Alashqa aty ketken Abyl kúıshi

Abyl Taraquly 1820 jyly Jeltaý degen jerde dúnıege keledi. Ákesi Taraq tóńiregine syıly, orta dáýletti adam bolǵan. Akademık Ahmet Jubanovtyń «Ǵasyrlar pernesi» eńbeginde Abyldyń ákesi Taraq týraly mynadaı derek kel­tiril­gen.

«Taraqtyń ózi aıtarlyqtaı isimen kózge túspegen. Ol ata joly boıynsha at jalyn tartyp mingennen bas­tap, naızager, qylysh sermeý, oq atý tásil­derin jetik bildi. Ol dala halqyna tán batyrlyq qasıetterden quralaqan emes, sondaı-aq azdap bolsa da dombyra tarta bildi. Odan bólek aýyl arasynda syıly, qur­metti adam boldy». Al anasy Tarazy aýyl arasynda ánshi bolsa kerek. Ol týraly da akademık Ahmet Jubanov: «Ol boıjetken kezinde qyz uzatý toılarynda jaqsy án salatyn. Sol úshin Oımaýyt-Jeltaýdyń birsypyra jigitteri Tarazyǵa kóz salyp, ǵashyq bolyp, ony alǵysy keldi. Biraq ol tal­besikten Taraqpen atastyrylyp qoıǵan soń, eshkimge múmkindik buıyr­mady. Tarazy kishkentaı Abyldy áldılep oty­ryp, ushy-qıyry joq kóp ánder men besik jyrlaryn aıtatyn», deıdi.

Abyldyń negizgi azan shaqyryp qoı­ǵan shyn esimi – Abylaı.

Abyldyń ata-tegin shejiremen órbi­ter bolsaq, «Adaı – Qudaıeke – Qosaı – Baıbol – Esenǵul – Qońyr – Qarabórik – Bertis – Taraq – Abyl» bolyp taraıdy eken. Abyldan Aısara, Jansara, Gúlsara degen úsh qyz týypty. Úsheýi de Jaıyq boıyndaǵy Baıulyna turmysqa shyǵady.

Abyl dombyrany eń alǵash ret Qashqar kúıshiden úırenedi. Jıyrma jasqa kelgende keremet dombyrashy bolady. Sol ýaqytta bala kezde anasy­nan estigen besik jyry men ánderdi dom­byraǵa salady eken. Abyldyń «Aqjeleń» kúıi sol shamalarda shyqsa kerek. Keıin daryndy kúıshi Boǵda Qara­ulymen kezdesip, odan «Boztóbe» jáne «Jem sýy» kúılerin úırenedi.

Qazirgi tańda Abyl shyǵarmalarynyń ishinde halyqqa keńinen málim «Abyl» jáne «Naratý» kúıi. Bul shyǵarmalardy 1927 jyly alǵash ret orystyń mýzyka zertteýshisi Aleksandr Zataevıch ataqty halyq kompozıtory Muhıt Mera­lyulynyń nemeresi Ǵubaıdulla Muhıtovten jazyp alady. Keıin Ǵubaı­­dullanyń aǵasy Ulyqpan 1934 jyly Almatyda ótken Búkil qazaq kór­kemóner­pazdarynyń II sletinde, bul shyǵarmalardy akademık Ahmet Jubanovqa jazdyrady. 

«Abyl» kúıi – halyq arasynda aty ańyzǵa aınalǵan týyndy. A.Zataevıch «Abyl» kúıine mynadaı sıpattama ber­gen: «Bastalýy, aıaq alysy aýyr, zildi, salmaqty bolyp kelgenimen, azdan soń qulashyn keńge tastap, aspandap, óziniń qarqyndy qyzý kúshin kórsetedi. Mundaı sıpat bul tektes shyǵarmalarda sırek kezdesetin jaıt. Endi negizgi bólimnen keıin kúıdiń názik, maıda áýendi ekinshi bólimi bastalady. Odan keıin sońǵy óristeý negizgi elementterden quralyp, shalqyǵan keń tolqýmen júrisi jaılap baryp bitedi. Bul pesanyń qurylysy – onyń negizinde bir poetıkalyq baǵdar­lamasy bolǵanyn anyqtaıdy. Bul mýzykalyq poemanyń keıipkeri tarıhta bolǵan», depti.

Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq kon­ser­vatorııanyń professory, kúıshi Abdýlhamıt Raıymbergenov «Kúı qaınary» atty jınaǵynda «Abyl» jáne «Naratý» kúılerin Ulyqpan Muhıtov oryndaýynda notaǵa túsirip, kópshilikke usynǵan. Osy nota boıynsha «Abyl» kúıin alǵash ret orkestrge túsirgen dırıjer Aldabergen Myrzabekov bolsa, «Naratý» kúıin orkestrge túsirgen kúı­shi, kompozıtor, dırıjer – Aıtqalı Jaıymov.

Bertin kele «Abyl», «Naratý» kúı­leri kúıshi, kompozıtor Shámil Ábil­taevtyń oryndaýynda keńinen málim boldy. Onyń týyndylary týraly kór­kem shyǵarmalar da bar. Mysaly, «Abyl» kúıine arnap jazýshy Ábish Kekil­baıuly «Kúı» povesin jazdy. Ony kúıshi Shámil Ábiltaev bylaı eske alady:

– Ábish Kekilbaıuly «Kúı» povesin jazǵanda, men Almaty memlekettik kon­servatorııasynyń stýdentimin. Birde osy­ǵan arnaıy meni shaqyryp, «Abyl» kúıin tyńdap otyryp, osy povesti jazdy, – deıdi kúıshi.

