Qasym jyry – rýh baıraǵy

Qasym Amanjolovtyń týǵanyna ǵasyr tolǵan saltanatyna oraı 2011 jyly ótken dúbirli merekede pikir bil­dirgen jazýshy Qabdesh Jumadilov: «Qasym – uly aqyn... Qazaqta kórnekti aqyndar kóp, al ulylar – sanaýly. Ul­tymyzdyń ulylar kóshin Abaı bastaıdy. Odan keıin Maǵjan, Sultanmahmut, Qasym... Sanasań, bir qoldyń saýsaǵy jetetin ǵana ulylar bar. Sondyqtan Qasymdy «kórnekti» dep tómendetýge, onyń tuǵyryn alasartýǵa bolmaıdy. Qasym – onsyz da qoǵamnan qaǵajý kórip, búgingi kúnge deıin shyn máninde dáriptelmeı kelgen aqyn... Túsingen janǵa Qasym – ulttyq rýhymyzdyń baıraǵy. Qasymdy dáripteý arqyly biz ulttyq rýhymyzdy jańǵyrttyq», degen edi. Shyn máninde, ulttyq biregeılik, salt-dástúr mansuq etilip, keńestik-kom­mýnıstik ıdeologııa tobyrlyq má­de­nıettiń týyn kótergen qoǵamda: «...Keń peıildi, keń dalaly qazaqpyz. Qul emespiz, erkin janbyz, azatpyz. Qas taǵdyrdyń qıqańyna kónbeımiz, El namysyn keskilespeı bermeımiz, Sertiń osy – azat jigit, azat qyz!» dep jyrlaý úshin aqkóz erlik qana emes, salqyn sana men zerek aqyl da kerek. Zer salǵan oqyrman osy óleńiniń ózinen Qasymnyń Alash arystarymen úndestigin, Júsipbek Aımaýytov pen Mirjaqyp Dýlatovtyń «Alash marshy» sarynyn ańǵarady. Poezııa esigin 1940 jyly: «Eı, tákappar dúnıe! Maǵan da bir qarashy. Tanısyń ba sen meni? Men – qazaqtyń balasy!» dep, serpe ashyp kelgen Qasym Amanjolov az ýaqyttyń ishinde sol kezdegi qazaq ádebıetinen ózine laıyqty oryn aldy. Perzenti Darıǵaǵa arnaǵan kúndeliginde: «1945-1946-jyldary men qazaq aqyn­darynyń ishindegi naǵyz aqyny bolyp shyqtym. Osylaı dep jurt ta túsindi. Osylaı dep aqyndar da moıyn­dady, ózim de solaı dep oıladym. Bul kez meniń aqyndyq qýatymnyń naǵyz qaınap jetken kezi edi. Kóp ister istegim keldi. Aqyn adamnyń boryshyn túsine de bildim. Qara bas qamy emes, halyqtyń hamy, ádebıettiń daǵdyry meniń óz isime aınaldy» dep jazǵan eken (aqynnyń jazý stıli saqtaldy). Biraq talanty qansha moıyndalǵanyna qaramastan, turmystyń, ásirese baspanasyzdyqtyń aýyrtpalyǵyn qatty tartady. Sol tus­ta Almaty qalasynyń basshylyǵy da, Jazýshylar odaǵynyń jetekshileri S.Muqanov men D.Snegın de aqynǵa jaǵdaı týǵyzý úshin tuıaǵynyń ushyn qımyldatpaǵan eken. Tek, keıinirek, naýqasy dendegen shaǵynda ǵana Qazaq­stan Kompartııasy OK-niń ıdeologııa jónindegi hatshysy Ilııas Omarovtyń kómegimen páterge ıe bolady.

Qasym turmys tarshylyǵyn keship júrse de túrli janrda óndirte jazady. Onyń «Týǵan jer», «Kóktem», «Altyn aına aldynda», «Dombyra», «Aı astynda altyn taý», t.b.lırıkalyq, «Qupııa qyz», «Boran» (aıaqtalmaǵan), «Syrttan» syndy epıkalyq, «Qorlyǵaıyn», «Ań­qaý Júsip», «Dosymnyń úılenýi» tá­rizdi dramalyq shyǵarmalary osy 8-9 jyl­dyń jemisi.

Qasym – san qyrly talant. Ol mýzy­­kalyq aspaptardyń alýan túrinde oınaǵany, tap-tamasha án shyrqap, óz óleńderine mýzyka shyǵarǵany belgili. Onyń «Darıǵa, sol qyz!», «О́zim týraly», t.b. eńbekteri halyq arasyna tól áýenimen taralǵan. Sonymen birge Qasym óleńderine tán taǵy bir erekshelik – olardyń ishki yrǵaǵynyń, áýezdiliginiń mýzykaǵa beıimdiligi, ánge suranyp turatyndyǵy. Qazaq mýzyka ónerinde aıshyqty orny bar kompozıtor Ǵazıza Jubanova mynandaı jazba qaldyrypty: «...janym sulý bolsyn dese, ádemi bolsyn dese, Otandy súıem dese, jaryn súıem dese, ár adamnyń aldynda Qasym Amanjolovtyń óleńderi turýy kerek... Men úıde balalaryma: «Qasym Amanjolovtyń óleńderin bilmeseńder, oqymasańdar, sender tek poezııa ǵana emes, mýzykany da bilmeısińder, mýzykany da estimeısińder» dep aıtam».

