Hem aǵaı

Kóziniń tirisinde oqýshysy­nyń tele­geı-teńiz marapatyn kór­gen jazýshynyń da ómirden qaıtqanyna birshama ýaqyt ótti. Iá, búginde oǵan eliktep, eshkim jún jempirdiń syrtynan tyrtystyryp pıdjak kımeıdi. De­sek te Hem aǵaı­dyń portreti keı oqyrmandardyń qabyrǵasynda áli de ilýli tur. Keıde ár zaman­nyń jazýshysy sol ýaqyttyń aǵy­­­nymen aǵyp kete barady deı­miz. Ásili, bul pikirdiń ózi keı av­torlarǵa (klassıkterge) qatysy joq­taı. Tolstoı, Dostoevskıı, Chehov, Abaı, Áýezov... Bul tizimde He­mıngýeı de bar.

Hemıngýeıdiń «Amerıka­syn» qazaq oqyrmanynan bu­ryn Máskeý tanydy. «Amerıka­syn» dep senimdi aıta almaı­tynymyz – ol Amerıkada týyp, ósse de, Amerıka týraly kóp esh­teńe jazbaǵan. Birshama jyldar Gavanada turǵan hám úlken sha­harlarda jıi saıahattaǵan jazýshy Nıý-Iorkti «aldamshy qa­la» dep sanap, tipten unatpapty. Al Parıjdi erekshe jaqsy kórdi. Júrgen-turǵanyn jurtqa ja­rııa etkisi kelmeıtin, ózi qalamaı-tyn adamdarǵa bir mınýt ýaqy­tyn qımaıtyn ol birde sáti tú­sip, jazýshy Lılııan Rospen kezdeskende: «Pa­rıj­ge qaıta-qaı­ta oralǵandy jaqsy kóremin. Ol jaq­­ta eshkimniń suraǵyna ja­ýap bermeımin. Ári men jóninde eshkim eshnárse bilmeıdi de. Baıaǵy bir kezderdegideı, shashyńdy bir ret te qıdyrmaı, alqam-salqam júre beresiń. Ol qalada belgisiz bir kafelerge baryp júrýdi kóńilim qalaıdy. Ondaǵy bar tanysym – ofısıant pen kezekshi ǵana. Ár­qashan ózimniń táýir kóretin tamaq­tarym daıar turatyn, ári jaqsy, ári arzan meıramhanalar taýyp alamyn. Qalanyń o sheti men bu shetin jaıaý aralap júrgendi janym qalaıdy. О́ıtkeni onyń ana bir jerinde basyńnan qatelik ótken bolsa, myna bir shetinde basyńa ne­bir jaqsy oılar oralady», deıdi.

Al shyǵarmadaǵy basty ke­ıipkerleri amerıkalyqtar bol­ǵanymen, oqıǵalyq keńistik ózge óńirlerde órbıdi. Onyń F.Kýper, M.Tven, T.Draızer, O’Genrı, sondaı-aq zamandastary F.Skott Fısd­jerald, Ý.Folknerlerden ózgesheligi de osynda.

1959 jyly Máskeýde onyń qara qos­tom­dyǵy jaryq kórip, dún-dúnıede áde­bı peızajdy óz­gertken «jer silkinisi» boldy. Kitaby myń-mıllıon danamen ta­ralyp, alys-jaqyn tilderge aýda­rylyp jatty. Osylaısha, Hem aǵaı qazaq jerine de jetti. Onyń «Kılımandja­ro – qarly taý» povester men áńgime­ler jınaǵyn Nábıden Ábýtalıev, «Shal men teńiz» povesin Nyǵmet Ǵabdýllın, «Qosh bol, maıdan!» romanyn Qur­manǵazy Qara­man­uly aýdarǵan. Álqıssa.

