Áli de bolsa vaksınalaý naýqanyn júrgizýde, jalpy buqaraǵa túsindirý jumystarynda jáne jańa halyqaralyq turǵyda resmı moıyndatýda kedergiler bar. Kópshilikti ekpe alýdan úrkitetin alypqashty, astarly saıasatqa toly áńgimeler de kóp. Jurt kózi tolyq jetpegen nárseden aıaq tartatynyna da túsinistikpen qaraýǵa týra kelmek. Mundaı jaǵdaıda tek mamandar men ǵalymdardyń pikirine ıek artamyz.
Máselen, bıotehnolog, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ilııas Esmaǵambetov KVI-ge qarsy Spýtnık V vaksınasyn jasaǵan ǵalymdar tobynda jumys istep, onyń tehnologııalyq shemasyn pysyqtaýmen aınalysqan. Sondyqtan ol – atalǵan ekpeniń erekshelikteri men tıimdiligin bir ǵalymdaı biletin adam. Onyń aıtýynsha, Reseı men Qazaqstanda óndirilgen vaksınalardyń sapasynda aıyrmashylyq joq. Ǵalymdar vaksına jasaýdyń platformasyn qurýǵa 20 jyldan astam ýaqyt boıy daıyndalǵan. Tek aldyn ala tájirıbe men tehnologııalyq kestelerdiń nátıjesinde ekpe qysqa merzimde daıyn boldy.
«Shynynda, óndiristik shemalardy iske qosý alǵashqy kezeńde qıyn boldy. Sebebi kóptegen alańda buǵan deıin kólemdi óndiris tájirıbesi boldy. Biraq bul Gamaleıa ınstıtýtynyń jappaı vaksınalaýǵa arnalǵan preparat shyǵarýdaǵy alǵashqy úlken tájirıbesi bolǵandyqtan, birqatar qıyndyqtar týyndady», deıdi ǵalym.
Bıýrokratııalyq kedergiler týyndaýy múmkin
Spýtnık vaksınasyn halyqaralyq turǵyda moıyndatýda jáne DDU-nyń ony qabyldaý barysyndaǵy qıyndyqtardyń sebepteri týraly suraqqa jaýap bere otyryp, I.Esmaǵambetov DDU-nyń óz zańdary bar ekenin aıtty. Olar ony saqtaýǵa mindetti jáne belgili bir preparatty osy uıym tanýy úshin tekserýlerden, birqatar saraptama men retteýshi ádisterden ótýi kerek.
Sarapshynyń aıtýynsha, DDU óz sarapshylarymen birge kelip, klınıkalyq zertteýlerdiń barlyq málimetin tolyq qarap, osy vaksınany shyǵaratyn barlyq saıttardy baǵalaýy kerek: olar eýropalyq standarttarǵa, sapaǵa sáıkes bolýy úshin DDU sarapshylary esep beredi. Sodan keıin sheshim qabyldaýǵa jaýapty adamdar osynyń bárin zerttep, barlyq tarmaqtar men standarttarǵa sáıkes kele me, joq pa, sony sheshedi. Bul – óte kúrdeli prosess.
«Eýropada vaksına óndirýshileri júıeni eýropalyq standarttarǵa sáıkes jasady. Tıisinshe, reseılik standarttar álemdik standarttardan ózgeshe bolýy múmkin. Barlyǵyn, sonyń ishinde klınıkalyq zertteýlerdiń hattamalary, barlyq óndiristik erejelerdi aǵylshyn tiline aýdarý kerek. Bul biraz ýaqytty alady. Qytaıda álemdik naryqqa shyǵýǵa aldyn ala daıyndyq boldy. Múmkin Reseı Federasııasy úshin bul dári – osyndaı deńgeıge jetken kezdegi alǵashqy tájirıbe. Árıne, mundaı bıýrokratııalyq prosedýlar týyndaýy múmkin», deıdi ǵalym.
I.Esmaǵambetov vaksına jaıly qoǵamda aıtylyp jatqan qaýesetterge toqtala kele, bul kúrdeli másele ekendigine toqtaldy. Internette vaksına týraly túsiniksiz beınejazbalar bar. Olar vaksına týraly jalǵan aqparat jarııalaıdy. Keıbir ǵylymı dárejesi men ataǵy bar adamdar vaksınadan keıin adamnyń genetıkalyq túrlenýine alyp keledi deıdi. Bul dáleli joq bos sózder.
Ǵalym Qazaqstanda óndirilgen Spýtnık V vaksınasynyń reseılik Spýtnıkten ózgeshe me degen suraqqa: «Dáriniń barlyq partııasy, óndiris ornyna qaramastan, bizge, Gamaleıa ınstıtýtyna baqylaýǵa keledi. Parametrlerdiń bir bóligin tikeleı ózim baqylaımyn, sonyń ishinde Qaraǵandy farmasevtıkalyq kesheniniń partııalary birneshe ret tekserildi. Sondyqtan Reseı men Qazaqstanda óndirilgen preparat sapasynda aıyrmashylyq joq dep aıta alamyn. Sondaı-aq barlyq bastapqy materıaldar Gamaleıa ınstıtýtymen barlyq óndiristik oryndarǵa jetkiziledi», dedi I.Esmaǵambetov.
