Lıberalızm – demokratııa emes Ol – lıberaldyq demokratııa

Gýmanıtarlyq saladaǵy kelisimderdi, ási­rese adam quqyqtary men bostan­dyq­taryn, aqparat quraldarynyń táýel­sizdigin jáne taǵy basqalarynyń oryndalýyn baqylaýda batystyq neolıberalızm ıdeologııasy úlken ról atqardy. Ol árbir adamnyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn eń joǵarǵy qundylyq dep ja­rııalap, sóz bostandyǵy, jalpyǵa bir­deı adam quqyqtaryn saqtaý, erkin naryq pen menshikti qoldaý jáne qu­qyq­tyq memleket qurý, úkimettiń ashyq­tyǵy men memlekettik bılikke shekteý qoıýdy talap etti. Onyń ústine mem­le­kettiń qoǵam ómirine yqpal etý múm­kin­dikterine konstıtýsııamen shek qoıyl­dy. Bular adamnyń jeke ómiri men kásip­kerlik jumysyna memlekettiń aralasýyna qarsy qadamdar edi. Olardyń us­tanymdary boıynsha memleket eldiń eko­nomıkasy men erkin naryqqa aralaspaı, tek qana aqsha-nesıe saıasatyn rettep otyrýy kerek boldy.

Lıberalızm men demokratııa ózara birdeı bolmasa da, olar ádette birge júrdi. О́ıtkeni erkindik pen bostandyq adamdar men ártúrli áleýmettik toptarǵa saılaý arqyly úkimetke yqpal etip, odan turǵyndardyń qajettilikterin eskerýdi jáne olarǵa qoldaý kórsetýdi talap etýge múmkindik berdi. Bul eko­no­mıkalyq úderister túbinde qoǵam­da azamattyq bostandyqtar men saıasat­qa aralasý quqyǵyn talap etetin adam­dar­dyń tobynyń paıda bolýyna ákeldi. Bastapqyda saıası qozǵalys retinde lıberalızm memlekettiń jekemenshik pen adam ómirine artyq aralaspaýyn, oǵan ne istep, ne qoıý kerektigin úıretpeýge tyrysyp, jeke tulǵanyń quqyǵyn bárinen joǵary qoıdy. Al bul demokratııanyń teńdik prınsıpine qaıshy keldi. Sebebi demokratııa – kópshilik daýyspen sheshim qabyldaýdyń joly ǵana. О́ıtkeni klas­sıkalyq túrdegi lıberalızm shyn máninde iri jáne orta jekemenshik ıe­lerine baǵ­dar­lanyp, halyqtyń pikirine esh­bir qa­tysy joq boldy. Iаǵnı ol – baı­lar men «myqtylardyń» ıdeologııa­sy boldy. Osy turǵydan alǵanda, lıbe­ra­lızmdi demokratııa deýge kelmeıdi. En­deshe, bul eki uǵymdy kiriktirýdiń ózi qıyn edi. Degenmen, totalıtarlyq jú­ıe­lerdiń lı­beraldyq memleketter­den óziniń saıası qu­rylymyndaǵy aıyr­ma­shy­lyq­taryna qaramastan, bulardyń turǵyn­darǵa baqylaý jasaý tetikterindegi uqsas­tyqtarynyń barlyǵyn baıqaý qıyn emes.

Qazirgi zamanǵy lıberaldyq memle­ketter azamattardyń jeke jáne qoǵamdyq ómirin talǵampaz áleýmettik jáne teh­no­logııalyq baqylaý, májbúrleý ádis-tásilderin qoldanyp, ujymnyń pikirin alǵa tarta otyryp rettegisi keledi. Bul demokratııany burmalaý nemese neo­lı­beralızmniń qalyptasýy degen sóz. Bul eki saıası baǵyt sınonımder emes, bulardy ártúrli, tipten qarama-qaıshy túsinikter deýge de bolady. Taza demokratııalyq qoǵamda barlyǵy kópshilik qalaı sheshse, solaı ómir súredi, al lıberalızmde – árkim basqalarǵa kedergi jasamaı, óz qalaýynsha ómir súredi.

