Jazý taqtalary

– Jalpy, biz ne jazyp júrmiz, qaı mánerde, kim turǵysynda, quraǵan sóı­lem baıandaı ma, sýretteı me, talqy­laı ma, qaısynda beıtaraptylyq kóp, ne­sin­de pafos basym, falsh qaıdan týa­dy, arzan dúnıe qaıtip mátin ishine kire­di, jaǵdaıdyń shyrqyn, jaǵymdy – jaǵym­syzdyń kórkin, qalyptasqan qarym-qatynastyń erkin, qaqyn buzyp, jan-jaǵyn jaıpap, saıypqyran er­diń beınesine kúıe jaǵyp, qaharman obrazdyń ómirine oıran salyp, jalǵan sóılep, qorytyndyǵa kóleńke túsirip, tunyǵyn laılap, keńistigin jaılap, ýaqytynda saıran quryp, izdegen izgi nıetin izimen joıyp, ósirgen jaqsylyq óskinin qynadaı qyryp, oı órisinde opasyzdar órip júredi, shynaıylyqtyń tileýin tilep, adalǵa jaq, aramǵa qas bop ómir súrgende... avtor, jazýshy jazyp jatyp oqyrmanǵa joldaǵan ýaqıǵanyń, soryn qaınatty.

Ýaqıǵa – maǵyna týdyrýshy, qarym-qaty­nas quraly til – jetkizýshi. Sóılem­niń reti – kórki emes, maǵyna sharty. Mátin sóılemderden turady, sóılem – sóz­derden, sóz – tańbalardan. Bir tańba – bir árip – bir dybys. Sosyn, bir tár­tip. Demek bir­neshe dybystyń tańba­lanýy akýs­tıkalyq obrazdy quraıdy, akýs­tı­kalyq obraz túsinikti belgileıdi.

Shyǵarma taqyrybyn ataýynan kóremiz, biraq avtordyń aty-jóni qan­shalyqty qajet, Chehov áńgimeniń basy men sońyn qıyp alý kerek degen ósıet aıtty, men, kerisinshe, kirispesi men kúrmeýin qaldyryp, ortasyn oıyp alyp tastaý qajet der edim.

Túsiniksizdik tabıǵaty, sıpaty qasa­qana ne ádeıi kórsetilýi tıis emes, biraq kómeski mátin anyq sóılemnen artyq.

Sózde metafora ǵana tereń. Birjaqty metafora joq. Meta­fora – san qyrly. Áde­bıet anyq­tamaǵa kónbeıdi, anyq­tamaq áreketi – neǵaıbyl. Ol tól zańy­na ǵana baǵynady.

Aqyldy oıdyń ǵumyryn sheksiz mátin, kúńgirt máni ǵana uzarta alady. On segiz myń ǵalamda on segiz myń óner bar.

О́nerdiń aqıqaty qashanda – solqyl­daq, on eki órim qam­shy­daı, qaı qyrymen tıse de ashy.

Álemtanýda, tipti, adamtanýda, ádebı tilden góri ánsheıin tildiń (Ahmet Baıtur­synuly) qa­rymy da, qabileti de zor. Fı­lo­­sofııada moıyndalǵan, ǵy­lymda dáleldengen, eski aqıqat, tańǵalyp qajeti bar ma eken.     

Biz bilmeıtin shyǵarmyz, bilýimiz de, áste, múmkin emes. Ádebıet degenimiz ne, basyna týǵan bir zamanǵa da tótep bere almady, jurt kitap oqýyn doǵaryp edi, qalamgerdiń toz-tozy shyqty, biraq sonda da, kómektesip álek­piz, qoldaýǵa tyrysamyz, qur­metimiz aıǵaq, qushaǵymyz ashyq, alaıda suraǵymyz kóp, biz ony qalaı túsinip júrmiz.

Álde, ádebıet adamnyń ózi me, joq, qo­ǵam­dyq qatynastardyń aınasy ma, múm­kin, saldary shyǵar, dálirek, sebebi me.

Rasynda, biz ádebıettiń ne ekenin bilmeı jazamyz. Bilip jazý da shart emes. Ári jaza almaı júrgenimiz bilmegen­dik­ten emes, qoǵamnyń kóńili sýydy, oqyr­man kitaptan alystady, ajyrady, endi – tanymaıdy.

Beıtanys oqyrman, biz endi seni maza­lamaımyz, jazbaýymyz da múmkin, buryn jazǵan raqat edi, qazir jazbaǵan da baqyt, eshkimge táýeldi emessiń, kózimizdi satyp, kómek izdep júr­meımiz, ónerdi aıtyp órek­pigendi de toqtatamyz, biz, jazýshy qaýym, tarıhqa kettik, bu jaqtaǵy tarıhty biz jazyp boldyq, endi o jaqtaǵy tarıh qyzyqtyrady, biraq qaı jolmen, qandaı soqpaqpen ótpekpiz, «qalaı týǵanymyz esimizde joq, qalaı óletinimiz taǵy belgisiz» (German Melvıll, Alek­sandr Soljenısyn), «ólim tájirıbesi» kim­de bar (Alber Kamıý), pende balasy ólim­nen qaımyqpaıdy, beı­baq ómir­di qımaıdy, oı­dan shar­shadyq, shyǵar­ma­shylyq meh­nattan qajydyq, zattaı tozdyq, aıtpaqshy, óner qazany qa­byl­­­damaǵanymen, ajaldy moıyn­­da­maǵanymen, tabıǵatyn túsin­begenimen uly (Osıp Mandelshtam).

Meni qazirgi ýaqyt qalyp­tasyp otyrǵan jaǵdaılar jazýdan da qatty oılandyrady, úreılendiredi, mazalaıdy.

Kóne Mysyrda ataqty adamnyń aby­roı-bedelin túsirý maqsatynda qoıyl­ǵan eskertkishine jasaǵan qatelik­terin tizip jazyp qoıady eken, taqtaǵa túsken bul jazýlar búgingi zamanǵa deıin jetti, ol beıbaqtar endi bizdiń aldymyzda da masqara boldy.

– «Oqyrman kitaptan alystady» degen alańyńyz, árıne, oryndy. Degenmen, jas urpaqqa, jaqsy kúnderge seneıik.