Úsh, tórt jáne jalǵyzdyq

O basta keıýananyń kúndelikti kúıbeń tirshiligin sýretteýden bas­talǵan áńgime jazýshynyń bala kúninde týǵan aýylynda kóz aldynan ótken osy oqıǵany eske alýymen aıaqtalady. Biraq jazýshy jańa zamannyń, jańa qoǵamnyń bıiginen kóz tastap otyrǵanda da aldynda beınelenetin eki qo­ǵamdyq formasııaǵa baǵa berýge tyryspaıdy. Tipti keıipkerlerdiń ózin jaqsy men jamanǵa bólmeı, adal men aramǵa alalamaı, tek olardyń is-áreketteri arqyly oqyrmanǵa ózinshe oı qorytýǵa múmkindik beredi. Harakterlerdi detaldar arqyly ashady.

Adam ómiriniń ótýin, jastyq­tyń kekselikke, kekseliktiń mos­qaldyqqa, mosqaldyqtyń qart­tyqqa ulasýyn, tipti qoǵamdyq formasııalardyń ózgerýin, ult ómiriniń qysyltaıań shaqtaryn, adamdardyń qurbandyqqa barýyn, tipti satqyndyq pen álimjettilik, zulymdyq pen ashkózdiktiń ózin tórt detal arqyly bizge ashyp beredi. Onyń birinshisi – kúmis taraq.

Biz kúmis taraq arqyly keıip­ker ómiriniń alǵashqy kezeńine, shekaranyń arǵy betine, Rymkesh keıýananyń qyr gúlindeı qul­pyrǵan jastyq shaǵyna baramyz. Qytaı qazaqtarynyń Mao bılegen shaqtaǵy ómirine kóz salyp turamyz. Sol ómirden berige qa­­raǵanda Qazaq eli – burynǵy Ke­ńestik Qazaqstan «arǵy bet» bolyp sanalady. Bul sátti jazýshy «Bulyqsyp boıjetken shaǵynda aǵasy Tursynahmettiń syıǵa tart­qan kúmis taraǵyn ustap jú­retin. E, ol da bir zaman eken ­ǵoı», dep tuspaldap beredi.

Kúmis taraq – jastyqtyń, tazalyqtyń, adamdarǵa degen senimniń, aǵa men qaryndas ara­syndaǵy súıispenshiliktiń, tý­ǵan jerge degen mahabbattyń bel­gisi retinde kórinse, áńgime ba­ry­synda zálimdiktiń, ashkóz­dik­tiń, qumarlyqtyń, sholaq bel­sen­dilerdiń shalaǵaı oıynyń, keńestik júıeniń eskige shúıli­gýi­niń, ulttyq jad pen arhetıptik sa­naǵa shabýyldyń qara tańbasyna aınalyp shyǵa keledi:

«Ol taraqqa súzile qarap, esh qymsynbastan tistep te kórdi. «Kúmis». Sosyn osyndaıdaǵy áde­­tine kóship uzaq byldyrla­dy. Ar­­tynan maıysqaq qazaq sóı­ledi. Ol da qaıdaǵy páleni jaý­dyryp, biraz burqyldady. Uq­qany: mynandaı taraqty ustaý qate eken. Túbirimen saıası qate. Munyń tú­bin tergep-tekserý qajet. Qaı­dan shyqqanyn anyqtaý lázim. Áıtpese qıyn, óte qıyn. Já, ná­shándik joldas bir jolǵa keshirim etedi. Náshándik joldas meıirimdi, óte keń adam ǵoı. Sondyqtan es­ki­niń sarqynshaǵy sanalatyn ta­raqtyń kózin qurtqan abzal». Shaı quıyp otyrǵan kelinshektiń kú­mis taraǵy saıası qatelik atanyp, qurbandyqqa osylaı shalynyp ketedi. Arǵy bette aǵasy, bergi bet­te taraǵy talqyǵa tústi.

Jazýshy alǵashqy eki qoǵam­dyq júıeniń – kommýnıstik ıdeıa­nyń uqsas oılaý júıesin osylaısha kórsetedi.

Jazýshy óziniń keıipkeri Rym­kesh pen kúıeýiniń kelgen je­rin, bekigen mekenin «Ulyqtar kún shapaǵy Jońǵardyń (ıaǵnı Joń­ǵar Alataýynyń) alqarakók shyńdaryna túırelip, Altyn sha­ńy­raq taýynyń ıyǵyna qona ber­gende jinigip jetip keldi», dep sýretteıdi. Osy sóılemdegi «ji­nigip» degen sózge erekshe nazar aýdaraıyqshy. «Jinigip» degende bizdiń kóz aldymyzǵa apyl-ǵupyl asyǵys júrgen qudaıy qonaqtaı kóriner adamdardyń beınesi emes, jelikken, eki ıyǵyn julyp jegen, jemtigine quldılaı qulaǵan qustaı, pıǵyly buzyq, peıili nas, basa-kókteı, mindetsine kel­gen adamdardyń toby kelip tu­ra qalady. Bir sózben kelýshi meı­mandardyń júris-turysyn ǵana emes, minez-qulqyn da jaıyp salýdy jazýshynyń sheberligi dep ataýymyz kerek.

Ekinshi detal: qulyn. Álgi qo­naqtardyń ishindegi dókeıi qu­lyn etine jerik bolyp shyǵady. Kelerden buryn kisi jiberip, dastarqanǵa qulyn etin qoıýdy buıyrǵan kórinedi.