Lıberalızm úshin parlamentten góri sottar mańyzdyraq. Ár adamnyń jeke keńistikteri sheginiń qaıda ekenin sot­tar-aq anyqtaı alady. Ol úshin jeke quqyq pen sot praktıkasy da jet­kilikti. Osylaısha, óz boıynda bar kemshil­ik­ter­den arylý úshin demokratııa men lıberalızm ózara ymyra jasap, lıberaldyq demokratııa dúnıege keldi.

Demokratııa qadaǵalaý organdaryn aýyzdyqtasa, jeke quqyq tobyrdyń basym kúshin shekteýge baǵyttaldy. Demek, batystyq lıberaldar jeke qu­qyqqa basymdyq berse, demokrattar mem­leketti ujymdyq basqarýdy tań­dap aldy. Lıberaldyq demokratııa qoǵa­mynda barlyq másele kópshilik daýys­pen sheshilmeıdi, óıtkeni odan bas­qa da quqyqtar bar. Sondyqtan qoǵam­dyq keli­sim jónindegi lıberaldyq teo­rııa mem­­leketti qoǵamnan bólek sýbekt retin­de qarastyrady. Lıberaldar mem­lekettiń eldiń ómirine aralasýyn shekteýdi jaq­taı otyryp, basqa elderdiń, ádette adam quqyqtarynyń buzylǵandyǵyna baılanysty, ishki máselelerine aralasýdan esh qymsynbaıdy. Sóıtip batys­tyq úlgidegi azamattyq qoǵam KSRO-ny tutastaı bir memleket retinde tarıh sah­nasynan alastatyp, ony joıyp ji­be­re­tindeı qaýqarǵa ıe boldy. Osy­laı­sha azamattyq qoǵam memleketti al­mas­tyrýǵa kiristi. Memleket «saılaý» arqyly qoǵamnyń baqylaýyna túsýde. Bul úderisterdi obektıvti túsiný úshin aza­mattyq qoǵam qurylymdarynyń kóp­shiligi bastapqy kezde áskerı uıym­dar­dyń shet elderde tıisti áreket júr­gizý maq­­satynda qurylǵandyǵyn da esten shy­­ǵar­maǵan jón. Sonymen birge trans­ult­­­tyq korporasııalar ınternet resýrs­tar men áleýmettik jelilerge súıene oty­­­ryp, ózine memlekettiń rólin alǵysy kele­­tin­digi de búgingi kúnniń shyndyǵyna jatady.

Lıberalızm din máselesinde jaq­sy­lyq pen jamandyq túsinikteriniń mánin óz­gertip, olardyń aıyrmashylyǵyn  joıý­­ǵa tyrysýda. Olar adamnyń qu­qy­ǵy men bostandyǵyn qorǵaýdan bólek, áleý­mettik ınstıtýttar kúmán kel­tir­gen sottalǵandardyń, jynystyq az­shy­lyq­tyń, esinen aýysqandardyń quqyq­ta­ryn qorǵap, olardy basqa adamdardyń qu­qyq­­tarymen qaıshylyqqa ákelýde. Qazir barlyq eldiń bıligi ártúrli is-shara­­lar ótkizgenimen, jaǵdaıdyń ońalyp jat­­qan­dyǵy baıqalmaıdy. О́ıtkeni bul áre­ketterdiń barlyǵynyń jalǵyz-aq maq­saty bar. Ol – bárin burynǵy qal­pyn­da qaldyrý. Sebebi XX ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynan basymdyqqa ıe bolǵan batystyń jahandyq jobasynyń elıtasy álemdik eńbek bólinisiniń júıe­sin óz baqylaýyna alyp, kez kelgen eko­nomıkalyq operasııaǵa alym-salyq salyp, aınalystaǵy qarjyǵa ıelik etip oty­­rýy tıis. Bul top ne istese de óz bı­ligi­ne qaýip tóndirýge jol bermeıtini anyq. Qarjygerler tobynyń uzaq mer­zim­dik ústemdigine búkil bilim júıesi de be­­ıim­delip, solarǵa jumys isteýde. Atal­ǵan «baǵlandardyń» ókilderi – maman­dar emes. Bile bilseńiz, olardyń basty máselesi – qarjy men ekonomıka emes, tek qana bılik. Degenmen, otyzjyl­dyq tájirıbe óz degenin istedi bi­lem, biz­­diń elde bul elıtanyń ókilderi bas­qa­rý­ǵa barýdy qoıdy. О́ıtkeni olardy batys­tyq jahandyq jobanyń elıtasy taǵa­ıyn­daǵandyqtan, barlyq eldegi prezıdent­ter men premerler, depýtattar bı­lik­tiń emes, basqarýdyń ókilderine aı­naldy. En­deshe, olarǵa halyqtyń múd­desi degen uǵym múldem jat degen sóz. Sebebi l­ıbe­ral­­dyq paradıgmaǵa qoǵam aldyn­daǵy jaýap­kershilik degen tipten tán emes.

