«Bala – baýyr etiń» degen sózdi jıi qoldanamyz. О́ıtkeni ózegińdi jaryp shyǵyp, uıyǵan qannan uıadaǵy balapanǵa aınalǵan qulynshaqtyń qudireti adamnyń et júregin eljiretip, júzińe qýanysh, júregińe jubanysh syılaıtyny anyq. Baıaǵyda bir anadan «Qaı balańdy qatty jaqsy kóresiń?» dep suraǵanda: «Aýyrǵan balamdy jazylǵansha, shyǵyp ketken balamdy oralǵansha, kishi balamdy óskenshe jaqsy kóremin. Keýdemdegi júregim toqtaǵansha, bárin jaqsy kórip ótemin» degen eken.
Iá, ata-ananyń balaǵa degen meıirim- mahabbaty ólsheýdi talap etpeıtin ómirsheń sezim sııaqty kóringenimen, keıde qursaǵyn jaryp shyqqan qulynshaǵyn qaraýsyz, qadaǵalaýsyz qaldyrǵanyna qaıran qalasyń. Mysaly, Ishki ister mınıstrligi 2020 jyly elimizde 105 bala kópqabatty úıdiń terezesinen qulaǵanyn habarlady.
«Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy jazataıym oqıǵalardyń aldyn alý óte mańyzdy. Balalardyń bos ýaqyttaryn uıymdastyra almaý, olardy ata-analarynyń qaraýsyz qaldyrýy ártúrli jazataıym jaǵdaılarǵa, jaraqat pen ólimge alyp keledi. 2020 jyly respýblıka boıynsha 105 bala kópqabatty úıdiń terezesinen qulady, onyń ishinde 18 bala mert bolsa, al qalǵan 87-si aýrýhanaǵa jatqyzyldy. Kámeletke tolmaǵandardyń jaraqattanýyn boldyrmaý úshin kámeletke tolmaǵandardyń úıde jáne kóshede, sýda jáne órt kezinde qaýipsizdik sharalaryn saqtaý erejelerin túsindirý jumystary júrgizilýde», dedi IIM Ákimshilik polısııa komıteti ıývenaldy polısııa jáne áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý bólimi bastyǵynyń orynbasary Dılbar Tólegenova.
Onyń aıtýynsha, shomylý maýsymy kezinde balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin polısııa sý aıdyndaryna reıd júrgizip, demalýshylarmen profılaktıkalyq áńgimeler uıymdastyrady. Qaýipti jerlerge 6 myń tyıym salý belgisi ornatyldy. Qala jaǵajaılarynda balalar júzetin 66 oryn bar.
Terezeden qulaý – balalardyń jaraqattanýy men óliminiń negizgi sebepteriniń biri, ásirese qalalarda jıi kezdesedi. Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń habarlaýynsha, 2021 jyldyń basynan beri elordada osyndaı eki oqıǵa tirkelgen. Statıstıka kórsetkendeı, kóp jaǵdaıda balalardyń qulaýy eresekterdiń qaraýynsyz qalǵan sátte nemese ata-analardyń nazarynan tys qalǵan ýaqytta bolady. Oqıǵalardyń kóp bóligi sáýir-qazan aralyǵynda bolady. Terezeden qulap shetinegen balalardyń negizgi jasy – 2-den 6 jasqa deıin. 2021 jyly Nur-Sultan qalasy Tótenshe jaǵdaılar departamenti balalardyń terezeden qulaýynyń 2 faktisin tirkegen.
Bul rette departament balalardyń jaraqattanýyn tómendetý maqsatynda mynadaı qaýipsizdik sharalaryn saqtaýdy usynady: «Birinshiden, kishkentaı balalardy jalǵyz qaldyrmańyz, qulaý jaǵdaılarynyń kópshiligi balalar qaraýsyz qalǵan kezde bolady. Jıhazdyń barlyq túrin terezelerden alys qoıyńyz, bala osy arqyly tereze aldyna op-ońaı shyǵyp alady, moskıt torlaryna senbeńiz. Olar qutqaryp qalýǵa arnalmaǵan! Kerisinshe, moskıt tory qaıǵyly jaǵdaıǵa yqpal etedi, óıtkeni bala ózin qaýipsiz sezinip, súıenýi múmkin. Tipti eń sapaly torlar balanyń salmaǵyn ustap tura almaıdy, eger bala bólmede bolsa, tereze men balkon esigin ashpańyz. Joǵarǵy terezelerdi nemese jeldetý rejimin qoldanyńyz, terezelerdiń tolyq ashylýyna múmkindik bermeıtin arnaıy fıksator qoıyńyz, bul balanyń terezeni birneshe santımetrden artyq ashýyna múmkindik bermeıdi, terezeniń tutqasyna qulyp ornatyńyz. Eger siz balańyzǵa terezeniń aldynan birdeńe kórsetseńiz, ony myqtap ustap turyńyz, balanyń jyldam qımylyna daıyn bolyńyz, alaqanyńyz qurǵaq bolsyn, balańyzdy kıimnen ustamańyz. Eger sizde bekitkish jáne saqtandyrý jabdyǵyn ornatý múmkindigi bolmasa, bekitkish tutqalardy buraýyshpen ońaı burap, qajet bolǵan jaǵdaıda birden shyǵaryp alyp tastaı alasyz. Balalarǵa qaýipsizdik sabaqtaryn úıretińiz, úlkenderdi kishige bas-kóz bolýǵa úgitteńiz».
