Osydan otyz jyldaı ýaqyt buryn, bizdiń jastyq shaǵymyzda, men týyp-ósken Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdanynyń Qarabulaq aýylynda 23 soǵys ardageri bar edi. Jeńis merekesi kezinde keýdelerine orden-medalderin syldyratyp osy ardagerler kóshege shyqqan kezde aýylymyzdy erekshe saltanatty jaǵdaı kernep alatyn.
Maıdanger aqyn Qasym Amanjolovtyń «soldattyń etigindeı janym siri» dep jyrlaǵanyndaı, rasynda da naǵyz jany siri urpaqtyń ókilderi edi olar: balalyq shaqtary ashtyq pen jalańashtyqqa tap kelip, bir ýys bıdaı úshin kúresken, jastyq shaǵyn zulmat soǵys órti jalmap, qan keshý qasap zamannan aman shyqqan, onan keıingi jyldary soǵys zardaptaryn joıyp, sharýashylyqtardy kóterýge arnalyp, at ústinen túspegen, demalys degenniń ne ekenin bilmegen, jumysqa úıinen tańmen talasa shyǵyp, qas qaraıǵan kezde oralǵan, bálkim sol bir surapyl zamannyń, qıyn ómirdiń tárbıesi me eken, ómirde borkemik, jasyq soǵys ardagerin kórgen emespin. Ot pen sýdan qaımyqpas naǵyz tasqaınat jandar edi shetinen.
Jeńis kúngi mereke men saltanat, sonan keıin aı saıyn beriletin 3 kılo sary maı, 5-6 kılo et, 5-6 páshki úndi shaıy ashtyq pen jalańashtyqty ábden kórgen, oq pen ottyń astynda júrip, kerzi etikpen Eýropaǵa deıin jetken, zaman qıyndyǵyn qaıyspaı kótergen osy qaısar jandardyń erlik pen eńbekke toly ómirleriniń óteýine berilgen tam-tum nárseler edi. Sol soǵys ardagerleriniń biri meniń ákem Faızolda Álipbaıuly edi. Olar sony qanaǵat tutyp ómirden ótti.
Iá, soǵys ardagerleri týraly endi ótken shaqpen sóıleýge týra keletindeı. О́ıtkeni adam rýhynyń myzǵymas myqtylyǵynyń belgisindeı bolǵan ańyz adamdardyń ómir súrgen dáýiri basymyzdan ótip barady. Olardyń erlikteri týraly aıtylar tiri kýágeri joq áńgimeler endi bastalyp keledi.
Osydan alty jyl buryn Jeńis merekesi tusynda «Soǵystyń sońǵy soldattary» degen maqala jazdym. Maqalany jazýyma jańaǵy 23 soǵys ardagerinen bizdiń kórshimiz Moldaqan Sadyqovtyń ǵana qalýy túrtki boldy. Aqsaqaldyń telefonyn taýyp alyp, ózimen sóılestim, Jeńis merekesimen quttyqtadym. Ol kisi bizdiń aýylymyz Qarabulaqta emes, endi Zaısan qalasynda turyp jatyr eken. Aýdan ákimdigi qaladan jańa páter beripti. Kenje uly men kelinin qolyna alyp, sol páterinde eken. Soǵan baladaı máz.
Degenmen sol joly aýylymyzdyń Moldahan aǵadan basqa taǵy bir kózi tiri ardageri tabylyp qalar ma eken degen nıetpen maqala taqyrybyn «Soǵystyń sońǵy soldattary» dep kópshe túrde qoıdym. Sol maqalany osy joly ınternetten izdep kórip edim, taba almadym. Onyń ornyna «Soǵystyń sońǵy soldaty» degen taqyryppen ár jerden jazylǵan basqa maqalalar qaptap ketipti. Sodan bergi ýaqytta Moldahan aǵa da toqsannan asyp baryp dúnıeden ótip ketti. Byltyrǵy Jeńis merekesine endi búkil Zaısan aýdanynan tórt-aq soǵys ardageri tiri jetken eken. Al bıyl aýdan boıynsha jalǵyz soǵys ardageri Záken Qurmanqojanov qana qalypty. «9 mamyr – Uly Jeńis kúnine oraı aýdan ákimi aýdanymyzdaǵy jalǵyz Uly Otan soǵysynyń ardageri Záken Qurmanqojanovty merekemen quttyqtap, tildesip qaıtty. Záken ata 1923 jyly Zaısan aýdany, Saryjyra aýylynda dúnıege kelgen. О́ziniń sanaly ǵumyrynda kópti kórgen aqsaqal bıyl 98 jasqa keldi» depti bul jaıynda áleýmettik jelidegi Zaısan aýdany ákimdiginiń paraqshasynda.
Zaısan aýdany boıynsha soǵystyń sońǵy soldaty Záken Qurmanqojanovtyń ómir derekterine ınternet arqyly biraz úńildim. Mogıkannyń sońǵy tuıaǵy sekildi shynymen de ańyz adam eken. Maıdanǵa nebári 17 jasynda ózi suranyp attanǵan. Alǵash urysqa kirgen kúni ıyǵynan jaralanǵan. Nevel qalasyndaǵy surapyl shaıqasta qazaqtyń qaharman qyzy Mánshúk Mámetovamen kezdesken. Soǵysta segiz ret ólimnen qalǵan. Bir oq áli kúnge deıin denesinde júr. «Sarjyra, Lenın kolhozdarynda uzaq jyldar boıy aǵash sheberi bolyp eńbek etti. 10 balaly otaǵasy 28 nemereden 32 shóbere, 1 shópshek súıip otyr» delingen osydan tórt jyl burynǵy málimette.
Qolymyzdaǵy derekter boıynsha Zaısan aýdanynan soǵysqa 6 559 adam attansa, olardyń 3 927-si tiri kelgen, 2 632-si maıdan dalasynan oralmaǵan. Sol 4 myńǵa tarta soǵys ardagerinen bul kúnde tek Záken Qurmanqojanov qana qaldy. …Soǵystyń sońǵy soldaty.