Al basqarýshylarǵa nusqaýlyqtardy saqtaý kerek, olar óz betterinshe qabyl­dan­ǵan modeldi ózgerte almaıdy. Bas­qasha bolǵan jaǵdaıda olardyń «bas­tary keteri» haq. Sondyqtan olarǵa kiná taǵýǵa da bolmaıdy. Olar tek qo­ja­ıyn­darynyń aıtqanynan shyqpaı, ony múl­tik­siz oryndaıdy. Sondyqtan da bolar, ıeleri de, oryndaýshylar da qalyptasqan jaǵdaıdy ózgertý baǵytynda talpynys jasamaıdy. Olar qaýipsizdikti saq­taý túsiniginen attap kete almaıdy jáne prınsıpti máselelerdi sheshýge de barmaıdy. Al basshylary maman bol­ma­ǵandyqtan, eshnárseni túsinýge tyrys­pastan, ortaq jáne qalyptasqan demo­kra­tııalyq-lıberaldyq maqsat-múdde­lerdi qoldanýmen shekteledi. Osylarǵa qara­mastan, Batysta memlekettik ıdeıa da, ıdeologııa da jáne óte pragmatıkalyq maqsat-múddelerdi kózdegen saıasat ta bar. Onda halyqtyń ómir súrý deńgeıi joǵary, olardyń basym kópshiliginiń negizgi áleýmettik jáne ómirlik qajettilikteri áldeqashan sheshilip qoıǵan. Zańdar ju­mys isteıdi. Oǵan qarsylyq kórsetkender jazasyz qalmaıdy. Azamattary bılik­ti qalaı synaımyn dese de quqyly. Biraq olar óz elin basqa memleketke baryp jamandamaıdy. Syrtqy saıasatta olar óz bıliginiń júrgizip jatqan baǵytyn ádette qoldaıdy. Ony olar basqa elderdiń ishki isterine aralasý dep eseptemeıdi. Keri­sinshe, dúnıe júziniń qaı túpkirinde bol­syn óz elderiniń ulttyq múddelerin qor­ǵaý dep túsinedi. Bul – olar úshin qalyp­ty jaǵdaı. Sondyqtan bul elderdiń halyq­tary bizderdi onsha túsine de bermeıdi. Túp­tep kelgende, olardyń bizde sharýalary da joq sııaqty.

Keńes Odaǵynyń aqyry taıanǵan kezden bastap, Batys elderi 1975 jylǵy Helsınkı keńesiniń sheshimderine súıene otyryp, keńes qoǵamyn ishteı iritý jáne Batysqa syıynyp otyrǵandar arasynan «besinshi baǵan» qurýdy maqsat tutyp, nátıjege qol jetkizdi. Bular, ıaǵnı «besin­shi baǵan» óz eline kúıe jaǵyp, ony kó­birek balaǵattasa, ol soǵurlym Ba­tys­tyń qoldaýyna ıe bolamyn dep sendi. Sóıtip ujymdasqan Batys belsendiligin arttyryp, 90-jyldardyń bas kezinde Eýroodaq quryp aldy. Keńes Odaǵynyń ydy­raýyn paıdalanyp, oǵan kirgen ár­bir respýblıkany jeke-jeke «ıgerip», ózi­niń yńǵaıyna qaraı ıkemdeı bastady. Kóp­tegen qoǵamdyq qor men ártúrli uıym­ dúnıege keldi. Jastardy qoz­ǵalysqa keltirý úshin «bedeli» bar-aý degen, korrýpsııaǵa beıimdeý jasyraq azamattardyń arasynan demokratııa men adam quqyqtaryna «adal», lıberaldyq baǵytty bekem ustanǵandaryn iriktep, saıası sahnaǵa shyǵardy. Olar memleketke qarsy saıasat júrgizdi. Batys elderi olarǵa qajetti «teorııalyq-ádistemelik» kómekter kórsetýmen qatar, aýqymdy qarjylyq qoldaý jasap otyrdy. Sóıtip osylardyń kómegimen basqa elderdiń ishki isterine tikeleı aralasa bastady.