Balalar qaýipsizdigine qaýip tóndiretin taǵy bir jaıt, ınternet álemindegi ártúrli beıneler. Smartfonǵa baılanǵan sábıler sanasynyń ýlanýyna ǵalamtordyń da tıgizer áseri áste kóp. Áleýmettik jelilerden kórgenin isteýge qulshynyp turatyn búgingi baldyrǵandarǵa torapqa kirýge tosqaýyl qoıý paıdaly ma degen oıǵa kelesiń keıde. Máselen, jyl basynan beri Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi pornografııalyq materıaldardy taratqan 1,5 myńǵa jýyq ınternet-resýrsty buǵattaǵan. Sonymen qatar polısııa departamentterinde qurylǵan mamandandyrylǵan toptar ınternetti qoldaný arqyly qylmys jasaıtyn pedofılderdi anyqtaý boıynsha sharalar júrgizýde.
«Aýmaqtyq ishki ister organdarynda áleýmettik jelilerde, messendjerler men poshta servısterinde 200-den astam jalǵan akkaýnt quryldy. Qurylǵan toptardyń mindetteri – balalarǵa qarsy qylmys jasaý úshin alǵysharttar jasaı alatyn áleýmettik jelilerdi, paraqshalardy, qaýymdastyqtardy, toptardy, tanysý saıttaryn anyqtaý jáne baqylaý. Jyl basynan beri pornografııalyq materıaldardy taratqan 2 myńnan astam ınternet-resýrs anyqtaldy. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi onyń 1,5 myńǵa jýyǵyn buǵattap tastady», dedi D.Tólegenova.
Otbasylyq psıholog, magıstr Inara Álkenqyzy balany úıge qaldyrǵanda ne nárseni eskerý kerektigin tilge tıek etti. «Balany úıde jalǵyz qaldyrǵan ýaqytta biz, ata-analar elektr symdarynyń, gaz qubyrynyń isten shyǵatynyn, balanyń tereze ashatynyn kútpeımiz. Bir jaqtan qarasaq, ata-analar kóbinese balany úıde jalǵyz qaldyrýǵa májbúr. Biraq sol kezde ata-analar balanyń ómirine qaýipti qaterlerdi zerdeleı otyrýy qajet. Keıbir analar «Bizdi kishkentaıymyzdan úıde jalǵyz qaldyrǵan, ólgen joqpyz ǵoı», dep óz áreketterin aqtaıdy. Árıne, bylaı dep tek ǵana tiri qalǵan balalar aıtady. Al úıde jalǵyz qalyp qaza tapqan balalar ózderiniń tájirıbesi týraly aıta almaı ketti», dedi maman.
Sonymen qatar I.Álkenqyzy ata-analar qaýymyna óziniń aqyl-keńesin aıtty. «Men balasy bar jandarǵa mynadaı keńes berer edim. Birinshi, mektepke barmaıtyn baldyrǵandardy úıde jalǵyz qaldyrmaý kerek, 4 jasqa deıingi balany bastaýysh synyptaǵy balamen qaldyrmaý kerek. Bul jaǵdaı ekeýin de kúızeliske ákeledi: óıtkeni sábıdi baǵý – úlken balanyń mindeti emes. Al sábı tek anasynyń janynda tynyshtyq tabady. Mektep jasyndaǵy balany kúni boıy úıde jalǵyz qaldyrmańyz, ishi pysqannan sizge unamaıtyn oıyn taýyp alýy múmkin. Balany birden uzaq ýaqytqa jalǵyz qaldyrmańyz, ýaqytty birtindep kóbeıtken jón. Balany jalǵyz qaldyrar aldynda sizdiń mindetterińiz: balaǵa ózin-ózi kútýdi úıretý, siz joqta ne isteýge bolatynyn jáne bolmaıtynyn túsindirý, qoryqqan jaǵdaıda siz jazyp bergen tizimdegi adamdarmen habarlasýǵa bolatynyn aıtý, bala jalǵyz qalǵan jerdi qaýipsiz etý», dedi ol.