Táýelsizdigimizge 30 jyl tolýyna oraı qazaq azamattarynyń aldynda turǵan negizgi máseleniń biri – aty-jónin birizdendirip jazý. Maǵan bul taqyrypqa pikir jazýdy usynǵan – qazaq jastary. Usynystary oryndy dep oılaımyn. Sebebi egemen elimizde aty-jónimizge «uly», «qyzy» degen sózderdi qosyp, ártúrli jazyp kelemiz. Keıbireýler jynysyn ataýsyz da jazady. Ártúrli sebeptermen patsha zamanynyń orystary paıdalanǵan «ev», «ov» degen jalǵaýlardy qosyp ta jazyp júr. Sonymen qatar Qazaqstanda resmı mekemelerde qazaqtardyń orystar sııaqty «otchestvosyn» jazyp jáne solar sııaqty birin-biri atap júrgender de bar.
Shyntýaıtyna kelgende, munyń bári Reseı patshasy men keńes ókimetiniń qazaq halqyna úsh ǵasyr boıy júrgizgen bodandyǵynyń «jemisteri» ekeniń eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Orys patshasynyń tarıhynan málim – I Petrdiń kezinde Reseı ımperııaǵa aınaldy. Osy kezde patshanyń ımperııalyq saıasatyn qoldaý úshin orystyń pravoslav dini jańadan shoqyndyrý júıesin oılap shyǵarady. Sóıtip XVIII ǵasyrdan bastap orystyń pravoslav shirkeýiniń jańadan kirgizgen dástúri boıynsha shoqyndyrylǵan adamǵa resmı túrde ákesiniń atyn «otchestvo» retinde qosyp jazatyn boldy.
Bul arada myna bir faktini keltirgendi jón kórip otyrmyn. XIX ǵasyrda fransýz azamaty Denıker kezinde Astrahan qalasynda turady. Sodan keıin Denıker balaly bolady da, balasyn Astrahan pravoslav shirkeýine aparyp shoqyndyrady. Onda XVIII ǵasyrda orystyń pravoslav dininiń dástúri boıynsha balaǵa Iosıf Egorovıch Denıker (1852-1913 j.) degen famılııa beredi. Keıin bul bala ataqty fransýz ǵalymy bolyp shyǵady. Biraq Reseı ǵalymdary ony «otchestvosy» bar orys ǵalymy dep sanaıdy.
Kezinde Reseı ımperııasynyń quqyǵy boıynsha mundaı adam árqashan Qudaı aldynda shirkeýde shoqynǵan Reseı azamaty bolyp sanalady. Bul jaıdy 1917 jyly bolshevıkter jasyryp, barlyq orys emes halyqtardyń ókilderin orystandyrý úshin olardy syrttarynan shoqyndyryp, barlyǵyna otchestvo beredi. Sóıtip «otchestvosy» bar azııalyqtar jasyryn túrde Reseıdiń, orys azamattyǵynyń qataryna jatqyzylady. Bul jaıdy shet memleketter jaqsy biledi. Sondyqtan halyqaralyq kezdesýlerde Batys Eýropada orystardyń «otchestvosyn» eshýaqytta jazbaıdy.
Jalpy, elimizdiń kóne dáýirine, ásirese túrki dáýirine nazar aýdarsaq, kóne túrki dáýirindegi adam atyna oraı tıisti ustanymdar bolǵany baıqalady. Ol kezde «tek» degen sózge nazar aýdarǵany seziledi. Bul jaıdy kóne túrki sózdiginen de kóre alamyz.
Al qazaq tilinde «tek» sózine asa úlken mán beretini málim. Qazaq alǵash ret adammen tanysqanda onyń ata-tegin suraıdy. Bul – óte oryndy bastaý. О́ıtkeni «tek» degen sózdiń astarynda genealogııalyq uǵym jatyr. Jalpy qazaqtar úshin «teksiz» degen sóz – eń jaǵymsyz jáne óte aýyr maǵynaly termın.
Menińshe «tek» degen sózdiń mán-maǵynasy men syry qazaq halqynyń tarıhyna baılanystylyǵy baıqalady. Sebebi Eýrazııa aımaǵyndaǵy halyqtardyń ishinde bir ǵana qazaq halqynyń ata-babalarynyń bıologııalyq tektiliginiń tarıhy 50 ǵasyrdy qamtıdy, ıaǵnı 5 myń jyl boıy qazaq ata-babalarynyń genealogııalyq urpaq jalǵastyǵy úzilmegendigin bildiredi. Naǵyz tektik jalǵastyq dep osyny aıtady. Olaı bolsa «tegi» degen sózdi búgingi qazaq famılııasyna qosyp aıtý men jazý birden durys qadam ekeni haq.
Shyntýaıtyna kelgende, atalmysh máseleniń negizgi mán-maǵynasy halqymyzdy birtektilikke jáne birlikke uıystyrary kúmán týǵyzbaıdy. Bul talapty iske asyrý, búkil túrki áleminde latyn álipbıin qabyldaǵan sııaqty, naqty birlikke jetýge múmkindik beredi. Bul arada qosymsha aıtarymyz – qazaq halqynyń rasogenetıkalyq birtektiligi men etnomádenı biregeıliginiń arqasynda ıslam dini júıesindegi barlyq tilekterimiz de ózara bir ortaq arnaǵa qabysar edi.
Eger bul aıtylǵan talaptar tolyq iske asyrylsa, qazaq halqynyń rýhanı eńsesi aıtarlyqtaı joǵary bolary haq. Sóıtip úsh ǵasyr boıy bodandyqta halqymyzdyń kórgen qorlyqtarynan der kezinde qutylǵanymyz qandaı baqyt deseńizshi!
Qazaq halqynyń osyndaı tarıhı tektiligi men biregeıliginiń sımvoly «tegi» degen sózdi búgingi egemendi qaýymǵa 30 jyl tolǵanda famılııamyzǵa resmı tirkep jazýdyń merzimi kelip turǵany anyq. Erkindigi bar eldiń azamattary bul talapty eskerýsiz qaldyrmas degen úmittemiz. Sonda «eshten kesh jaqsy» degen osy bolar.
Eki dúnıeden birdeı jeke basymnyń tilegi – egemen elimizde halqym árqashan tekti bolsyn, aty-jónimiz biregeı aıtylyp, biregeı jazylsyn!
Munyń bári qazaq halqynyń ıgiligi úshin umtylys jasaǵan qazaq jastarynyń isi bolyp sanalady. Olar árqashan ulttyq birliktiń temirqazyǵy bolary haq.
Joǵaryda aıtylǵan usynystarmen qazaq baýyrlarymyz tanys bolsyn degen tilekpen qaǵaz betine túsirip jazǵan.
Orazaq SMAǴULOV,
UǴA akademıgi, Bolonııa
Ǵylymı akademııasynyń
múshe-korrespondenti
(Italııa), professor