Elimizde egis naýqany bastaldy. «Kóktemniń bir kúni – bir jylǵa azyq», deıdi halqymyz. Biraq eginshilik salasynda sheshimin tappaı júrgen máseleler áli de kóp. Máselen, elimizdegi basty daqylymyz – jazdyq bıdaıdyń ortasha túsimi shamamen 1 gektardan 12 sentner bolsa, bizge uqsas klımattyq jaǵdaıdaǵy Kanada 27 sentner ónim alady. Sońǵy 15 jylda Qazaqstanda egin shyǵymdylyǵy orta eseppen 15%-ǵa ósse, basty saýda básekelesterimiz – Reseı, Kanada jáne Aýstralııada 30-40%-ǵa ósken. Dál osyndaı derekterdi maıly daqyldar, kókónis jáne jemshóp boıynsha da keltirýge bolady.
Munyń sebebi nede? Shyǵymdylyqtyń negizgi faktory tuqym materıalynyń sapasy bolyp tabylady, oǵan ónimniń 30-40%-y baılanysty. Biraq qazirgi tańda osy negizgi sala – seleksııa men tuqym sharýashylyǵy bizdiń memlekettik organdardyń nazarynan tys qalǵanyn ashyq aıtý kerek. Búginde biz sorttar men gıbrıdterdiń shamamen 70%-yn, tipti, birqatar daqyldyń 100%-yn shetelden alatyndaı múshkil halge jettik. Syrttan ákelingen daqyldardyń kópshiligi bizdiń topyraq-klımattyq jaǵdaıymyzǵa beıimdelmegen. Jetekshi agrarlyq elderdiń eshqaısysynda mundaı júıelik qatelik jiberilmeıdi.
Osynyń saldarynan fermerlerimiz tuqymnyń bir bóligin Reseıden, Eýropadan satyp alýǵa, tipti olardy muhıttyń arǵy jaǵynan ákelýge májbúr. Árıne, bul ónimniń ózindik qunyna qatty áser etedi. Osylaısha, biz azyq-túlik qaýipsizdigimizdiń bazalyq kórsetkishi bolyp sanalatyn otandyq seleksııanyń suryptarymen qamtamasyz etý boıynsha táýelsizdigimizdi joǵaltyp aldyq. Bul kez kelgen sanksııa, tabıǵı apat nemese qandaı da bir tótenshe jaǵdaı bolsa, aýyl sharýashylyǵymyz joǵary sapaly tuqymsyz qalatynyn bildiredi.
Qazaqstannyń egin alqaptarynyń 93%-y táýekeldi aımaqta ornalasqan. Degenmen qurǵaqshylyq kezinde fermerlerimizdiń joǵary ónim ala almaýy nemese bankrotqa ushyraýy tek aýa raıynyń saldarynan ǵana emes. Onyń birden bir sebebi – elimizde qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttardyń joqtyǵy. Bizdiń klımatqa beıimdelgen aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń sorttary men gıbrıdteriniń bolmaýyna baılanysty egis alqaptarynyń qurylymyn ártaraptandyrý tejelip keledi. Sol sebepti soltústik óńirlerde joǵary proteındi jáne shyryndy mal azyǵyn óndirýdi qamtamasyz ete almaı otyrmyz. Ondaı mal azyǵy bolmasa, mal sharýashylyǵy damymaıdy. Al ońtústik oblystarda sapaly sorttar men gıbrıdterdiń bolmaǵanynan kókónisterdiń shyǵymdylyǵy men saqtaý merzimi óte az. Sondyqtan maýsymaralyq kezeńde olardyń jetispeýshiligi qatty baıqalady.