Sonymen qatar Abyldyń bul týyndylary memlekettik ánuranymyzdyń sózin jazǵan aqyn Jumeken Nájimede­novtiń shyǵarmashylyǵynda kezdesedi. Jumeken Nájimedenov «Abyl» kúıine arnap «Abyl» degen úlken shyǵarma da jazǵan. Aıta ketý kerek, Jumeken Nájimedenov – tek qana sózdi saptap, óleńdi órnektegen aqyn ǵana emes, sonymen qatar dombyranyń qos ishegin sóılete bilgen kúıshi jáne keremet daýys ıesi. Onyń oryndaǵan kúıleri men ánderi Qazaq radıosynyń «Altyn» qorynda saqtalǵan.

Al endi «Naratýdy» Syrym Datuly­nyń kóterilisine qatysqan Zil­ǵara ba­tyrdyń erligine baılanysty shyǵar­ǵan.

Sońǵy kezde «Abyl» jáne «Naratý» kúıleri jyrshy Eldos Emildiń oryndaýynda kópshilikke keńinen tanyldy. Eldos Emildiń oryndaǵany Ulyqpan Muhıtov jetkizgen nusqadan ózgeshe. Sebebi onyń oryndaýyndaǵy «Abyl» kúıinde Mańǵystaýdyń mánerli yrǵaǵy kezdesedi. Al «Naratý» kúıi bolsa, marsh yrǵaqty bolyp keledi. Ol «Abyl» kúıin Serjan Shákirattan úırense, «Naratýdy» kúıshi-kompozıtor Murat О́skinbaıulynyń oryndaýyndaǵy aýdıojazbadan tyńdap oryndaǵan. Qazirgi tańda «Abyl» jáne «Naratý» kúıleri Eldostyń oryndaýynda notaǵa tústi.

Abyldyń taǵy da erekshe atalatyn týyndylarynyń biri – «Aranjannyń shalqymasy». Bul týraly árkim ártúrli baıandaıdy. Negizi «Aranjannyń shal­qymasy» kúıiniń shyǵý tarıhy osy Aran­jannyń urpaǵy, ıaǵnı Dármetaı Ser­senǵalıuly aǵamyzdyń aıtýynsha bylaı baıandalady:

«Birde jas Abyl dalada ań aýlap júrip, túrkimen jáýmitiniń qolyna túsip qalady. Jáýmitter Abyldyń sózin tyńdamaı, ony tutqyndaıdy. Arada birneshe ýaqyt ótken soń, Abyldyń iz-túzsiz joǵalǵany bilinedi. Aýyl-aımaq Abyldy izdep áýre-sarsańǵa tú­sedi. Keıin aýyl malshylarynan inisi Abyldyń habaryn estigen Aranjan batyr araǵa ýaqyt salmaı atqa qonyp, túrkimenniń Abdal rýyndaǵy bedeldi ári baı dosyna baryp, Abyldy bosatýdy suraıdy. Muny estigen olar Aranjannyń aıtqanyn eki etpeı oryndaıdy. Jáýmitterdiń bul qateligi úshin Aranjannyń túrkimen dosy odan keshirim surap, qonaqasy berip, qurmet kórsetedi. Osy jaqsylyǵy úshin kúıshi aǵasy Aranjanǵa arnap kúı shyǵarǵan».

Abyldyń sonymen qatar «Aqjeleń», «Keńes», «Amansha, Sanaqaı», «Bal­ýanııaz­ joryǵy», «Bes shyńyraý», «Qaraǵan-­Bosaǵadaǵy qaı maıdan», «Bes shy­ńyraý» syndy kúıleri el arasynda saqtalǵan. Biraq ýaqyt óte kele keıbir týyndylary umytylyp qalǵan.

Abyldyń dombyrasy Bertisten taraǵan Jubannyń úıinde saqtalǵan. Ony 1920 jyly Jalǵasbaıdyń úlken uly Júsip alady. Júsip kúıshi, ánshi, palýan bolǵan. Ol dúnıeden erte ozady. Keıin aıttyrýly Begeı aýylynyń qyzy Almashty ámeńgerlik jolmen Júsiptiń inisi Omarǵa atastyrady. Bir ókinishtisi, aýmaly-tókpeli zamanda Abyldyń dombyrasy Omardyń balasy Bógenniń úıinde joǵalyp ketken eken.

1990 jyly Aqtaý qalasynda balalar óner mektebi ashylyp, 1995 jy­ly 21 qyrkúıekte Aqtaý qalalyq máslı­hatynyń №99 sheshimimen balalar óner mek­tebine kúıshiniń esimi beriledi. Qazir­gi tańda bul mektepte 5 bólim jumys isteıdi.

1995 jyly mamyr aıynda Mań­ǵystaý oblystyq fılarmonııasy janynan Abyl Taraquly atyndaǵy ult-aspaptar orkestri quryldy. Byltyr bul orkestr­ge – 25 jyl toldy. Sondaı-aq kúıshi-kompozıtor Abyl Taraqulynyń týǵanyna bıyl 200 jyl.  Osy oraıda daryndy dombyrashynyń jáne onyń shyǵarmashylyǵy týraly ózimiz biletin birqatar derekti oqyrmanmen osylaı bólisýdi jón kórdik. 

Marat QAMARATDINULY,

dástúrli óner zertteýshi, Kúıshiler odaǵynyń múshesi