«Adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵanynan bilinedi»

Jumyr jerdi sharlaǵan indetten dem tarylyp, «Aldyn ala mejelengen mereıtoıdy qalaı ótkizedi ekenbiz?» dep degbir qashyp turǵan shaqta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eldiń rýhyn kóterip, eńsesin tikteýdiń oraıly jolyn tapty. Buǵan Qazaq eli, Abaı eli bek razy. Kóńil tolqytar sátter az emes. Qazaq degen jurttyń bar ekenin aıdaı álemge sezindirgen baba toıyn indettiń irgesine tyǵylyp, óz deńgeıinde ulyqtaı almasaq, eldigimizge syn bolar edi. Eń mańyzdysy – daqpyrt pen dańǵazadan alys, ysyrapqa jol bermegen, jańa urpaqqa bilim, rahym men qanaǵatty, tereń oıdy tábárik etken taǵylymdy is-shara boldy. Memleket basshysynyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» tuǵyrnamalyq maqalasyn – qalam ushymen emes, júrek kózimen jazylǵan, búgingi ulttyq saıasattyń aldyna qoıylǵan keshendi baǵdar dep qabyldadyq. Bıiktik te, tereńdik te, kemeldik te, kemeńgerlik te bir basyna toqaılasqan dana Abaıdy Memleket basshysy tereńnen tanyp, qalyń eli qazaǵyna jańasha qaıyra bir qaýyshtyrdy.

As ishiler, aıaq bosatylar. Jahandaný dáýirine mıdaı jutylyp bara jatqan jańa urpaǵymyzǵa zamanaýı bilim, taǵylym, tálim kerek edi. Jasyratyny joq, qanymyzǵa sińgen ádet qoı, «toı dese qý bas domalaıdy»... Retti-retsiz arnamyzdan asyp, aǵylyp-tógilip jatamyz. Báıge, qazdaı tizilgen aqboz úı, asta-tók dastarqan, qyp-qyzyl ysyrap... Al toı tarqaǵan soń kıiz úıler jınalyp, qulazyǵan qý dala jurty kóshken eldeı sol baıaǵy kóne qalpyna túsedi. Prezıdent bul soqpaqqa túspeı, tyńnan túren saldy. Qalyń eldi adamzattyń aqyl-oı orbıtasyna kóterilip ketken Abaıdyń júregine, ishki jan dúnıesine úńilýge úndedi, uly aqyndy múlde jańa sıpatta tanýdy, baǵalaýdy úlgi etti. Abaıdyń Otyz jetinshi sózindegi «Adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵanynan bilinedi» degen bir aýyz sózin Memleket basshysyna qarata aıtqym keledi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń aqynnyń tanym-talǵamyna tereńnen mán berip, memleket isiniń múddesi deńgeıine kótergeni ulttyq rýhqa qanat bitirdi. Abaı – búgingi ulttyq ıdeologııanyń qaınar kózi ekenin janymyzben sezindik.

Hakim Otyz toǵyzynshy qara sózinde bylaı dep jazady: «Ras, burynǵy ata-babalarymyzdyń bul zamandaǵylardan bilimi, kútimi, sypaıylyǵy, tazalyǵy tómen bolǵan. Biraq bul zamandaǵylardan artyq eki minezi bar eken. Endigi jurt ata-babalarymyzdyń mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, álgi eki ǵana táýir isin birjola joǵaltyp aldyq», dep dál qazirgi ómirimizdi aınadan qaraǵandaı kórsetedi. Ol qandaı minez edi? Birinshisi – «Qoı asyǵyn qolyńa al, qolaıyńa jaqsa, saqa qyl», «Bas-basyńa bı bolsań, manar taýǵa syımassyń, basalqańyz bar bolsa, janǵan otqa kúımessiń», deı kele parasaty mol, kópke syıly, máseleniń aq-qarasyn aıyryp, bátýaly ádil sheshimin shyǵaratyn el aǵalarynyń sózine ilgeriden qulaq asqan, toqtaǵan jurtynyń jutaǵan aýyzbirshiligine qynjylady. Ekinshi minezi – namysqoılyq. Ekeýi de ar, namys jáne tabandylyqtan keledi eken. Qaı ultty bolsyn uly muratqa jeteleıtin birlik, namys, talmaı eńbek etý ekenine hakim Abaıdyń sol zamanda-aq kózi jetken. Danyshpannan qalǵan osyndaı asyl sózderdi jańa urpaq taǵy bir márte qaıtalap oqysyn, sanasyna toqysyn, taldasyn. Kómeski tartyp bara jatqan basqa da ulttyq bolmys minezderdi ózderi tapsyn... oılansyn... Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary etek-jeńimizdi jınaı almaı otyrǵan shaqta ashyq-shashyq qalǵan esik-terezemizden rýhanı dińgegimiz ben dilimizge qatysty «aqylgóıler» aýlamyzǵa az kelgen joq. Bir jaǵynan ǵalamdyq órkenıet talaptaryna tán qubylys shyǵar desek te, qadym zamandardan qanymyzǵa sińgen, súıegimizden ótken álgi Abaı atamyz meńzegen, odan da basqa qundylyqtarymyzdyń joǵalyńqyrap bara jatqany janǵa batady.

