Pandemııa kezinde paıda bolǵan daǵdarys álemdegi saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń arhıtektýrasyn aıtarlyqtaı ózgertti. Sonyń saldarynan halyqaralyq tájirıbedegi ulttyq egoızm, regıonalızm, proteksıonızm sııaqty eskirgen qubylystar qaıta boı kórsete bastady. О́kinishke qaraı, bul tikeleı sheteldik ınvestısııalardy tartý tájirıbesine salqynyn tıgizdi. Muny statıstıkalyq derekter de rastap otyr.
Máselen, álemdi ábigerge salǵan 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha jahandyq ekonomıkadaǵy tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 42 paıyzǵa qysqardy. Ásirese ekonomıkanyń ótpeli kezeńinde turǵan memleketterge daǵdarys qatty áser etti. Bulardyń sheteldik ınvestısııalar boıynsha kórsetkishi 77 paıyzǵa deıin azaıdy. Sol sekildi ınvestısııa tartylatyn jańa jobalardyń sany eki ese qysqardy. Mundaı jaǵdaı Qazaqstandy da aınalyp ótken joq.
Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Almas Aıdarovtyń málimetinshe, byltyr bizdiń elge tartylatyn tikeleı sheteldik ınvestısııalar 30 paıyzǵa azaıǵan. Degenmen der kezinde qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde elge 17,1 mlrd dollar ınvestısııa quıyldy. Jalpy, sońǵy 10 jylda Qazaqstanǵa jyl saıyn ortasha eseppen 24 mlrd dollar ınvestısııa tartylyp otyrǵan. Tek, daǵdarys oryn alǵan 2015 jáne 2020 jyldary ǵana kórsetkish aıtarlyqtaı quldyrady.
– Byltyr buǵan deıin bastalǵan jobalardy júzege asyrýǵa basymdyq berildi. Sonyń nátıjesinde 41 ınvestısııalyq joba iske qosyldy. Buǵan sheteldiń 1,6 mlrd dollar kólemindegi ınvestısııasy tartyldy. Sóıtip, elimizde 7 myńnan astam jumys orny ashyldy, – deıdi A.Aıdarov.
О́tken jyly sheteldik ınvestorlar júzege asyrǵan iri jobalardyń qatarynda Túrkistan oblysynyń jańa áýejaıy bar. Onyń qurylysyna Túrkııanyń YDA Holding kompanııasy 206 mln dollar jumsaǵan. Budan bólek, túrikter 173 mln dollarǵa Mańǵystaý oblysynda týrıstik-qonaqúı keshenin saldy. Fransııa ınvestorlary Jambyl oblysynda 10 MVt-tyq kún elektr stansasynyń qurylysyna 130 mln dollar baǵyttady. Germanııanyń Linde Group kompanııasy Qaraǵandy oblysyndaǵy tehnıkalyq gazdar óndirisine 83 mln teńge kóleminde ınvestısııa quıdy. Ońtústik Koreıa HYUNDAI markaly avtokólikterdiń óndirisi úshin 58,5 mln dollar jumsady. Nıderlandtyń FoodVentures kompanııasy Aqtóbe oblysyndaǵy besinshi býyndy jylyjaıdyń ekinshi kezeńi úshin 22,3 mln dollar baǵyttady.
Statıstıkaǵa súıensek, byltyr Qazaqstanǵa baǵyttalǵan tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń 90 paıyzy álemdegi negizgi 14 donor memleketten quıylǵan eken. Olardyń qatarynda Eýropalyq odaqqa jatatyn Nıderland, Shveısarııa, Belgııa, Fransııa, Germanııa, Italııa bar. Budan bólek, AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Japonııa jáne Birikken Arab Ámirlikteri bizdiń elge ınvestısııa tartqan.
A.Aıdarovtyń pikirinshe, tikeleı sheteldik ınvestısııalar aǵyny 2022-2023 jyldary pandemııaǵa deıingi qalpyna kelmek. Al negizgi meje – 2025 jylǵa qaraı ınvestısııa kólemin 30 mlrd dollarǵa jetkizý. Bul rette, ınvestısııalardyń jalpy kólemindegi shıkizattyq emes sektordyń úlesin ulǵaıtý kózdelip otyr.
