Álemdi alańdatyp otyrǵan ózekti máseleniń biri – energııa tapshylyǵy. Dástúrli qýat kózderi – kómir, munaı, tabıǵı gaz qory jyldan-jylǵa sarqylyp barady. Sondyqtan dúnıejúziniń kóptegen eli energııany tabıǵı kózderden, ıaǵnı kún, jel, bıomassa, geotermaldy jylýdan jáne sý aǵynynan alýǵa kóship jatyr. Qazaqstan da 2009 jyly arnaıy zań qabyldap, jasyl energetıka salasyna den qoıa bastady. Búginde búkil qazaqstandyq tutynatyn elektr qýatynyń 3%-y – jańǵyrmaly energııa kózderinen kelip otyr. Bul – byltyr qol jetkizgen kórsetkish. Eger osy qarqynynan jańylmasa, 2050 jylǵa qaraı kún, jel, basqa da tabıǵı resýrstardan alynatyn energııa úlesi 50%-ǵa jetpek. Degenmen, bul salada problema da joq emes.
Kezinde alpaýyt elderdiń ózin dúrbeleńge salyp qoıǵan «munaı embargosyn» jurtshylyq áli umyta qoıǵan joq. Munaıdyń mol qoryn eksportqa shyǵaryp otyrǵan arab memleketteri uıymy jáne Mysyr men Sırııa álemdik naryqtan aıaq astynan munaıdy alyp tastaǵan kezde qara altyn baǵasy tórt esege deıin qymbattap, sonyń saldarynan munaıǵa táýeldi batys ekonomıkasy eseńgirep qalǵan edi. Mundaı kúrdeli ekonomıkalyq daǵdarystyń sońy energetıkalyq daǵdarysqa ulasty. Osydan keıin-aq dástúrli energııa kózderine senip otyrýǵa bolmaıtynyn uǵynǵan memleketter jantalasyp, onyń balama kózderin izdestire bastady. Ásirese batys elderi bul máselege shyndap kiristi. Mysaly, munaıǵa táýeldilikten erekshe zardap shekken Fransııa ıadrolyq energetıkany damytýǵa kóshti. Búginde munda atom energetıkasynyń damyǵany sonshalyq, bul sala elektr energııasynyń 80%-yn qurap otyr. Al Germanııa dástúrli energııa kózin tabıǵı resýrstardan alýǵa kiristi. Qazirgi tańda kún men jel energetıkasy salasyndaǵy patenttelgen tehnologııanyń 40%-dan astamy – nemisterdiń enshisinde. Qaıbir jyly Germanııa jańǵyrmaly energııa salasynda rekordtyq kórsetkishke qol jetkizip, kún men jelden alatyn energııa mólsherin birneshe saǵattyń ishinde 87 %-ǵa jetkizgeni bar. Sonyń nátıjesinde elektr jaryǵynyń quny mınýsqa ketip, tutynýshylarǵa tóleıtin eshteńe qalmaǵan. Endi nemister 2050 jylǵa qaraı jańǵyrmaly energııaǵa birjola kóshýdi josparlap otyr. Qazirdiń ózinde bul elde kún men jelden alynatyn energııa úlesi 40% deńgeıinde.
Dúnıejúzi elderiniń tabıǵı energııaǵa degen umtylysynan Qazaqstan da syrt qalǵan joq. Ári biz – Parıj kelisimine qol qoıǵan elderdiń birimiz. Bul – jer sharyndaǵy elderdi ǵalamdyq klımattyń ózgerýine qarsy kúresýge zańdy túrde mindetteıtin qujat. Al klımattyq ózgerýge qarsy kúresý degenimiz – ekologııany saýyqtyrýǵa úles qosý, qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin qaldyqtardy azaıtý degen sóz. Sonyń biregeı joly – jasyl ekonomıkaǵa kóshý, ıaǵnı Qazaqstan jańǵyrmaly energııa kózderin damytý arqyly Parıj kelisimindegi mindettemelerin de oryndaıtyn bolady.