* * *

Memleket basshysynyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy ádiletti qoǵam ıdeıasynyń baǵdarshamyndaı áser etip, esti qaýymdy eleń etkizgenin erekshe atap aıtqym keledi. Prezıdent bastamashyl bolǵan memleket basqarýdaǵy jańa saıası reformalar el ishinde qoldaý taýyp otyr. Talaıǵa málim, bálkim beımálim, bılik pen halyq arasynda kózge kórinbeıtin, tilmen aıtyp jetkize almaıtyn bógetter boldy. Ásirese bıýrokratııalyq keselder. Sońǵy kezderi sol «tasqamaldar» alyna bastaǵandaı. Joǵary laýazymdy sheneýnikter qyzmet ornynan tabylyp, emen esikter ashylyp, qarapaıym halyqtyń talap-tilekterine qulaq asylyp, jaýapkershilik júgi eselenip keledi. Bul – jaqsylyqtyń nyshany, eldiktiń úlgisi. Merıtokratııa, ıaǵnı laıyqtylar bıligi degendi dana Abaı kesip aıtqan: «Sózine qaraı kisini al, Kisige qarap sóz alma» degen aqynnyń taǵylymy – búgingi bıliktiń ustanymyna aınalatyn aksıoma. Bilimniń ǵasyry bılik qurǵan ýaqytta jas urpaqty oqytýdyń ozyq úlgilerin tańdaý qajettigi aıqyn sezilip otyr. Osy jerde óz kózim jetken bir aqıqatty aıtsam artyq bolmas.

Mektepterdegi joǵary synyp oqýshylarynyń respýblıkalyq «Abaı-Shákárim oqýlarynyń» on jyldaı qazylar alqasynyń tóraǵasy retinde baıqaǵanym – Abaıdy jatqa oqyǵan, oqyp qana qoımaı, zerdesine toqyǵan jas tolqyn jamanshylyq jolǵa túspeıdi eken. Sol kezde júlde alǵan úmitkerler qazir bir-bir azamat bolyp, eliniń erteńi úshin tynbaı eńbek etip jatyr. Láılim deıtin búldirshinniń jyr oqý estafetasyn Qasym-Jomart Toqaev Memleket basshysy retinde ǵana emes, ózgelermen qatar qabyl alyp, úlgi, qoldaý kórsetti. Bul Prezıdenttiń urpaqtyń erteńine degen alań kóńilin aıqyn sezindirdi. Kezekti bir naýqanshyldyq emes, Abaı esimi shyǵarmalary arqyly aıdaı álemge taǵy bir máshhúr boldy. Aqyn ónegesi býynnan-býynǵa jalǵasyp, ólmeıtindigin pash etti.