Onyń ómiri qym-qýyt baqytty-baqyt­syz oqıǵalarǵa toly. Jeti roman ja­zyp, tórt áıelmen bas quraǵan, úsh so­ǵys­ty kórgen, eki ret qaterli ushaq apaty­nan aman qalǵan jazýshy otbasynyń ortanshysy edi. Ákesi Klarens – shıpager, sheshesi Greıs kompozıtor bolatyn. Ol baqýat­ty otbasynda erjetti. Uly­nyń oıyn-saýyqqa asa úıir emes­ti­gin baıqaǵan ákesi oǵan ań­ǵa shy­ǵýdy, balyq aýlaýdy, orman aralap, taý kezýdi úıretedi. Oń­tústik Mıchıgannyń baıtaq da­lasyn kezip ósken bolashaq jazýshy tabıǵatpen óte jaqyn bol­dy. Shyń-quzdyń bıigi, ózen-sý­dyń gú­rili men qustardyń áni­ne elitip ósti. Sodan bolar, He­mıngýeı týraly estelik jazý­shylar onyń adamdardan góri ańdarmen kóbirek til tabysa alatynyn, «Bir kezde Montanada turǵanda bir aıýy bolǵanyn, aıý onymen birge jatyp, birge turyp, tipti araqty da birge iship, ekeýi jaqsy «dos» bolǵa­nyn» aıtady. Unatatyn isteriniń biri ańshylyq bolǵany da jurtqa aıan. Qalaı ań aýlaý týraly óz taktıkasy da bolǵan desedi. Ol aıtady: «Araq ishkenimmen, shylym tartpaımyn, shylym shegý adamnyń ıis-qońysty sezý qabiletin nasharlatady, al ıisti jaqsy sezý ańshy­ǵa aýadaı qajet».

Onyń zamandastarynda so­ǵysqa qa­tyspaǵandar az. О́zi de soǵysty kórdi, maıdan keshti, bi­raq soǵys týraly jazbady. Dá­lirek aıtsaq, soǵystyń qatygez kar­tınasyn emes, onyń saldarynan zardap shekkenderdiń «beıbit ómirin» basynan ótkizdi. Buǵan «Kún de shyǵady» (1926) atty al­ǵashqy romany men keıingi áń­gime, povesteri, al sonyń ishin­degi «Qosh bol, maıdan!» romany taqyryptyq turǵydan tolyq dálel. Álem ádebıetin­degi soǵys taqyrybyndaǵy shyǵarmalar­dyń shoq juldyzy – «Qosh bol, maı­dan!» týraly sóz etkende «joǵal­ǵan urpaqtyń» ókili E.M.Remark eriksiz eske túsedi («Ba­­­tys maıdanda ózgeris joq»). Eke­­­ýiniń de romany 1929 jyly jazy­lyp, jarııalanǵan. Taǵdyrlary men shyǵarmashylyq joldary da birdeı. Aıyrmashylyǵy: Remark qa­lamynan týǵan «Batys maıdanda ózgeris joq», «Qaıtqanda» romandary soǵysty barlyq sum­dyq sýretimen áshkere etti. Al bul Hem aǵaıǵa, óz sózimen aıtqanda, «neni jazbaý keregin» sezdirdi. Sondyqtan ol soǵystyń qandy kartınasyn jasaýǵa tyrysqan joq, tek saldaryn jazdy. «Kún de shyǵa­dy» (Fıesta) men «Qosh bol, maıdan!» osynysymen erekshe. Onyń ómirin zertteýshilerdiń só­zinshe, otbasyndaǵy qaıǵy men qasirettiń sal­maǵy eseńgiret­ken jazýshyny kúızelis kúıinen qut­­qarǵan osy qoljazba nus­qa­syndaǵy «Qosh bol, maıdan!» eken. Ol bul shyǵarma­syn tup-týra 17 ret óńdepti.