Rymkesh kúıeýi ekeýi qulyn­dardy erekshe jaqsy kóretin, onyń sebebi: bir perzentke zar bo­lyp júrgen qos muńlyqtyń qoldan sút berip ósirgen jetim qulyndary bar edi. Jazýshy ony: «Endi, mine, sol qulyndy jeıtin qonaq kele jatyr» dep kúrsiniske toly sarkazmmen beredi. Osy qulyndy qonaqqa shalý men ke­ıin qos muńlyqtyń jalǵyz uly quzdan ushyp ólýin qatar qoı­ǵanda, oıymyzǵa Qarabaı men Sary­baıdyń maraldyń kıesi urǵan mezeti eriksiz oralady.

Úshinshi detal: oramal. Ora­mal qazaq uǵymynda áıel­diń qa­di­ri men kıesi retinde beınelene­di. Jazýshy ony: «áıeldiń shashy shashylmaýy kerek. Áıeldiń sha­shy jerde shashylyp jatsa, bu fánı jalǵandy erte tastap ketken urpaǵy ár talyn jınap, qı­na­lyp júretin kórinedi», dep sol uǵymǵa súıene sóz etedi. Al kelgen qonaqtar bolsa, «Sábet áıeli oshaqtyń basynan ozǵaly qashan. Siz de qysylmaı erkin otyryńyz. Sábet áıelderi erkin, ashyq bolýy kerek. Sol úshin aldymen myna basyńyzdaǵy jaý­lyqty sypyra salyńyzshy. Qy­taıdaǵy irip-shirigen áıelder bol­masa, bizdiń qazaq-sábet áıel­deri mundaıdy qazir buıym kórmeıdi. Qane, julyp tastańyz, qurysyn!» deıdi. Áıel amalsyz jaýlyǵyn sypyryp tastaıdy. Osy jaýlyqty sypyrý men keıin jalǵyz ulynyń áıeli ıaǵnı kelini kerenaý shyǵyp, oshaq buzyp, otyn tastap, ketip qalýyn qatar qoıǵanda, kóp jaıdyń saldary alǵashqy sebepterde jatatynyn ańǵaramyz. Jalpy, jazýshy osyndaı ár detal arqyly sebep pen saldardy ashady, parallelder paıym týdyrady.

Tórtinshi detal: terek. Jazý­shy shymnan soǵylǵan úıdiń ja­nynda ósken, kezinde balasy Toı­­shan ekken jas shybyqtardyń qaýlap ósip, keıin alyp terekterge aınalǵanyn kórsetedi. Osy terekterdiń ósýi arqyly ómir­diń ótýin beıneleıdi. Jas shy­byqty jel jyǵyp, ıa bolmasa ja­pyraǵyn qozy-laq jep ketpesin dep qorıtyn aǵashy qazir úıdiń tóbesinen úreı týdyra sýdyrlap turady. Osy terektiń sýdyry arqyly jalǵyzdyqtyń úreıin sezindiredi. Áńgimeniń ón boıynda keıýana jumystan keler ulyn tosyp, as daıarlap júredi. Biraq onyń uly ómirde joq ekeni, onyń bári jaı ǵana eles, jalǵyzdyq pen qusadan týǵan eles ekeni áńgime sońynda ǵana ashylady. Tek tereze syrtyndaǵy terektiń, jalǵyz uly ekken terektiń butaqtary terezeni qaqqanda baıǵus ana ulym kelip qaldy eken dep elegzıdi, eleńdeıdi.

Jazýshy keıipker psıholo­gııa­syn, kezeń tynysyn, jal­ǵyzdyq pen kárilik, qusaly qaı­ǵy men umytshaq kóńildi dál sý­rettep, naqty kórsetý úshin áde­bı troptardy keńinen ári er­kin qoldanady. Sonyń biri – ke­ıipteý. Iаǵnı jansyz dúnıege jan­dy dúnıeniń qasıetin kóshirip qol­daný. Muny biz «as úıdiń bir qabyrǵasyna qaptaldasa mingen pesh», «kempir shoqańdaǵan qal­py toshalaǵa súńgip ketti de, qa­zan súırep qaıtty», «sosyn sho­qańdaı jyljyp baryp toq sháý­gimdi baýynan bosatqan», «dá­lizge bara jatyp qara shelekti qań­ǵyrlatyp erte shyqty» degen jol­dardan anyq ańǵaramyz. «Qa­byrǵaǵa mingen pesh» degende onyń bir sátte mysyq beınesine, «súırelgen qazan» degende tabandap júrmeı qoıǵan qozy men laq, «toq sháýgimdi baýynan bosatty» degende kúshikti bosatqandaı, «qara shelekti erte shyqty» degende balany erte shyqqandaı áserde qalamyz. Munyń bári – jalǵyzdyq kúıi. Jalǵyz keıýananyń kóńil dúnıesin, onyń árbir zatpen adamsha sóılesip júrýin osy keıipteý ádisi arqyly sheber bergen.

Dáýren Qýattyń «Múıiz ta­raq» áńgimesi – kisi kóńiline ala­sapyran kúı keshtiretin, keıip­ker qaıǵysy arqyly ulttyq tra­gedııalarǵa ótetin, bólshek arqyly bútindi kórsetetin, jańa qazaq pro­zasynyń talabyna tolyq ja­ýap beretin, on bet arqyly on­daǵan jyldar týraly oı týdyratyn shyǵarma.