Ǵasyr ótti, qanshama ǵulama ǵalymdar men klassık qalamgerlerimiz, ǵylymı ortalyqtar men ınstıtýttar Abaı jazyp qaldyrǵan «tolyq adamnyń» qupııasyn zerttep bite alar emes. Shyndyǵynda, Abaıtaný ǵylymynda kúni búginge deıin asý bermeı kele jatqan otyz segizinshi qara sózdiń mán-maǵynasy, ras, tym tereńde. Bálkim «jumbaq jannyń» ózimen birge ala ketken jumbaǵy shyǵar degen oıǵa eriksiz taban tireısiz. Biraq qazirgideı ǵylymnyń san alýan tylsymdary ashylyp jatqan kezeńde munyń da syryna qanyǵatynymyzǵa shúbá joq. Tek adal nıet, ilki izdenis qajet. Qasym-Jomart Toqaev Abaı fenomenin HHI ǵasyrdaǵy urpaqtarynyń sanasyna elep-ekshep qaıta usynǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasynda soǵan jol siltedi. «Tolyq adam» tujyrymynyń ǵylymı sheshimin urpaqqa uǵyndyra alsaq, rýhanııat saıasatynyń maqsat-murattar kókjıegi eptep bolsa da kóriner edi... Qasıetti Quran aıattarymen úndesip, Ál-Farabıler ilimindegi qaǵıdalarmen shendesip jatqan Abaı muralarynda jańa dáýirdiń talap-tilekteri jańǵyryp tur. Ultty tárbıeleıtin óleńderi men qara sózderinde qatar órilgen parasat mektebi áli uzaq jalǵasatyny daýsyz.

«Tolyq adam» tujyrymyn áıgili Muhtar Áýezovtiń tól shákirti Mekemtas Myrzahmetov kópten beri zerttep keledi. Bar ǵumyryn Abaıtanýǵa arnaǵan Mekemtas aqsaqal da «Tolyq adam» ilimin zertteı-zertteı juqardy. 10 tom ǵylymı eńbek jazdy. Tarıhı dúnıe júıeli tasqa basylmaı, jaryqqa shyǵar sátin kútip, úmit pen kúdiktiń arpalysynda kelgeni jasyryn emes... Qoldan kelgeni – retin taýyp «Abaı» jýrnalynyń betinde turaqty jarııalaýmen ǵana shektelgenimizdi nesine jasyraıyn?.. Alash jurtyna Abaı álemin múlde jańa sıpatta baǵalaýǵa jol ashylǵaly Abaıtaný da jańa sapaǵa kóterilgendeı boldy. Ǵylymnyń qudirettiligi – bir kúnniń, bir jyldyń jemisi emes. Uzaq ýaqytty qajet etedi. О́tken jyldan bastap, Abaı álemi meılinshe qaıyra taldanyp, talqylanyp, tarazyǵa túsý ústinde. Sondyqtan halyq túsiniginde ǵylymǵa basym baǵyt berýi osyndaı tylsym tuńǵıyqtardyń kiltin tabýǵa jol ashady. Prezıdent aıtqandaı, Abaı bolmysyn taný kezekti bir naýqanshyldyq nemese mereıtoılyq bir jyldyń ǵana deńgeıinde emes, máńgilik másele ekenin uǵynǵanymyz abzal.

Ol barlyq syry tereńde jatqan Otyz segizinshi sózinde adam balasynyń basqa jan ıelerinen artyqshylyǵyn túsindire kelip, oǵan erekshe aqyl-es pen erik berilgenin jazady. Bul artyqshylyqtar rýhanı kemeldený arqyly túpki maqsatyna jetpek. Sol sebepti qazirgi rýhanı jańǵyryp jatqan tusymyzda shetin máseleniń burynǵydan da ózekti, burynǵydan da mańyzdy bolýy – zaman talaby. Memleket basshysynyń qoǵamǵa joldaǵan maqalasynyń astarynan biz osyny ańǵardyq. Túısindik te súısindik.

Endi birde Abaı ǵulama kemel basshynyń qoǵamdaǵy rólin óleń tilinde bylaı baǵalaıtyny bar:

Edınısa – jaqsysy,

Ergen eli beıne nól.

Edınısa nólsiz-aq,

Bir basyndyq bolar sol.

Edınısa ketkende,

Ne bolady óńkeı nól?..

Iаǵnı kópshilik qaýym kemel basshyǵa eredi, úlgi tutyp, teńelýge umtylady. Basshy ózine de, ózgege de qatal talap qoıatyn ári ádil, eń bastysy – jany taza, abzal adam bolýy qajet. Maqsaty – alǵa umtylyp, eldi sońyna ertý.