Sarapshylardyń aıtýynsha, elimizde bul salany ilgeriletýge arnalǵan zańdyq baza da, energııanyń balama kózin alýǵa arnalǵan qajetti resýrstar da bar. Mysaly, ońtústikte kún sáýlesi kóp bolsa, soltústik-ortalyq óńirlerde túgesilmeıtin jel energııasy bar. Energetıka mınıstrliginiń málimetine súıensek, byltyr jańǵyrmaly energııa kózderi jobalaryn iske asyrý boıynsha eleýli jumystar atqarylyp, qýaty 583 MVt bolatyn 25 nysan iske qosylǵan. Qazirgi ýaqytta respýblıkada jalpy qýaty 1 685 MVt bolatyn 116 jańǵyrmaly energetıka nysany jumys isteıdi. Onyń 29-y – jel elektr stansasy, 44-i – kún elektr stansasy, 38-i – gıdroelektr stansasy bolsa, 5-eýi – bıoelektr stansasy.
Búginde JEK úlesi jasyl ekonomıkaǵa kóshý jónindegi tujyrymdamada aıtylǵan mejege jetip, 3%-dy nemese 3,24 mlrd kVt saǵatty quraǵan. Bul – 2019 jylmen salystyrǵanda 74%-ǵa artyq kórsetkish.
Árıne, qazaqstandyqtar tutynyp otyrǵan barlyq elektr qýatynyń ishinde 3% degen túkke turmaıtyn mardymsyz kórsetkishteı kórinýi múmkin. Ári úıimizge kelip turǵan elektrdiń qaısysy dástúrli resýrstardan, qaısysy kúnnen, jelden alynǵanyn bilý de múmkin emes. Qandaı kózden alynsa da tutynýshyǵa jetkende ol – jaı ǵana elektr qýaty. Bul jerde tek mamannyń sózine senýge týra keledi. Strategııalyq bastamalar ortalyǵynyń seriktesi, jańǵyrmaly energııa kózderi salasyn zerttep, startap-jobalar daıyndap júrgen Jánibek Baıdýlla Qazaqstanda JEK úlesi 3%-dan asýy úlken jetistik deıdi. «Tabıǵı resýrstardan energııa alý – Qazaqstanda ǵana emes, álemde de ınnovasııalyq joba. Osy salaǵa bet burǵan memleketter jańǵyrmaly energııa salasynda birden úlken kórsetkishterge qol jetkizgen joq. Onyń úlesin birtindep arttyrdy. Biz de osy jolmen kele jatyrmyz. Byltyr jańǵyrmaly qýat kózderinen 3,2 mlrd kVt saǵat óndirilip shyqqan. Bul – Qyzylorda, Aqtóbe sekildi qalalardyń jalpy energııany tutyný kólemimen teń kórsetkish», deıdi ol.
Ekologııalyq taza energııaǵa kóshý qorshaǵan ortaǵa ǵana emes, ınfraqurylymdyq jelilerdi jańartýǵa da tıimdi. Energetıka mınıstrliginiń aqparatyna súıensek, búginde respýblıka boıynsha elektr jelileriniń 64%-y tozǵan. Keıbir oblystarda 1970-1980 jyldardaǵy toz-tozy shyqqan elektr baǵanasy áli kúnge deıin qoldanysta bar. Elektr jelileri ábden eskirgen óńirlerdiń qatarynda Shyǵys Qazaqstan (bul óńirdegi elektr jelileriniń 81%-y tozǵan), Batys Qazaqstan (80%), Qostanaı (74%), Mańǵystaý (72%), Qaraǵandy (71%), Almaty (69%), Jambyl (69%) jáne Qyzylorda oblystary (66%) bar.
2020 jyldaǵy jaǵdaı boıynsha respýblıkada ıesiz qalǵan elektr jelileriniń uzyndyǵy 225 shaqyrym bolsa, transformatorlar sany – 98 dana. Al 2021 jyldyń basyndaǵy málimet boıynsha, 641 shaqyrym ıesiz elektr jelisi jáne 273 transformator tirkelgen. Jelilerdiń tozýy keıbir óńirlerde jaryqtyń jıi sónýine ákeletini anyq. Al J.Baıdýllanyń aıtýynsha, keńes zamanynan kele jatqan eski jelilerdi aýystyrýǵa qomaqty qarajat kerek. Eger tabıǵı energııa kózderin óndirý qýaty artsa, ony tutynýshyǵa jetkizetin jańa jeliler salynady. Bul tozyǵy jetken elektr toraptaryn aýystyrǵannan góri áldeqaıda arzanǵa túsetin kórinedi.
Jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalaný arqyly Qazaqstan qaýipsiz, ári táýelsiz elektr qýatyna ıe bola alady. Biraq bul salanyń da ózindik qıyndyqtary bar. Aıtalyq, tabıǵı resýrstardan alynǵan energııanyń qýatyn, jıiligin, belgili bir ýaqytta qansha energııa óndiretinin aldyn ala bilip, ólshep otyrý múmkin emes. Aýa raıynyń qubylmalylyǵyna baılanysty energııa birese kóbeıip, birese azaıyp otyrady. Aıtalyq, jel qatty soqqan kezde nemese kún erekshe túsken sátte energııany óndirý men tutyný arasynda teńgerimsizdik týyndaıdy. Bul jelilerge artyq júkteme túsirip, apatty jaǵdaıǵa alyp kelýi múmkin. JEK úlesi ulǵaıǵan saıyn jelidegi operatorǵa barlyq torapty basqarý, balansty saqtaý, teń ustap turý qıynǵa túsedi. Sondyqtan bul máseleni aldyn ala sheship alý qajet. J.Baıdýllanyń aıtýynsha, byltyr jyldyń aıaǵynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilgen «Elektr energetıkasy týraly» zańǵa qol qoıǵan. «Bul qujatta manevrlik qýat generasııasyn qurýǵa jáne jańa gaz stansalaryn salýǵa aýksıondar uıymdastyrý jóninde aıtylǵan. Manevrlik qýat generasııasy paıda bolsa, onda joǵaryda aıtqan teńgerimsizdik máselesi ońynan sheshiledi. Mundaı qýat kózi júıege qosylǵan elektr stansalaryndaǵy rezervterdi basqarý esebinen jıilik pen energııanyń mólsherin avtomatty túrde rettep otyrady, jelini qosymsha energııa kózimen qamtamasyz etedi. Osylaısha, jańǵyrmaly energııa kózderinen keletin qubylmaly terbelis joıylatyn bolady», deıdi ol.
Elimizde energııanyń balama kózin damytýdyń keshendi jospary júzege asyrylyp jatyr. Olardyń qatarynda JEK nysandarynyń shaǵyn toraptyq aımaqtaryn jasaqtaý, óńirlik aımaqtaryn qurý, gaz elektr stansalaryn salý, 2022 jyldan bastap naqty ýaqyt rejiminde teńgerimdi naryqty iske asyrý syndy mindetter bar. Eger bul aýqymdy sharýalar júzege asyrylsa, onda elimizde jańǵyrmaly energııa kózderin turaqty damytýdyń negizi qalanady degen sóz.
SARAPShY SО́ZI
Jánibek BAIDÝLLA,
Strategııalyq bastamalar ortalyǵynyń seriktesi:
– 2009 jyl – qarjy daǵdarysynan keıingi kúrdeli kezeń bolǵany málim. Ekonomıkaǵa túsken aýyrtpalyqtan keıin TMD elderiniń jasyl ekonomıkaǵa degen yqylasy bolmady. Biraq Qazaqstan táýekelge bel býyp, osy salany damytýǵa kúsh saldy. Osylaısha, elimiz JEK boıynsha trend qura bildi. Muny men der kezinde qabyldanǵan sheshim der edim. Al 2013 jyldan bastap, bul sala Úkimet tarapynan jan-jaqty qoldaýǵa ıe bolyp, jaqsy ilgerileı bastady. Investorlar da kóbeıdi. Memleket qoldaýynan keıingi 2014 jyly bizge jańǵyrmaly energııany damytýǵa baǵyttalǵan kóptegen jobalar kelip tústi. Bul salamen aınalysatyn mamandar da buryn tapshy edi. Qazir ekologııalyq taza energııa salasynyń qyr-syryn jetik meńgergen otandyq energetıkter qatary kóbeıdi. Ne desek te bul óte tıimdi joba. Onyń paıdalylyǵy, ásirese pandemııa kezinde anyq baıqaldy. Koronavırýs daǵdarysy kezinde kóptegen kásipkerler, zaýyttar jumysyn toqtatqany belgili. Osyǵan saı elektr energııasyn tutyný kúrt tómendedi. Kompanııalar tyǵyryqqa tireldi. Tek jańǵyrmaly energııa salasy shyǵynǵa batqan joq, qaıta óndiris qýaty 5%-ǵa artty. Bul sala jahandyq energetıkada laıyqty ornyn aldy. Mundaı qarqyn bıyl da saqtalady. Sondyqtan JEK salasyn damytýdy báseńdetpeýimiz kerek.