Adamnyń ómiri – ádiletsiz kú­­res. Bul oıdy, ásirese, «Shal men teńizdi» oqyp otyryp túı­singendeı bolasyń. Má­selen, shal kúnde jamaý-jamaý jel­kenin kóterip kele jatady. Onyń bul syqpytyna bireý kúler, bireý aıar. Biraq avtor shal kúıreýge jaralmaǵan deıdi. Santıago te­ńizge shyqqan sol seksen besinshi kúni salmaǵy jarty tonna, uzyn­dyǵy on segiz fýt jaıyn balyq qar­ma­ǵyn qaýyp, ony­men úsh kún teńizde júzip, sosyn garpýnmen túırep óltirip, qaıyǵy­na tańyp alyp, keıin alty akýlamen aıaýsyz aıqasyp jeńgenimen, aıaǵynda olardan jeńilip, lashy­ǵyna súıretilip áreń jetedi. Son­da «Biraq adam kúıreýge jaral­maǵan. Adamdy qurtýǵa bolar, al jeńýge bolmaıdy» deıtin áı­gili he­mıngýeılik támsildi dá­lel­degen de osy Santıago edi. Aqı­­­qatynda, avtor teńiz betinde ti­rideı alty akýlamen aıqaspasa da, tirshiligindegi onyń kórgen qıyndyǵy asyp túspese, kem emes. Jazýshy men Santıagony bólip qaramaıtynymyz da sodan. «Men de Klemenso sııaqty seksen bes jasqa kelgenge deıin tuǵyrdan taımaǵan erkek bolyp qalsam deımin. Biraq Bernı Barýh tárizdi bolǵym kel­meıdi... Bul jalǵanda bári de óter-keter, baıaǵy bet bitkenniń sulýy bol­ǵan Floıd sııaqtanyp, bir kezde meniń de súıegim qýrap qalar. Bas saýǵalaý degen tek aýzynan ana súti ketpegenderdiń isi ǵoı. Qorǵaǵan shebińdi ustap turýǵa bolmaǵan kezde, qaıtseń de ony jaýǵa qymbatqa túsiretiniń sııaqty, bul ómirden syıly bolyp ketetin kezegi kelgende de kim janyn aıaıdy deısiń. О́lý – degen qıyn jumys emes». He­mıngýeı osy oıyn aıt­qanda «Shal men teńiz» jazylmaǵan edi. Keıin tup-týra 8 aptada jazyp shyq­qan bul povesin «ǵumyrymda kóńilim tolǵan shyǵarmam» dep ishteı marqaıady. Ataǵy da aspandaı túsedi: áýeli «Pýlıtser» syı­lyǵyn, 1954 jyly «Nobel» ádebı syılyǵyn enshiledi.

1956-1957 jyldary ol jıi syr­­­qat­tanyp, tósek tartyp qa­lyp júrdi. Araq densaýlyǵyn oıran­daǵandyqtan, joǵary qan qy­symy, baýyr aýrýy, arterııa sekil­di aýrýlar ony shyr aınaldy­ra berdi. Hemıngýeı ómir boıy ákesiniń ólimi óziniń basyna túse me degen úreımen júrdi. Solaı bol­dy da. Ol aýrýdyń bárin ysyryp qoıyp, 1961 jyly 2 shildede jaq­sy kóretin qarýymen ózin atyp óltirdi.

Stıli erek, kózqarasy óz­ge­she jazý­shy 62 jyldyq ala­sa­pyran ǵumyrynda kúl­li álem oqyrmany úshin ólmes shyǵar­ma­lar qaldyryp, bir oqty qu­shaǵyna qysyp kete bardy. Ol keıipkerlerin tabandy, ba­tyl, jaýjúrek qylyp tárbıeledi. Adamdar­ǵa kúreskerlikti, eń bas­tysy jeńil­meýdi úıretti. О́zi de sondaı bolýǵa tyrys­ty. Tap bir ómirdiń ádiletsiz kúres ekenin bil­gendeı.