KVI-ǵa qarsy qazaqstandyq vaksınaǵa keletin bolsaq, bıotehnolog bizdiń preparatty jasaýshylar jaqsy nátıje kórsetkenine senimdi.
«Menińshe, bul jerde klınıkalyq zertteýlerdiń derekterine nazar aýdarý kerek. Barlyǵyn tolyǵyraq zertteńizder. Biraq Qazaqstanda onyń sapaly balamasyn jasaı alǵanymyzǵa kúmánim joq», deıdi I.Esmaǵambetov.
Reseılik KVI vaksınasyn jasaýǵa qatysqan ǵalym qazirgi ýaqytta Gamaleıa ınstıtýtynda úndi, brıtandyq, ońtústikafrıkalyq shtammdaryna qarsy ımmýnıtetti qalyptastyrý úshin vaksınany túrlendirý boıynsha jumys júrgizilip jatqanyn habarlady.
Reprodýktıvtik fýnksııaǵa keri áseri bar ma?
Vaksınanyń reprodýktıvtik fýnksııalarǵa keri áseri jónindegi adamdardyń qazirgi qorqynyshy týraly aıta kele, I.Esmaǵambetov ǵylymı turǵydan alǵanda, mundaı tujyrymdarǵa eshqandaı negiz joq ekenin atady.
«Menińshe, túsindirme jumystaryn júrgizý kerek. Vaksınalar adenovırýs platformasynda jasalǵan, adenovırýs – bul barlyq adamdar aýyratyn ádettegi JRVI. Bul aýrýlardyń asqynýy nemese aýyr aǵymy bolmaıdy. Beıtarap vektor vırýs negizinde jasalady, negizinen patogendik emes nemese bul vektor qandaı da bir jaǵymsyz saldarǵa ákelýi múmkin emes», deıdi ǵalym.
Bıotehnologtyń aıtýynsha, Ýhan shtamyn jyl boıy aıtýǵa bolady, sodan keıin revaksınalaý qajet bolady.
«Bul másele ınstıtýtta talqylanyp jatyr. Keıinirek bul týraly usynystar bolýy múmkin. Ázirge beıresmı túrde siz arnaıy test júıelerimen tekserilýińiz kerek. Bul óte mańyzdy, óıtkeni barlyq test júıeleri vaksınadan keıingi ımmýnıtetti anyqtaýǵa jaramsyz. Bul júıe negizgi komponent retinde koronavırýstyń betki aqýyzyn nemese onyń domenin baılanystyratyn reseptordy qamtıdy. Spýtnık V alǵan kóptegen adam ústirt ımmýnıtetti kórýge, antıdeneler deńgeıi arqyly belsendilikti zertteýge barady, sol jerde teris nátıje kórip, vaksına paıdasyz dep oılaıdy. Al shyndyǵynda, bul test – júıede negizgi komponenttiń biri. Sondyqtan Gamaleıa ınstıtýtynda jasalǵan bizdiń test júıesi qolaıly dep aıta alamyz», deıdi ǵalym.
I.Esmaǵambetov sondaı-aq KVI-ǵa qarsy ekpeden keıingi ımmýnıtet týraly óz pikirin bildirdi. Ol denege, jas ereksheligine baılanysty kórinedi. Egde jastaǵy adamdarda antıdeneler ımmýnıteti jas adamdarǵa qaraǵanda erterek túse bastaıdy. 30 jasqa deıingi adamdarda ımmýnıtet turaqty, ol alty aıǵa sozylady, sodan keıin birtindep tómendeı bastaıdy. Alaıda ǵalym tipti bul quldyraý ınfeksııamen kúresý úshin mańyzdy dep sanamaıdy.
I.Esmaǵambetovtyń ózi de Spýtnık vaksınasyn alǵan. Áriptesteri de osy ekpeniń alǵashqy serııasymen vaksınalanǵan.
Gamaleıa atyndaǵy Ulttyq epıdemıologııa men mıkrobıologııa ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń qazirgi jumysy týraly aıta kele, vaksınany jasaý men jetildirý boıynsha, ǵalym qazirgi ýaqytta paıda bolǵan jańa úndi, brıtandyq, ońtústikafrıkalyq shtamdaryna qarsy ımmýnıtetti qurý múmkindigimen Spýtnık V modıfıkasııasy boıynsha keńeıtilgen jumys júrgizilip jatqanyn málimdedi.
