jáne polısııalyq tirek pýnkti salyndy. Al Fırdoýsı aýylynda 600 oryndyq mektep aǵymdaǵy jóndeýden ótti. Jalpy, tasqyn sýdan zardap shekken barlyq turǵyndarǵa jan-jaqty jaǵdaı jasaldy, búkil el kómek qolyn sozdy. Jasalǵan jaqsylyqty, el qoldaýyn maqtaaraldyqtar umyta qoıǵan joq. Tótenshe jaǵdaı eldiń birligi men yntymaǵyn, tózimdiligi men turaqtylyǵyn synaqtan ótkizgendeı de boldy. О́tken kúndi eske salyp otyrǵanymyzdyń ózindik sebebi de joq emes. Apat aıtyp kelmeıdi, degenmen Sardoba sý qoımasy bógetiniń buzylýynan qandaı sabaq aldyq?
Shardarada sý qashyrtqy salý qajet
Sol Sardoba oqıǵasynan keıin Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev «Qazaqstannyń sý qaýipsizdigi: qazirgi kezdegi qaýip-qaterler jáne olardy sheshý perspektıvalary» taqyrybyna arnalǵan Senattaǵy «Úkimet saǵatynda» baıandama jasap, birqatar derekti keltire otyryp, ózekti másele kótergen bolatyn. Oblys ákimi syıymdylyǵy 5,2 mlrd tekshe metr bolatyn Shardara sý qoımasy Arnasaı sý tarabyn qosa eseptegende jıyntyǵy 2570 tekshe metr sekýndyna sý tastaı alatynyn aıta kele, jarty ǵasyr buryn, ıaǵnı 1969 jyly ótimi sekýndyna 4210 tekshe metr sý kelip apatty jaǵdaı oryn alǵanyn eske salǵan-dy. «Osyndaı jaǵdaı qaıtalansa Shardara, Otyrar aýdandary men Arys qalasynyń Syrdarııa ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy eldi mekenderdi, ıaǵnı Túrkistan oblysynda turatyn 60 myńnan astam turǵyn men Qyzylorda oblysynyń 200 myńnan astam turǵyny tirshilik etip jatqan eldi mekenderdi sý basyp qalý qaýpi týyndaıdy. Sondyqtan shuǵyl túrde Shardara sý qoımasynyń oń jaq jaǵalaýynan ótimdiligi sekýndyna 1500 tekshe metr bolatyn apatty sý qashyrtqy salý qajet. Bul kezek kúttirmeıtin máseleniń zardaby eki oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń nasharlaýyna alyp kelýi ábden múmkin», dedi baıandamasynda О́mirzaq Estaıuly.
Osy másele boıynsha búginde qandaı sharýa atqarylýda? Osy suraqty biz «Qazsýshar» RMK Túrkistan fılıalynyń dırektory Meırlan Kerimjanovqa qoıǵan edik. «Shardara sý qoımasynyń qazirgi kólemi – 4958 mln tekshe metr, ıaǵnı tolýy – 95%. Byltyrǵymen salystyrǵanda jınalǵan sý 87 mln tekshe metr az. Sardobadaǵydaı jaǵdaıdy Shardara sý qoımasynda boldyrmaý jáne aldyn alý maqsatynda qazirgi ýaqytta «Shardara sý qoımasy bógetiniń seısmıkalyq turaqtylyǵyn arttyrý jáne qaıta jańartý» jobasy boıynsha qurylys jumystary júrgizilýde. Atap aıtqanda, sý qoımasynyń bógeti tómengi jaqtaýyn qummen, qıyrshyq taspen bekitip, beriktiligin arttyrý jáne bógetten súzilip shyqqan sý mólsherin prızmadan sıfrlandyrý, avtomattandyrý arqyly ólsheý jumystary atqarylýda. Qurylys jumystaryna 49 birlik arnaıy tehnıka, 20 jumysshy jumyldyrylǵan. Qurylys jumystaryn jyldyń sońynda aıaqtaý kózdelýde», deıdi Meırlan Ábdrahmanuly.
Oblys aýmaǵynda 44 sý qoımasy bar. «Qazsýshar» ózine qarasty 18 sý qoımasyn turaqty baqylaýǵa alǵan. Sý tasqynynyń aldyn alý boıynsha sý qoımalarynyń tehnıkalyq jaǵdaıyna tekserý jumystary júrgizilip, táýlik boıy kezekshilik uıymdastyrylǵan. «Arnaıy tehnıkalardy tekserýden ótkizip, ınertti materıaldar qory jasaqtalǵan, sý tasqyny qaýpi joq. Úsh óńirde arnaıy tehnıkalardan quralǵan apattyq mobıldi qor jasaqtalǵan. «Kóksaraı» sý rettegishine 1977 mln tekshe metr sý jınalǵan, ıaǵnı tolýy – 66%. Jınalǵan sý kólemi 2020 jylmen salystyrǵanda 140 mln tekshe metrge kóp. Osy oraıda «Kóksaraıǵa» sý qabyldaýdy toqtatyp, Syrdarııa ózenine 200 tekshe metr/sekýnd sý tastalynýda, Arys ózeninen 19 tekshe metr/sek, barlyǵy – 419 tekshe metr/sekýnd Syrdarııa ózenimen Qyzylorda oblysyna bosatylýda», deıdi Meırlan Kerimjanov. Qazirgi tańda Kóksaraı sý rettegishiniń beriktigin qaıta qurý boıynsha jumys jobasy ázirlenýde eken. Qurylys jumystary bitken soń sý rettegish arnasyn 100% toltyrý múmkin bolady. Sondaı-aq 16 sý qoımasynda sýdyń ortasha tolýy búginde 73 paıyz.