Sonymen qatar biz óndiriste bar aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń úzdik sorttaryn jedel kóbeıtýdi qamtamasyz etýimiz kerek. О́kinishke qaraı, sońǵy jyldardaǵy jetkilikti oılastyrylmaı jasalǵan reformalar osy salany júıeli jáne josparly damytý boıynsha 2003 jyly «Tuqym sharýashylyǵy týraly» zań qabyldanǵannan keıin baıqalǵan oń ózgeristerdiń tıimdiligin tómendetti. Elıtalyq tuqym materıalynyń qol jetimsizdigi men qymbattyǵyna baılanysty, bizdiń fermerler kóbinese standartty emes tuqymdardy (ıaǵnı taýarlyq astyqty) sebetini qupııa emes. Búginde elıta tuqymdy óndiris aımaǵy ǵalymdar usynǵannan 3 ese az. Biraq buǵan qaramastan, memlekettik sýbsıdııalardyń edáýir bóligi ımporttalǵan tuqymdardyń qunyn arzandatýǵa jumsalyp keledi. Basqasha aıtqanda, otandyq ǵalymdardy qoldaýdy kúsheıtýdiń ornyna, bıýdjet qarajatymyz sheteldik seleksııalyq ortalyqtardy qarjylandyrýǵa jumsalyp otyr.
Elimizdiń agrarshy - ǵalymdary bıylǵy jyly ǵylymdy qarjylandyrý bıýdjetiniń ulǵaıýyn úlken úmitpen kútti. Biraq konkýrstyń ýaqtyly uıymdastyrylmaýy saldarynan ǵalymdarymyz jarty jylǵa jýyq memlekettik qarjylandyrýsyz qaldy. Osydan seleksııalyq ǵylym men tuqym sharýashylyǵynda úlken másele týyndap otyr. Mundaı tolǵaǵy jetken máseleni keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy. Shyn máninde, agrarlyq óndiristi turaqty damytýdyń kepili bolyp tabylatyn tuqym sharýashylyǵy salasyn qalpyna keltirý jóninde shuǵyl sharalar qabyldanýy qajet.
Bul jumysty otandyq agrarlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń, bıotehnologııa ortalyqtarynyń, sheteldik jetekshi ǵalymdardyń áleýetin qatystyra otyryp, qazirgi zamanǵy molekýlıarlyq zertteý ádisteri negizinde aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń shyǵymdylyǵy joǵary jáne klımattyq jaǵdaıǵa tózimdi sorttary men gıbrıdterin jasaý jónindegi iri pánaralyq ǵylymı baǵdarlamalardy iske asyrýdan, sondaı-aq halyqaralyq baǵdarlamalar negizinde bir mezgilde jas ǵylymı kadrlardy daıarlaýdan bastaý mańyzdy.
Ekinshiden, bul salany seleksııa men tuqym sharýashylyǵy jónindegi zańnamalyq jáne normatıvtik bazany avtorlyq quqyqtardy qorǵaýǵa qatysty, seleksııalyq jetistikterdi tirkeý, sertıfıkattaýdyń qazirgi zamanǵy ádisterin qoldaný, standarttar men ǵylymı-ádistemelik bazany jańartý, memlekettik sort synaqtaryn jańǵyrtý turǵysynan kúsheıtý kerek.
Úshinshiden, seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy sýbektileriniń materıaldyq-tehnıkalyq jáne zerthanalyq bazasyn nyǵaıtýǵa kómek berip, elde aýyl sharýashylyǵy ósimdikteriniń genetıkalyq resýrstarynyń Ulttyq bankin uıymdastyrý qajet.
Tórtinshiden, otandyq sorttardy sýbsıdııalaý tetigin qaıta qarap, tuqym sharýashylyǵy júıesin memlekettik qoldaýdy kúsheıtý, salanyń josparly jáne júıeli damýyn qamtamasyz etý, jańa sorttardy jedel kóbeıtýdiń qazirgi zamanǵy ádisterin engizý, tuqym sharýashylyǵyn tek memleket tarapynan ǵana emes, ózin ózi basqaratyn uıymdar tarapynan da baqylaýdyń naqty júıesin jasaý, tuqymdar qozǵalysyn qadaǵalaýdyń sıfrly tehnologııalaryn engizý mańyzdy.
Besinshiden, agrarshy mamandardyń seleksııa men tuqym sharýashylyǵy salasyndaǵy quzyretin kúsheıtý maqsatynda joǵary oqý oryndarynda bilim berý baǵdarlamalaryn jańǵyrtý talap etiledi. Barlyq jerde agrarlyq bilimdi taratý ortalyqtary bazasynda tuqym ósirýshi agronomdar men aprobatorlardyń biliktiligin arttyrý kýrstaryn uıymdastyrý qajet.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Parlament Senatynyń depýtaty