«Biz jańa shtammdarǵa qarsy baǵyttalǵan prototıpter tolyǵymen zerttelip, synaqtan ótip, osy vaksınalyq preparattardyń jedeldetilgen klınıkalyq zertteýleri bolýy múmkin bolǵan kezde jaýap beremiz. Eger olardy óndiriske tez engize alatyn bolsaq, múmkin revaksınasııany jańa shtammdarǵa túrlendirilgen vaksınamen jasaǵan jón», deıdi I.Esmaǵambetov.
Ujymdyq ımmýnıtet qalyptastyramyz deı almaımyz
Al ujymdyq ımmýnıtetti qurý úshin halyqtyń 70%-yn qysqa merzimde vaksınalaý kerek deıdi, bul iri elderde múmkin emes. Al I.Esmaǵambetov alǵashqylardyń biri bolyp ekpe alǵan adamdardyń ımmýnıteti tómendeı bastaǵanyn aıtady. Jaqynda vaksınalanǵandar bar, olardyń ımmýnıteti myqty. Vaksınaǵa qarsy adamdar da bar. Popýlıasııada geterogendilik bolǵandyqtan, bul vırýsqa ujymdyq ımmýnıtettiń qysymynan tıimdi shyǵýǵa múmkindik beredi. Mindetti vaksınaǵa keletin bolsaq, ǵalym adamdardy durys emes áreketterge májbúrleýge qarsy ekenin bildirdi.
«Vaksınada eshqandaı shekteý joq dep aıtýǵa bolmaıdy. Degenmen ony dárigermen kelisý kerek. Adamdarda sozylmaly, aýtoımmýndy aýrýlar bolýy múmkin. Biz eshteńege qaramastan, ujymdyq ımmýnıtetti qalyptastyramyz dep aıtýǵa bolmaıdy. Ár adamǵa jeke qaraý kerek», deıdi I.Esmaǵambetov.
Molekýlalyq bıologtiń aıtýynsha, jalǵan aqparattyń biri bul vaksına engizilgennen keıin adam genetıkalyq túrlendirilgen bolady. Eger biz osy logıkany ustansaq deıdi ǵalym, barlyq adamdar bolyp gendik-túrlendirilgen bolatyn edik. О́ıtkeni árbir adam ómirinde bir ret bolsa da vırýstyq ınfeksııamen aýyrǵan. Al vırýs jasýshaǵa enip, óziniń genetıkalyq materıalyn engizedi. Osy turǵydan alǵanda, álemdegi barlyq adamdar birneshe ret genetıkalyq túrlendirilgen.
I.Esmaǵambetov bul vırýstyń tabıǵatta belgili bolǵanyna nazar aýdarady, biraq qazirgi kezde adamdar tap bolǵan mundaı nusqanyń patogenezi onsha aıqyn emes. Vaksınalanbaǵan jáne vırýs juqtyratyn adamdar bar. Ol jasýshalardan jaqsy ósedi, juqtyra alady, al bireý is júzinde múmkin emes. Bul tek jeke jáne deneniń erekshelikterine baılanysty: bireý joǵary vırýlentti vırýsty shyǵarady, bireý patogendi emes, is júzinde basqa adamdy juqtyra almaıdy. Tikeleı korrelıasııa joq. Ǵalym bul genetıkanyń, ımmýndyq júıeniń erekshelikteri dep boljaıdy.
«Eger biz ımmýnıtettiń erekshelikterin túsinetin bolsaq, onda vırýstyń barlyq bóligin ımmýndyq júıe basqa jasýshalarǵa usynady, bul belgili bir ımmýnıtetti qurýǵa múmkindik beredi. Jáne vırýstyń bólikteri múldem basqasha bolýy múmkin, bul genotıpke baılanysty», dep esepteıdi ǵalym.
Sondaı-aq bul SARS-tiń bir bóligi ekenin, vırýs óte qaýipti ekenin aıtty. Tarıh kórsetkendeı, ol kez kelgen vırýstyń klassıkalyq statıstıkalyq minez-qulyq úlgisinde qaldy.
«Adamzat tarıhyna kóz júgirtsek, «orys», «gonkong», «ıspan» tumaýy boldy. Eń alǵashqy indet statıstıkaǵa sáıkes álem halqynyń 30%-yn, sodan keıin 10%-yn alyp ketti. «Ispan» paıda bolǵan kezde, ımmýndyq qabat daıyn bolmady, vırýs aýyr boldy. Keıinnen ımmýndyq júıe daıyndalyp, indet ońaı ótti. Sodan keıin, medısına damı bastady, bul aýrýdy júıeli túrde emdeýge múmkindik berdi. Jańa SARS-CoV-2 vırýsyna adamzattyń bári birdeı tumaý vırýsy sııaqty daıyn bolmady. О́ıtkeni onyń juqpaly aýrýy tumaýǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary boldy. Sondaı-aq sońǵy 10-20 jyl ishinde bul trıvıaldy emes qubylys. Sońǵy on jyl ishinde COVID-19 sııaqty indet bolǵan joq, sondyqtan bári durys shyǵar», deıdi ǵalym.
ALMATY