«Áı deıtin ája, qoı deıtin qoja» bol­maǵandyqtan, AQSh bastaǵan elder demo­kratııanyń basty ustanymdaryn aıaqasty etti de, demokratııa men lıberalızm bir-birine «apama jezdem saı» bolyp shy­ǵa keldi. Osylaısha, AQSh bastaǵan Batys memleketteri qos standartty saıasat­ty ashyqtan-ashyq júrgizýge kiristi. Bi­rin­shisi, basqa elderde adam quqyǵy men bostandyqtaryn, sóz bostandyǵy jáne t.b. «bostandyqtardy» buzýǵa jol bermeý. Ekinshisi, Batys elderi osy máse­le­ler boıynsha eshkimniń aldynda esep berýge mindetti emes. О́ıtkeni bular adam qu­qyq­taryn buzsa da, basqa elderdiń ishki isterine aralassa da, tolyq bir memleketti qarý qoldaný arqyly basyp alsa da ony Batys «órkenıetiniń» jáne memleketteriniń ulttyq qaýipsizdigine qaýip tóndiredi dep negizdep, solardyń ult­tyq múddesine nuqsan keltiredi dep q­abyl­daýdy talap etti. Batystyń osy usta­nymy 50-jyldary, máselen, AQSh-tyń óz ishindegi KSRO-ny qol­daı­tyn barlyq solshyl aǵymdardy «olarda otanshyldyq jetispeıdi» degen syltaýmen tas-talqan etkeni belgili. Bul jerde senator Makkartıdiń Amerıkaǵa qarsy kúshtermen kúres jónindegi komıssııasy erekshe ról atqardy. Al basqa elderdegi «zań buzýshylyq», ıaǵnı joǵarydaǵy «azamattyq qoǵam» músheleriniń «durys» áreketterine qarsy shara qoldaný Batys elderiniń ulttyq múddelerine qaýip tón­dirý bolyp esepteldi.

Batys memleketteriniń álemde osylaısha ózderiniń lıberaldyq júıesin jappaı engizýi sol elderdegi jaǵdaıdy shıelenistirýmen qatar, memlekettik ap­paratynyń jumysyn qıyndatyp ji­berdi. О́ıtkeni qoǵamdyq damýdyń keı­bir parametrlerinde bulardyń en­gizgen tártipterinen azdaǵan aýytqý baıqalsa bolǵany, lıberaldyq elıta eshnárse istemeıtindeı ahýal qalyptasty. Olar qorqyp, solqyldaqtyq tanytty nemese ol isti mánsiz dep eseptedi. Túkke tur­maıtyn lıberaldyq «tıimdi» menedjerler adamdardy janqııarlyq eńbek pen jetistikterge yntalandyra al­maı qaldy. Sebebi bulardyń áý bastan-aq jeke ba­sy­nyń paıdasy men baıýdan basqaǵa shamasy kelmeıtin edi. О́ıtkeni shyndyq baı­lyqpen, sán-saltanatpen qatar tura almaıdy. Endeshe, turaqsyzdyq pen senimsizdikke, ekiushtylyqqa boı al­dyrǵan mundaı basshylarmen elde qaıta qurý júrgizý týraly oılaýdyń ózi qısynsyz. Bul – soqyrlardy soqyrdyń ertip júrip, orǵa túsirýimen teń nárse. Ol sheneýnikterdiń qolyndaǵy quraldary da lıberaldyq sıpatta boldy degen sóz. Memlekettik saıasattyń bul baǵyty qoǵamdyq turaqtylyqty saqtap, jas urpaqty tárbıeleýge múmkindik bermesi anyq. О́ıtkeni memlekettik bılik elıta­sy­­nyń arasynda memlekettiń múddesinen óz jaǵdaıyn joǵary qoıyp, oǵan tip­ten de jany ashymaıtyndar da bar. Buryn­ǵy memlekettik qyzmetshilerdiń keıbi­reý­leri Qazaqstandy qıratýdy ózderine maq­sat etip júr. Sondyqtan bul tuıyq sheńberd­en shyǵýdyń jalǵyz joly – lıberal­dardyń bılikke monopolııasyn joıý bolmaq.

