Elbasy jáneTáýelsiz Qazaqstan

О́ıtkeni búgingi turaqty memlekettik ınstıtýttar, Qazaqstannyń álemdik arenada tolyq moıyndalýy, shegendelgen shekara, ekonomıka men saıasattaǵy tolaǵaı tabystar jáne memlekettik jolyndaǵy basqa da jeńister 30 jastaǵy azamat úshin solaı bolýǵa tıisti, qalypty qubylys retinde baǵalanatyny ras. Degenmen, munyń barlyǵy aǵa býynnyń, ásirese, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eren eńbegi men erik-jigeriniń arqasynda qol jetkizgen jetistikter ekeni anyq.

Árıne, kúıregen ımperııanyń qıran­dylarynyń ústinen jańa táýelsiz memleket qurýdyń jáne osy mıssııany sátti atqarýdyń daıyn formýlasy joq. Onyń ústine, bizge josparly-ákimshilik ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa ótýge, posttotalıtarlyq qoǵamda demokratııalyq saıası júıe qurýǵa týra keldi. Mundaı tarıhı tańdaýdyń aýyrtpalyǵy zor bolatyny túsinikti.

Dál sol kezeńde postkeńestik keńistikte túrli ssenarııler tirkelip, azamattyq teketirester, etnıkalyq jáne dinaralyq qaqtyǵystar, «túrli-tústi revolıýsııalar» sııaqty saıası ári áleýmettik tolqýlar bolyp jatty. Osyndaı kúrdeli oqıǵalar oryn alyp jatqan aımaqta Qazaqstan óziniń damý jolyn aıqyndaı aldy. Bul áste ońaı jol bolǵan joq. Ol úshin úlken erlik, talmas eńbekqorlyq, strategııalyq pa­ıym, kóregen sheshim, muqalmas saıası jiger jáne sheber kóshbasshylyq qajet edi. Osyndaı ıgi qasıetter Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bo­ıynan tabylyp qana qoımaı, Tuńǵysh Prezıdentimiz sonyń bárin memlekettilik jolynda tıimdi paıdalana bildi.

Elbasynyń árbir qadamy, qabyldaǵan sheshimi ǵasyrlar boıy kútken táýel­sizdiktiń tuǵyryn nyǵaıtýǵa, ony baıandy etýge baǵyttalyp otyrdy.

 

Táýelsiz memleket qurýdaǵy táýekelder

Táýelsizdik alǵan tusta Qazaqstanǵa Odaqtan «mura» bolyp toqyraǵan ekonomıka, turalaǵan óndiris jáne búkil álem úrke qaraǵan ıadrolyq qarý ǵana qaldy. Iаǵnı biz bárin jańadan bastaýǵa májbúr boldyq. Sondyqtan egemendiktiń eleń-alańynda eńseli eldikke umtylǵan Qazaq eliniń aldynda óte kúrdeli jáne aýqymdy mindetter turdy. Olar: jańa memleket qurý, qazirgi zamanǵy bılik ınstıtýttaryn qalyptastyrý, KSRO-nyń kúıreýinen týyndaǵan daǵdarystyń saldaryn eńserý, naryqtyq ekonomıkany damytý jáne halyqtyń turmysyn jaqsartý sııaqty basymdyqtar edi. Odan bólek, memleketimizde beıbitshilikti saqtaý, qoǵamda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi qamtamasyz etý sııaqty mindetter kún tártibindegi eń ózekti máselelerdiń qatarynda boldy.

Osyndaı kúrdeli ahýalǵa qaramastan, Elbasymyz jaǵdaıdy baqylaýda ustap, saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy beıbereketsizdikke jol bermedi.

Bastapqy kezeńniń basty maqsaty egemendikti nyǵaıtý, memlekettiliktiń ıns­tıtýttary men atrıbýttaryn jasaqtaý bolǵany belgili.

Memlekettiliktiń negizin bekemdeý úshin saıası qurylymdy qalyptastyrý mańyzdy. Ol ýaqyt pen qoǵamnyń talabyna sáıkes kelgende ǵana tolyqqandy iske asatyn edi. Osy turǵydan kelgende, Elbasynyń pre­zı­denttik bılikti kúsheıtýi balamasyz qadam boldy jáne mańyzdy ekono­mı­kalyq, áleýmettik reformalardy iske asyrýdyń negizgi kepiline aınaldy desek, qatelespeımiz.