– Koronavırýs pandemııasy ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý qajettigin kórsetti. Osyǵan baılanysty farmasevtıka, óńdeý ónerkásibi jáne azyq-túlik salalaryna ınvestısııa tartýǵa barynsha basymdyq beriledi. Bul – bir. Ekinshiden, ınvestısııalar tartý jónindegi saıasatty iske asyrýda negizgi ekpin logıstıka, sıfrlyq jáne «jasyl tehnologııalar» jańa ken oryndaryn barlaý sekildi sheteldik ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn salalarǵa baǵyttalatyn bolady, – deıdi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary.
Búginde Qazaqstanda ınvestısııa tartýdyń úsh deńgeıli júıesi qurylǵan. Onda barlyq sheteldik mekemeler úshin 5 jylǵa arnalǵan ınvestısııalyq baǵdarlamalar ázirlengen. Onda bizdiń tarap basymdyq beretin salalar men kompanııalardyń naqty sany kórsetilgen. Bul ádis elshilikterge bir aıda 150 ınvestormen jumys júrgizýge múmkindik beredi eken. Tartymdy usynystar pysyqtalǵannan keıin shamamen 15 múddeli kompanııadan turatyn «short-list» qalyptastyrylady. Olar keıinnen salalyq memlekettik organdar men ákimdikterge baǵyttalmaq.
Aıtpaqshy, osy jyldyń basynan el Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha jańa ınvestısııalar aǵynyn qamtamasyz etý maqsatynda jańa ınvestısııalyq qural engizildi. Bul Strategııalyq ınvestorlarǵa erekshe jaǵdaı jasaıtyn jáne Qazaqstannyń ınvestısııalyq múmkindikteriniń barlyq spektrin ashýǵa kómektesetin ınvestısııalar týraly kelisim dep atalady.
Syrtqy ister mınıstrligi Investısııa komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Ardaq Zebeshevtiń sózinshe, elimizde ınvestısııalardy basqarýdyń jáne ınvestorlarmen jumys júrgizýdiń jańa algorıtmi engizilgen. Ondaǵy maqsat – qysqamerzimdi keleshekte naqty ınvestısııalyq mámilelerdi júzege asyrý ári súıemeldeý.
– Birinshiden, Premer-Mınıstrdiń tóraǵalyǵymen ınvestısııalyq shtab quryldy. Onda ınvestısııalyq jobalar men sheteldik ınvestorlarǵa qatysty týyndaıtyn máseleler qaralady. Ekinshiden, ınvestorlarmen ózara is-qımyldyń tıimdiligin arttyrý úshin «Kazakh invest» ulttyq kompanııasy men «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bazasynda arnaıy kelissózder komandasy, ıaǵnı Task Force quryldy. Bul qurylym Úkimettiń atynan mańyzdy strategııalyq jobalardy pysyqtaý kezinde sheteldik kompanııalarmen jumys júrgizedi. Byltyr germanııalyq, koreıalyq, shveısarııalyq ınvestorlar júzege asyrǵan mańyzdy jobalar barysynda atalǵan qurylymnyń paıdasy tıdi.
Úshinshiden, ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdarǵa negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi jáne tikeleı sheteldik ınvestısııalar boıynsha 5 jyldyq nysanaly kórsetkishter belgilengen. Investısııalar jónindegi jospardyń oryndalýy boıynsha óńirlerdiń reıtıngi júrgiziletin bolady, – deıdi A.Zebeshev.
Sondaı-aq ınvestısııalyq kelisimsharttar jasaý boıynsha memlekettik qyzmetter avtomattandyrylǵan. Byltyr jumysty onlaın rejimge aýystyrýdyń nátıjesinde kelisimsharttar sany men somasy aıtarlyqtaı kóbeıgen. Máselen, 2020 jyly 635 mlrd teńgege 56 ınvestısııalyq kelisimshart jasalǵan. Bul – sońǵy 10 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Salystyryp qarar bolsaq, 2018 jyly 501 mlrd teńgege 33 kelisimshart, 2019 jyly 365 mlrd teńgege 54 kelisimshart jasalǵan.