Mine, osyndaı uly aqyn, qazaq hal­qynyń rýhanı ómirinde erekshe sonar jol qaldyrǵan Qasym Amanjolovtyń jaryq dúnıe esigin ashqanyna bıyl 110 jyl tolady. Onyń esimi Qaraǵandy jurtyna aıryqsha qymbat bolýynyń úlken sebebi – kindik qany osy oblys aýmaǵynda, Qarqaralydaǵy Kent taýynyń bókterinde tamýy. Osyǵan oraı, akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti atalǵan joǵar­y oqý ornynyń gýmanıtarlyq jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq baǵyttaǵy ǵy­lymı-zertteý jumystary granttyq qar­­jylandyrý konkýrsyna túsken «Qa­symtaný máseleleri» atty jobaǵa qoldaý bildirdi. Jumys isteý merzimi bir jylǵa shaqtalǵan jobany júzege asyratyn top osy ýaqytta Qasym Aman­jolov shyǵarmashylyǵyn zamanaýı kózqaras, oqyrmandardyń búgingi su­ranysy turǵysynan qaıta zerdelep, kezinde qasań qaǵıdalar turǵysynan ústirt qaralǵan muralaryna obektıvti baǵa berýge tyrysady. Sonyń ishinde, keńestik ıdeologııa qyspaǵyndaǵy qa­­zaq ádebıetiniń, ásirese, poezııa janr­­larynyń álemdik klassıkalyq stılde jańaryp, jańǵyrýyna teńdessiz úles qosqan Qasym týyndylaryn 1930-1960 jyldardaǵy ádebı damý úrdi­simen sabaqtastyqta taldaýǵa, onyń poezııasyndaǵy týǵan jer, atameken arhetıpi jyrlanýynyń genezısi men tı­pologııasyn saralaýǵa, romantızm ádisindegi poemalarynyń poetıkasyn baıyptaýǵa, aýdarma salasyndaǵy eń­bekterin jáne epıstolıarlyq murasyn qa­rastyrýǵa erekshe kóńil bólinedi. Q­asym poezııasynyń formalyq, janr­lyq áralýandyǵyna qazirgi zaman tur­ǵy­synan ádebı-teorııalyq taldaý­lar jasaý da nazardan tys qalmaýǵa tıis. Onyń álem poezııasyndaǵy sonet, romans, ballada janrlaryn qazaq áde­bıetine tyńnan ornyqtyrýdaǵy ja­ńashyl izdenisterin aıqyndaý kerek. Keńestik ıdeologııanyń, óktem júıe­niń qysymyna ushyraǵan tusta shy­ǵar­mashylyq eńbeginde oryn alǵan irkilisterdiń sebep-saldaryn, kóńil kúıin­degi júdeýshilikti baıyptaý – derbes másele. Qysqa qaıyryp aıtqanda, kún tártibinde – qasymtanýdyń keshegi jáne búgingi máselelerin jańasha ádis­namalyq tanymda saralaý tur.

Josparlanǵan jumystardy atqa­rý úshin jobaǵa qatysýshylar bıyl Qasymnyń «júrgen joldarmen» júrip, Semeı, Oral, Almaty qalalaryndaǵy mu­­raǵattar materıaldaryn jınasty­rýdy, «Qasymtanýdyń qa­zirgi máseleleri» atty dóńgelek ús­­tel uı­ym­­dastyrýdy, jyl ishinde Qasym Aman­­jolov ómiri men shyǵarma­shy­ly­ǵynyń bıblıografııasyn ázirleýdi, «Qasym Amanjolov taǵylymy» ádebı-syn ma­qalalar men zertteýler jınaǵyn shyǵarýdy, jyl sońyna qaraı «Eı, tákap­par dúnıe, maǵan da bir qarashy!..» degen taqyrypta stýdentterdiń respýb­lıkalyq músháırasyn ótkizýdi belgilep otyr.

Adam bolmysynyń ajalsyzdyǵyn asqaq shabytpen tebirene tolǵaǵan Qa­symnyń qasqa joly jer betinde qazaq degen halyq barda, onyń telegeı-teńiz ádebıeti barda jasaı beretini, jalǵasa beretini kúmánsiz.

Ermek BALTAShULY,

Mádenıet qaıratkeri