«Qapshaǵaıdan» tóngen qaýip
Biraz jyldan beri jóndeý kórmegen Báıdibek aýdanyndaǵy «Qapshaǵaı» sý qoımasynyń jaǵdaıy jergilikti turǵyndardy alańdatyp otyr. Tirshilikke nár bergen nysan sýyn aýdan jurty tutynady. «Qapshaǵaı» sý qoımasy 1982 jyly salynǵan, syıymdylyǵy – 34,5 mln tekshe metr. «Onyń 2,8 mln tekshe metrin Qapshaǵaıdyń tómen jaǵynda turatyn Tańatar, Shaıan, Jambyl, Shybyt eldi mekenderi aýyz sýǵa paıdalanady. Jalpy, sý qoımasy búginde kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Sebebi tóbelerden, qyrlardan aqqan sýlardyń, jer qyrtysy laı-balshyqtarynyń áserinen asty tolǵan. Sondyqtan ol jerdegi syıymdylyq naqty 34,5 mln tekshe metr sý bolýy múmkin emes. Qazirgi tańda syıymdylyǵy 88% sý qoımasyn tolyq qýattylyqta paıdalaný úshin kúrdeli jóndeýge qarjy bólý qajet. Sý qoımasy oblystyq «Qazsýshar» RMK mekemesiniń teńgeriminde, 1982 jyly paıdalanýǵa berilgennen beri jóndeý jumystary múldem júrgizilmegen. «Qazsýshar» RMK arqyly 2019 jyly 1 mlrd 55 mln teńgege jobalaý-smetalyq qujattamasy ázirlenip, saraptamadan ótken. «Qapshaǵaı» sý qoımasy jaýyn-shashyn qatarynan 4-5 kún jaýsa tez tolady. Saldarynan dambyǵa sý tolqyndary teris áserin tıgizedi. Sý qoımasynyń eteginde ornalasqan 6 eldi meken bar, shamamen 13 myńnan astam halyq turady. Beti aýlaq, sý tasqyny oryn alsa osy turǵyndarǵa qaýip tónedi. Jergilikti atqarýshy organ tarapynan jáne aýdannyń eriktilerimen kezekshilik uıymdastyrylýda. Sý qashyrtqylarynan jáne eki shlıýzden sý jiberip otyramyz. Kúrdeli jóndeý máselesi oń sheshimin tapqanyna múddelimiz», deıdi aýdan ákimi Erjigit Sháripbek. Osy máseleni jýyrda aýdan aqsaqaldary da oblys ákimi О́mirzaq Shókeevpen kezdesýde kóterdi. Qaýiptiń aldyn alýdy surady. Bul oraıda oblys ákimi strategııalyq mańyzy bar nysan respýblıkalyq menshiktegi múlik bolǵandyqtan, sheshimderdiń mınıstrlik tarapynan qabyldanatynyn túsindirdi. Atalǵan máselege qatysty oblys tarapynan usynystar joldanatynyn aıtty. Sondaı-aq kezdesýde Báıdibek aýdanynda «Sarqyrama» sý qoımasy salynatyny málim boldy. Jańa jobanyń qurylysy Aqbastaý aýyldyq okrýgi aýmaǵynan ótetin Bógen ózeni boıynan júrgiziledi. О́mirzaq Shókeev «Sarqyrama» sý qoımasy salynatyn orynǵa baryp, mańyzdy máseleni sala mamandarymen birge talqylady. Oblys basshysy sý qoımasynyń syıymdylyǵyn 50 mln tekshe metrge ulǵaıtýdy usyndy.
«Qapshaǵaıdan» bólek, búgingi ahýalyn jan-jaqty zertteýdi qajet etetin, ótken ǵasyrda salynǵan bógetter de bar. Mysaly, 1967 jyly paıdalanýǵa berilgen «Bógen» sý qoımasynyń tehnıkalyq jaǵdaıy búginde qalypty. Aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilgen. Arys, Bógen ózenderinen sekýndyna 49,5 tekshe metr sý kirip jatsa, TMK men Bógen qashyrtqysy arqyly egistik jerlerdi sýarýǵa sekýndyna 53,2 tekshe metr sý bosatylýda. Alaıda bógettiń jaǵdaıyn naqty anyqtaý úshin arnaıy lısenzııalandyrylǵan mekemeniń qatysýymen kópfaktorly zertteý jumystaryn júrgizý qajet. «Bógen arnasy» MKK dırektory Quttybaı Asyraýovtyń aıtýynsha, qazirgi tańda bıýdjetten qarjy bólinip, konkýrs jarııalanǵan. Mundaı kópfaktorly zertteý jumystaryn 1982 jyly paıdalanýǵa berilgen «Qosqorǵan» sý qoımasy da qajet etedi.
Túrkistan oblysy