Ýınston Cherchılldiń: «Memlekettik qaıratkerdiń saıasatkerden aıyrmasy: saıasatker – kelesi saılaýdy oılasa, memleketshil tulǵa bolashaq urpaqtyń qamyn oılaıdy», degen áıgili támsili bar. 2019 jyldyń 9 maýsymynda Qazaqstannyń bolashaǵy, urpaǵymyzdyń erteńi úshin saılaýǵa tolqyp barǵanymyzdy jasyrmaımyn. Qasym-Jomart Toqaevtyń «Barshaǵa ortaq ıgilik! Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý» saılaýaldy baǵdarlamasynda basa mán berilgen, halyqqa eń áýeli áleýmettik baǵdarlamalardyń júzege asqany kerek boldy. Ul-qyzymyzdyń mıyn oılanbaı jasalǵan shala «reformalarmen» oıran-botqa qylǵan bilim salasyna, balamyzdyń betine tiktep qaraı almaǵan baspanasyzdyqqa, esiginen attasań qolyńa qaraıtyn memlekettik mekemelerdiń paraqor «mádenıetine», shirengen sheneýnik pen túnergen ákimderge, qos qolyna bir kúrek taba almaǵan jumyssyzǵa, járdemaqyǵa jarymaǵan anaǵa, bosaǵada jatqan tilge, kóńili kúpti elge alańdap bardyq saılaýǵa. Qudaıǵa shúkir, úmitter aqtalyp keledi. Az ýaqyttyń ishinde ýádeli baǵdarlamalar kezeń-kezeńimen iske asýda. Sezinip otyrmyz.

* * *

Prezıdenttiń toı qarsańynda Abaı týǵan topyraqqa bir emes, birneshe márte kelip, jergilikti basshylarǵa birqatar mańyzdy tapsyrma berip ketkeni qyzyǵy tarańqyrap turǵan qyrdaǵy eldi bir sertpiltti. Memleket basshysy halyqtyń kókeıinde júrgen talaı ótkir máselelerdi tyńdap, el ishindegi jaǵdaıdy óz kózimen kórdi. Kóńiline túıdi. Keleli sheshim qabyldady. «Myń estigennen bir kórgen artyq» deıdi mundaıda qazaq.

Osy tusta sál sheginis jasasam. Uly aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıy kezinde IýNESKO kóleminde dúrkirep ótkeni málim. Táýelsizdigin endi alǵan memleketimiz úshin úlken syn edi. Sol kezde Elbasy Nursultan Nazarbaev arnaıy kelip, ózi baıandama jasap, taǵylymdy toıdy tap-tuınaqtaı etip tarıh taqtasyna altyn áripterimen jazyp qaldyrdy. Jıdebaıdaǵy qos kesene de sonyń aıqyn aıǵaǵy.

Araǵa jıyrma bes jyl salyp kelgen Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy taǵylym men parasat bıiginde, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tapsyrǵandaı, dańǵaza men ysyraptan barynsha ada, urpaqqa úlgi bolarlyqtaı atalyp ótti. Árıne álemdi dendegen indettiń de saldary bolǵan shyǵar. Soǵan qaramastan, túrli nysandarǵa qaıta jańarý jumystary júrgizilip, jıdip turǵan Jıdebaı jeri tolyq abattandyryldy. Tyńnan turǵyzylǵan barlyq nysan sol qalpynda halyqtyń ıgiligi úshin uly dalanyń sáni bolyp tur.

Uly aqynnyń kindik qany tamǵan «Syrt Qasqabulaq» tipti túrlenip ketti. Kim de bolsa týǵan jeriniń kelbetin aldymen oılaıdy ǵoı. Meniń de dúnıege kelgen mekenim sol Qasqabulaq edi. Qazir Abaı rýhyna taǵzym etip kelýshilerge uıalmaı kórsetetin dárejege jettik. Arnaıy mármár tasqa aqynnyń qara sózderinen úzindiler qashap jazylyp, bolashaǵyńa baǵdar siltep turǵandaı.

