Kóńil degen qyzyq qubylys. Meniń oıymsha, osy kúnge deıin onyń ushyǵyna jetken eshkim joq. Biraq kóp adam onyń óte qasıetti dúnıe ekenin biledi. Sondyqtan adam kóńilin qaldyrmaýǵa tyrysady. О́z kóńilin de taza saqtaýǵa umtylady. Kóńilin qaldyratyn jerge, ortaǵa kóp jolamaıdy.
Atam qazaq «aldymen ómir qymbat, sodan keıin kóńil qymbat» degen sózdi tegin aıtpaǵan eken. Demek kóńil jeke adam balasynyń ózi úshin ómirden keıingi qymbat dúnıe bolyp tur ǵoı. Osy sózdiń qundylyǵy qazir, myna bizdiń damyǵan ǵasyrymyzda barynsha ashyla túsýde. Dárigerlerdiń ózi kóp adamnyń aýrýy osy kóńilden bastalatyndyǵyn aıtady. Eger adamnyń kóńili taza bolsa, onda ol júıke aýrýyna shaldyqpas edi. Al júıke aýrýlarynyń keselderi qazirgi qoǵamymyzda órship tur deýge bolady.
Júıke aýrýlarynyń tarıhyna azdap zer salsaq, olar negizi materıaldyq ıgilikter erte damyǵan elderden, qamaldar men zamoktar, túrmeler turǵyzǵan halyqtardan, ıaǵnı Batys elderinen bastalǵan. Degenmen Batys elderi ózderi qoldan jasap alǵan materıaldyq ıgilikterine, tehnologııalaryna súıene otyryp jaqsy, mádenıetti qoǵam qalyptastyra bildi. Olardyń kez kelgen problemaǵa qarsy turý amaldary bar. Kóńilderin de shektep ustaıtyndyǵyn ańǵarýǵa bolady. Sebebi olarda kez kelgen nárseni rettep otyratyn jáne oryndalýy qatań da kúshti zań júıesi bar. Sonyń nátıjesinde Batys elderinde qazir zańnyń oryndalýy dástúr esebinde bekidi. Azamattarynyń kóńili kóp jaǵdaıda durys bolyp keletini de sodan. Olar ózderi qysylsa, kómekke keletin zańy men qoǵamy baryn jaqsy biledi. Al kóp tájirıbeni Batystan alyp otyrǵan bizde ázirge zań da, qoǵam da durys áreketke túspeı otyr. Qazaq qoǵamyn retteıtin jaqsy dástúrlerdiń kóbi baıaǵyda, ásirese qazaqtar qalalarǵa qoparyla kóshken tustary dalada qaldy.
Eger burynǵy jaǵdaıymyzǵa súıensek, atam qazaq negizi kóńilimen baı bolǵan. Onyń qolynda kóp materıaldyq ıgilik bolmaǵan. Basty baılyǵy – myna alyp dalamyz, sodan keıin sol dalaǵa jáne onda júretin tabıǵı qubylystarǵa sáıkes qalyptasqan dástúri bolǵan. Baıtaq dala, asqar taýlar, onda ósken aǵashtar men janýarlar álemi, dala tósinde sırek kezdesetin kólder men ózender, taza tumalar men bulaqtar – kóńildiń birinshi emshisi sekildi dúnıeler. Al dástúr – sol dalada jalǵyz atpen kele jatqan qazaqtyń qolyna berilgen mandat sekildi nárse. Jolaýshy qazaq ózi tanymasa da, jolda kezdesken kez kelgen qazaqtyń úıine baryp túse alady. Qazaq ózimen birge kóp tamaq arqalamaıdy. Er azyǵy men bóri azyǵy jolda dep esepteıdi. Jeke adamnyń basyndaǵy qaıǵysy men qýanyshty búkil halyq bolyp bólisedi. Eshkimdi dalada qaldyrmaıdy. Qazaqtyń osy dástúriniń qasıetin qazir Uly Otan soǵysy jáne odan keıingi jyldary bizdiń elimizge jer aýdarylyp kelgen ulttar ókilderi jyr etip aıtýda. Al basqynshylyqpen kelgen adamdar bolsa, olar úndemeıdi. О́ıtkeni bul dástúrlik júıe olardyń tartyp alý saıasatyna qarsy áreket etedi. Aqyldy adamdardyń bári muny túsinedi.
Bizdiń qazirgi qoǵamymyzda kóńildiń durys bolýy – aýadaı qajettilikterdiń biri. Memleket te shamasy kelgeninshe qoǵamdyq kóńil kúı máselesin retke keltirýge umtylýda. Dástúri buzylǵan, onyń Batystaǵy sekildi ornyn basýǵa tıis zańdary jetildirilip, qatań saqtalatyn jáne oryndalatyn jaǵdaıǵa jete qoımaǵan elde bul ońaı sharýa emes ekeni belgili. Bul rette, birinshi kezekte, sol zańdylyqtardy saqtaıtyn quqyq qorǵaý organdarynyń jumystaryn retteý qajettigi aınalamyzdaǵy ómirden taıǵa tańba basqandaı kózge shalynyp qalady. Eger osy másele rettelse, kóńili keń qazaqty mıtıngisiz-aq sabasyna túsirýge bolar edi dep oılaımyn.
Iá, qazaq – kóńili keń halyq. Ol kóńil keńdigin halqymyz, joǵaryda aıtqanymyzdaı, eshbir dinnen de, saıası júıeden de emes, kórseń kóziń qýanatyn baıtaq dalasynan, sol dalaǵa sáıkes myńdaǵan jyldar boıy qalyptasqan ulttyq dástúrinen alǵan. Elimizdiń zań shyǵarý organdary men ınstıtýttary osy máseleni eskerse jón bolar edi. Al bizde áli kúnge deıin basqa elderdiń zańdaryn kóshirip alýǵa degen qumarlyq basym. Eger bizdiń zań shyǵarmashylyq qyzmetimizde qandaı olqylyqtar bar dese, birinshi kezekte, osy máseleni ataǵan bolar edim.
Bizdiń ulttyq erekshelikterimiz, qazirgishe aıtsaq mentalıtetimiz eskerilmeı qabyldanǵan zańdardyń qoǵamdyq ortada durys jumys istep ketýi qıyn-aq. Qabyldanǵan zań qoǵamdyq kózqaraspen, qoǵam kútken ádildikpen qaıshylyqqa tússe, ol durys zań bolyp eseptelmeıdi jáne mundaı zańdardyń qoǵam tarapynan oryndala qoıýy ekitalaı. О́ıtkeni osy ýaqytqa deıin eskermeı kele jatqan, biraq jeke adam úshin de, qoǵam úshin de mańyzy zor kóńil atty tóreshi ony qabyldamaıdy.