Eldiń ınvestısııalyq saıasatynda mańyzdy ról atqaratyn «Kazakh invest» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasy Meıirjan Iýsýpovtyń aıtýynsha, búginde kompanııanyń ınvestısııalyq jobalar pýlynda jalpy quny 72,5 mlrd dollar bolatyn 471 joba bar. Onyń 115-i (jalpy quny 6,1 mlrd dollar) júzege asyrylǵan. 31,3 mlrd dollarlyq 132 joba iske asyrylyp jatyr. 55 joba pysyqtalýda. Budan bólek, 169 ınvestısııalyq usynys ázirlengen.
– Iske asyrylyp jatqan jobalardyń ishinde óńdeý salasynda birqatar mańyzdy jobalar bar. Atap aıtqanda, Túrkııanyń Yildirim holdıngi Jambyl oblysynda quny 325 mln dollar bolatyn kalsıılengen soda shyǵaratyn zaýyt salýda. Aqmola oblysynda Ispanııanyń TSK kompanııasy 110 mln dollarǵa et óndeý kásipornyn salyp jatyr. Sondaı-aq Almaty oblysynda arab ınvestorlary jemis óńdeıtin zaýyt turǵyzbaq. Quny – 82 mln dollar. Reseıdiń «Tehnonıkol» jáne «Eko-Kýltýra» kompanııalary oqshaýlaǵysh materıaldar shyǵaratyn zaýyt pen jalpy aýmaǵy 500 gektar bolatyn elimizde teńdesi joq jylyjaı keshenin salýda. Bul jobalardyń jalpy quny – 1,1 mlrd dollar, – deıdi M.Iýsýpov.
Jalpy, byltyr «Kazakh invest» kompanııasynyń qoldaýymen 1,6 mlrd dollarǵa 41 ınvestısııalyq joba iske asyrylyp, nátıjesinde 7 myń jańa jumys orny quryldy. Onyń ishinde agroónerkásip kesheninde – 8 joba (111,8 mln dollar), jańǵyrmaly energııa kózderi boıynsha – 7 joba (388 mln dollar), mashına jasaý salasynda – 6 joba (332 mln dollar), aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar baǵytynda – 3 joba (103 mln dollar), jyljymaıtyn múlik, farmasevtıka, densaýlyq saqtaý, qurylys materıaldary salasynda 2 jobadan (210 mln dollar) jáne hımııa (2,1 mln dollar), metallýrgııa (28,6 mln dollar) salalarynda bir jobadan júzege asyrylypty.
– Byltyr sheteldik ınvestorlar úshin 2,8 mlrd dollar kóleminde 70 ınvestısııalyq usynys ázirlendi. Onyń 63-inde naqty jergilikti seriktester bar. Bul rette agroónerkásip kesheninde 33 joba, taý-ken metallýrgııa kesheninde 7 joba, mashına jasaýda 6 joba, qurylys materıaldaryn shyǵarý boıynsha 6 joba, densaýlyq saqtaý jáne farmasevtıka salasynda 5 joba boıynsha ınvestısııalyq usynys daıyn tur. Qalǵan salalardyń úlesine 13 joba tıdi. Búgingi tańda jalpy somasy 1,7 mlrd dollar bolatyn 32 joba boıynsha ınvestorlarmen naqty jumys júrgizilýde, – deıdi ulttyq kompanııanyń basshysy.
Kazakh invest Call-center arqyly ınvestorlarǵa táýlik boıy servıstik qoldaý kórsetýde. Sonymen qatar kompanııa mamandary sheteldik bızneske vızalyq qoldaý, ınvestısııalyq kelisimshart jasaýǵa járdem kórsetedi. Budan bólek, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý barysynda zań jaǵynan qoldaý tanytady. Bul rette, 2020 jyly ınvestorlardyń 2 279 ótinishi qaralǵan.
2021 jyldyń birinshi toqsanynda «Kazakh invest» kompanııasynyń qoldaýymen 665 mln dollarǵa 9 joba júzege asyrylǵan. Onyń tórteýi – balamaly energetıka (172 mln dollar), ekeýi munaı-gaz-hımııa (110 mln dollar) salalaryna tıesili. Sondaı-aq metallýrgııa, qurylys materıaldary óndirisi men týrızm salalarynda bir-bir jobadan bar. Jyl sońyna deıin 4,4 mlrd dollar bolatyn 36 jobany iske qosý josparlanyp otyr.