Jasyryp-jaýyp qaıteıik, Aqshoqydaǵy Qunanbaı áýletiniń qorymy da kóńil qulazytar tusymyzdyń biri edi. Aq patshanyń jumyryǵynda júrip-aq úlken bir qaýym jurttyń kóshin bastaǵan aǵa sultanǵa laıyq qurmet jasaldy dep bilemiz. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kóne tarıhtaǵy babalar qabirine taǵzym etip, tamyryna qan júgirtti, Táńir qoldasyn! Qazir onda sol zamandaǵy jádigerlerge toly dala-murajaıy boı kóterdi. Muny tektini tekti ǵana tanıdy dep baǵalaýdan basqa baılam joq.

Aýdan ortalyǵy – Qaraýylda da qyrýar sharýa atqaryldy. Jańa mektep ǵımaraty boı kóterdi. Zamanaýı elektrondy qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan oqý ordasy bilim teńizine salynǵan kópir syndy.

Qazaq eliniń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasynda da jańǵyrý, jańarý jumystary sátti júrdi. Abaı mýzeıiniń ishi múlde jańa keıipke endi. Prezıdent ashqan «Uly Abaı uldarymen» atty eńseli eskertkish kópshiliktiń kózaıymyna aınaldy. Naǵyz búgingi sáýlet óneriniń týyndysy ekenin sol salanyń mamandary aıtyp júr. Semeı shaharyndaǵy Muhtar Áýezov dańǵylynyń boıynda ornalasqan, kezinde «Joǵalǵan park» dep ózimiz san synaǵan jer múlde adam tanymastaı ózgerdi. Keshkilik qala halqy serýendeıtin jaıly orynǵa aınaldy.

Memleket basshysy Semeıge kelgen saparynda qoshemetpen qarsy alǵan qalyń qaýymnyń arasyndaǵy eń jasy úlkeni, toqsanǵa taıaǵan Ábdesh Imahanov aqsaqaldyń: «Kezinde Prezıdenttiń ákesi Kemel jazǵan shytyrmanǵa toly shyǵarmalaryn kóp oqyp edim. Qoǵamnyń tazalyǵyn oılaǵan, ádilettilikti kóksegen jazýshy eńbekteri erekshe unaıtyn. Búgingi el tutqasyn ustap otyrǵan ulynyń júzinen de Abaı aıtqan kemeldiliktiń ushqyny tógilip tur eken», degen sózin sol qalpy jetkizgendi jón kórdim.

* * *

Endi ózim basqaryp otyrǵan basylym týraly az-kem sóz qozǵaıyn. Otyz jylǵa jýyq Semeı topyraǵynda shyǵyp kele jatqan respýblıkalyq «Abaı» jýrnaly – aqyn murasyn ár qyrynan tanytýǵa baǵyttalǵan basylym. Ultymyzdyń uly tulǵalary shyǵarǵan jýrnal sol kezdegi solaqaı saıasattyń saldarynan jabylyp qalǵan bolatyn. Tek táýelsizdik jyldary aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik aldyq. Keler jyly qaıta jalǵasyp shyqqanyna otyz jyl tolady. Iаǵnı táýelsizdiktiń tóltýmasy dep aıta alamyz. Áıtse de jolymyz únemi taqtaıdaı tegis bolǵan joq. Ásirese qarjy jaǵynan qınalǵan kezderimiz bolǵanyn jasyrmaımyz.

Prezıdenttiń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasyndaǵy «1918 jyly Semeı qalasynda Muhtar Áýezov pen Júsipbek Aımaýytov negizin qalaǵan, 1992 jyldan beri qaıta shyǵa bastaǵan «Abaı» jýrnalyna memleket tarapynan qoldaý kórsetý kerek» degen bir aýyz sóz bizdiń basylymnyń tamyryna qan júgirtti. Meniń oıymsha, aqyn murasyn urpaqqa uǵyndyrý – bir ǵana jylmen shektelmeıtin jaýapkershiligi zor jumys. Sondyqtan da Abaı atyndaǵy respýblıkalyq jalǵyz basylymnyń endigi ǵumyry uzaq, sharýasy myǵym, mereıi ústem bolaryna senimimiz artyp otyr.