Osy úderisterdi búgingi Reseı men AQSh bastaǵan Batys elderiniń ara­syn­daǵy teketirestiń mysalynan kórýge bo­la­dy. Demokratııalyq lıberalızmniń qaý­pin Reseı endi ǵana túsine bastaǵanǵa uqsaı­dy. Endeshe, búgin Reseı qyspaqqa tússe, erteń kezektiń Qazaqstanǵa da kel­­mesine kim kepildik bere alady? Son­dyq­tan qazaqstandyq elıta bizdiń bılik pen tarıhymyzdy qaralaıtyn kúshterge qar­sy ymyrasyz kúres júrgizgeni abzal. Batys­tyń demokratııa máselesin biryń­ǵaı paketpen qarastyrý qaýpiniń aldyn ala bilýge úırengen durys. Endeshe, el ishinde, qoǵamdyq ortada bul kózqarastyń mıymyzǵa ábden sińip ketpeýine kúsh salyp, ony Qazaqstannyń zańdary negizinde naqty jáne jeke-jeke qaraýdyń tıimdi joldaryn qarastyrǵan jón. Eger sot jumysyna kóńilińiz kónshimese neme­se sol sııaqty kommýnaldyq qyz­met­ke rıza bolmasańyz, BAQ-ta bılikti qosa qaralaýǵa baǵyttalǵan nasıhat júr­giz­bes buryn, sol salalardaǵy naqty bere­ke­siz­diktermen kúresip, ony ózger­tý úshin árekettený qajet. Keıde sol «bostandyq pen demokratııa» úshin kúresýshilerge durystap qaraıtyn bolsań, olardyń shynaıy maqsattaryn túsinýge bolady. Bastysy, kimniń basqarǵanyna, «Pre­zı­dent, Premer, ákimderdiń kim bolǵa­ny­na» qaramastan, bılik júıesi jumysyn sa­paly jáne durys atqarsa bolǵany de­gen prınsıptiń ústemdik alýyna qol jet­kiz­gen abzal. Ol úshin ózimiz oılap, naq­ty josparlap, ony baqylaý ar­­qy­­ly naqty nátıjelerge jetý jaǵyn oılas­­tyrýymyz shart. Sonda ǵana bizdiń ómi­ri­­mizdiń kemshin tustary birtindep du­rys­­talatyn bolady. Áıtpese, osy jalpy­lama oılaý qalpymyzdan birjolata qol úz­besek, Qazaqstan óziniń memlekettik bel­gi­lerinen aıyrylyp qalýy ábden múmkin.

Ekonomıka kúıreýin, bankırler aqsha urlaýyn, al Úkimet bolsa, olardy jasyrýyn toqtatpasa, quqyq qorǵaý or­­gan­dary tergeý kezinde máseleniń aqı­­qa­tyna kóz jetkizbeı, kúdiktilerdi na­qaq­tan-naqaq jazalaı beretin bolsa, isi­miz alǵa baspaıdy. Al eger osylaı jal­­ǵasa berse, qylmystyq toptar odan beter erkinsip, muǵalimder oqytpaıtyn, dári­gerler aýrýlardy emdeı almaıtyn, ákim­der ózderi basqaratyn qalalar men aýyl­darǵa qamqorlyq jasamaıtyn bola­dy. Jańa is ashýǵa salyq organdary aldyn ala salǵan salyǵymen kóldeneń tu­ryp, isiń sátti júre bastasa, sodyr-soı­qan­dardyń kelip, kásibińdi tartyp alýynan qutyla almaımyz. Sotqa baryp sha­ǵym­dansańyz, ózińiz sottalýyńyz múm­kin. Al bala­lar men áıelder urla­nyp, olar­dyń zor­lyqpen óltirilýi, kisi óltirgen qa­nypezerler sottan sytylyp ketýi neme­se túrmeden merzimin tolyqtaı óte­meı shyǵýy úırenshikti iske aınalyp kete­di. Saı­laý eshteńeni ózgerte almaıtyn­daı jaǵ­d­aıdan aryla almaı, qoǵam «aýrýǵa» ushy­raıdy. Mundaı jaǵdaıda «aýrý qoǵam» «aýrý úmitkerlerdi» saılaı beretin bolady.