Memleket basshysy Abaıǵa jańa kózqaras, zaman lebine saı jańa baǵa qalyptastyrý qajettigin qadap aıtty. Osyǵan oraı «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta» atty jańa aıdar ashyp, hakimniń «Tolyq adam» tujyrymyn jańa sıpatta ǵylymı turǵydan taldaýdy qolǵa aldyq. Bir sózben aıtqanda, alyptar amanatyn adal atqarýǵa tyrysyp kelemiz.

* * *

Qoǵamdyq saıası ómirimizdegi eldiń kókeıindegi ózekti máselelerdiń biri –Alash arystaryn ardaqtaý jaıy. Árıne kórip, sezip otyrmyz, sońǵy bir-eki jyl kóleminde Alash ıdeıasyna, Alash kósemi Álıhan Bókeıhanov bastaǵan arystardyń isine laıyqty tarıhı saıası baǵa berip ulyqtaý baǵytynda úlken sharýalar atqarylyp jatyr. Bul – asa mańyzdy, ádil jáne quptarlyq sheshim.

Barshaǵa málim, Semeı qalasy – Alashtyń da altyn ordasy bolǵan. Osy shaharda Arystar bas biriktirip, ult jolyndaǵy iri qoǵamdyq-saıası baǵyttaryn aıqyndaǵan. Eldiń ıyqty tulǵalaryn kúreske úndegen.

Qazaqstanda saıası qýǵyn-súrginniń zardaby tımegen shańyraq kemde-kem. Atyldy, asyldy, aıdaldy, qoldan jasalǵan ashtyqqa uryndy, úrkinge ushyrady. Ulttyń sapasy da, sany da kemidi. Adamzat tarıhynda dál osyndaı náýbetti bastan ótkergen halyq neken-saıaq.

Alyptarǵa besik bolǵan kóne Semeıde «Polkovnık araly» atanyp ketken, burynǵy ataýy «Túıemoınaq» degen Ertistiń ortasyna ornalasqan shaǵyn aral bar. Qanshama jazyqsyz jandar sonda qoıdaı toǵytylyp, shybyndaı qyryldy. Janazalary shyǵarylmaǵan qalpy topyraq astynda jatyr... Olardyń kóbinen osynaý jumyr jerde ne bala, ne mola qalmady...

Bıyl Semeı polıgonynyń jabylǵanyna otyz jyl. «О́limnen de kúshti» atty polıgon qurbandaryna arnalǵan monýment qoıyldy. Alaıda repressııadan japa shekkenderge áli bir belgi joq. Tipti elimizdiń bas qalasynda saıası qýǵyn-súrgin men ashtyq qurbandaryna úlken monýment ashylsa da artyq etpes edi.

Prezıdenttiń jýyrda ǵana qazaqtyń kıeli jerine qatysty qabyldaǵan sarabdal sheshimin halyq demin ishine tartyp kútkenin jasyrmaımyn. Memleket basshysynyń: «Jer sheteldikterge satylmaıdy, jalǵa da berilmeıdi», degen málimdemesi barshamyzdyń kóńilimizdi tolqytty. Prezıdenttiń osy ustanymyn basshylyqqa alǵan Parlament jýyrda aýylsharýashylyq jerlerin paıdalaný jónindegi zań normalaryna tıisti ózgerister engizip, zań qabyldady.

Bıyl Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna jarııalanǵan moratorııdiń merzimi aıaqtalýyna baılanysty Jer jónindegi komıssııaǵa naqty mindetter júkteldi. Úkimetke, Parlamentke Jer kodeksine tıisti túzetýler engizip, jer qatynastary máseleleri jónindegi zańǵa Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasy boıynsha mańyzdy ózgerister engizilip qabyldanbaq. Jaqynda bul zań da qabyldanady. Halyq jerimizdiń el ıgiligine tıimdi paıdalanylýyn kútip otyr.

Basshysy qarashanyń qamyn oılasa, ótken tól tarıhyna arasha túsip, bolashaǵyna alańdasa, eli úshin qurban bolǵan arystary men tarıhı tulǵalaryna laıyqty qurmet kórsetip ulyqtasa, halqynyń senimi artady. Al senim – bereke-birlikke, ıgi isterge bastaıtyn qudiretti kúsh.

SEMEI