Al eger eshteńe istemeı otyra bersek, adamdardyń memleketke degen seni­mi joıylady. Qoǵamdy jalpyqoǵam­dyq egoızm bıleıdi. Ondaı kezde «dó­keı­ler­diń» álimjettik jasap, aıtqany jú­retin zaman týady. Alpaýyt elder biz­diń osylaısha quldyrap, yrdý-dyrdý bolyp, ishteı irip-shirip, azyp-tozýǵa ushy­ra­ǵany­myzdy kórse, bizdi halyq bolý­dy umytqan «jabaıylar» retinde qu­ryq­tap, ózderiniń geosaıası jáne geo­eko­no­mı­ka­lyq saıasatynda paıdalanyp nemese shi­mirikpesten jutyp qoıary anyq. 

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi Jal­­pyulttyq basymdyqtary men el da­mýy­nyń osy aralyqtaǵy damýynyń Ult­tyq jos­pary memleket ıeliginen alý, jeke­she­­lendirý men retteýden bas tartý saıasa­tyn jalǵastyryp, kvazımemlekettik sek­tor­­dy barynsha qysqartý arqyly ony n­a­ryq­­tyq ortaǵa shyǵarýdy kózdeıdi. Bul – bizdiń lıberaldyq ekonomıkalyq qa­ty­nas­tar men demokratııa baǵytyn jáne bı­lik sabaqtastyǵyn berik ustanyp otyr­ǵa­ny­­myzdyń belgisi. Mundaı joldy ózimiz tańdap aldyq. О́ıtkeni bizge de qarjy men jańa tehnologııa, ınvestı­sııa jáne re­for­malar júrgizý kerek. Atal­ǵan má­se­le qazir shekten tys saıasattandy­ry­lyp, qa­tań geosaıası sıpatqa ıe bolyp bara jat­qanǵa uqsaıdy. Olaı bolsa, endigi jerde ha­lyq­aralyq qatynastardyń sýbek­tisi bola tura, geosaıasattan tys turý múm­kin bol­maıtyn kún týdy. О́ıt­keni qalaı bol­ǵan­da da, áıteýir, bir­de álemdik alpaýyt mem­leketterdiń múd­d­eleriniń qaq­ty­ǵy­sy­na iligip ketý qaýpiniń tónip tura­tyn­­dy­ǵyn búgingi kúnniń aqıqaty retinde qa­byl­damasqa shara joq. Reseıdi jáne on­daǵy Batys­tyń qoldaýymen áreketke kiris­ken lıbe­raldyq kúshterdi bylaı qoı­­­ǵanda, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy qar­­­sy­­lasý men álemdik ústemdik úshin kú­res­­­tiń túbinde Qazaqstanǵa da qatysty bo­­­lyp shyqpaýyna kim kepildik bere ala­­dy? Osylardyń bireýi bizdi úshinshi mem­­leketke qarsy birlesip áreket etýge tart­­­paq bolsa, al ol el bizdi sanksııalar ja­­­­rı­ıa­lanatyn memleketterdiń qataryna en­­g­i­zip qoısa, ne bolady? Tipti osynyń bar­­lyǵyna Qazaqstan aralaspasa da, AQSh Qytaı men Reseıdi jaý sanap otyrǵan­da ol aqyr aıaǵynda bizdiń dúkender­diń sóre­sin­degi taýarlardyń baǵasynyń qym­bat­taýyna da áserin tıgizeri anyq. Onyń ústi­ne, amerıkalyq sarapshylar Baıden ákim­­shi­liginiń qytaılyq strate­gııasy­nyń osal jeri retinde Ortalyq Azııany atap kór­­setip otyr. Qytaıǵa qarsy kúreste mun­­daǵy el­derdiń arasynda Qazaqstannyń róli erek­­she atap kórsetilgen. О́ıtkeni Qazaq­stan Qytaı-Eýropa kólik dálizinde orna­las­­­­qan jáne onyń Qytaıdyń Shyńjań ól­ke­­­­sin­degi musylmandarǵa tikeleı qatysy bar. Endeshe, AQSh-tyń Qytaı men Túr­kııa­­­ny tejeý jáne Aýǵanstan máselesinde Qa­zaq­­standy óziniń geosaıası oıyndarynda paı­da­laný múmkindigin teriske shyǵarýǵa bolmaıdy.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy ǵalym