Ýaqyttyń talaby deıtinimiz, Táýel­siz­dik alǵan tusta Qazaqstan aýyr daǵ­darysqa tap keldi. О́ndiris oshaqtary jabylyp jatty, eldi jumyssyzdyq jaılady, gıperınflıasııa alqymnan qysty. Eldiń jalpy ishki ónimi 1994 jyly 12,6 paıyzǵa deıin tómendep, quldyraýdyń rekordtyq shegine jetti. Ýaqyttyń qyspaǵy jedel ári qatesiz sheshimder qabyldaý talabyn qoıdy. Osy sátte daǵdarystan shyǵý úshin bıliktiń tıimdiligi asa mańyzdy bolatyn. Myǵym prezıdenttik bılikke júginý eldik múdde turǵysynan kezek kúttirmeıtin shara ekenin Elbasy tereń túsine bildi.

Al qoǵamnyń talaby deıtinimiz, qoǵam qalyptasqan tarıhı tájirıbelerdiń negizinde ómir súredi. Sol tusta bılik tarmaqtaryndaǵy turaqtylyq qoǵam úshin asa mańyzdy boldy. Osy turǵydan kelgende, prezıdenttik ınstıtýtty bekemdeý qoǵamdyq suranystarǵa saı bolyp, damý jolynda batyl qadamdar jasaýǵa múmkindik berdi. Halyqtyń 1995 jylǵy Konstıtýsııany qyzý qoldaýy da osynyń aıǵaǵy.

Eń bastysy, prezıdenttik bılik memlekettiń basqarylýyn qamtamasyz ete aldy. Sáıkesinshe, Elbasy úlken jaýapkershilik arqalady. Tutas eldiń taǵdyry Kóshbasshynyń kóregendigine, aqylyna baılandy. Osylaısha Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstandy memleket qalyptastyrý, táýelsizdikti nyǵaıtý kezeńinen abyroımen alyp shyqty.

Osy jolda ol kóptegen asa mańyzdy sheshimder qabyldady.

Memlekettik basqarý júıesi túbegeıli qaıta qurýdan ótti. Jańa memlekettik ınstıtýttar men organdar – jańa mınıstrlikter, memlekettik múlik jáne monopolııaǵa qarsy komıtet, Qarýly Kúshter, dıplomatııalyq jáne keden qyzmetteri, Ulttyq bank jáne basqa da qurylymdar quryldy.

Ekonomıkadaǵy basty mindet gı­perın­flıasııany tejeý, sondaı-aq táýelsiz qarjy júıesin qurý bolatyn. Osy rette 1993 jylǵy qarashada ulttyq valıýta – teńgeni aınalymǵa engizý naqty derbestikke jasalǵan mańyzdy qadam edi.

Táýelsizdigimizdiń berik qalqany sanalatyn Qarýly Kúshterimiz qurylyp, eldigimizdiń irgesi bekı tústi.

Ulttyq rýh, múdde, murat jolyndaǵy basymdyqtar da nazardan tys qalmady. Sonyń negizinde ana tilimizge memlekettik til mártebesi berilip, ulttyq rámizderimiz bekitildi.

El damýynyń jańa kezeńine kóterilý úshin bıliktiń barlyq tarmaǵynyń ókilettikterin naqtylaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekeni belgili. Osy mindetti iske asyrý úshin jańa Konstıtýsııa qabyl­dandy. Bul, óz kezeginde, qos palataly Parlamenttiń qurylýyna quqyqtyq negiz qalyptastyryp berdi. Sonyń nátı­je­sinde 1995 jylǵy 5 jeltoqsanda Senat, al 9 jeltoqsanda Májilis saılaýy ótti.

Osylaısha, tarıhymyzda alǵash ret qos Palataly kásibı Parlament quryldy. Depýtattardyń aldynda ulttyq ekonomıka men saıası júıeni údemeli naryqtyq jáne demokratııalyq ózgeristerge beıimdeýge arnalǵan quqyqtyq baza qalyptastyrý mindeti turdy. Sodan beri ótken shırek ǵasyrda Parlament ózine júktelgen abyroıly mıssııany joǵary deńgeıde atqaryp, eldiń ósip-órkendeýine úlken úles qosyp keledi. Parlamentimiz 25 jyldyń ishinde 3 myńǵa jýyq zań qabyldaǵanyn da aıta ketken jón.

Memlekettik basqarý júıesiniń turaq­tylyǵy men kúshti prezıdenttik bılik túbegeıli jáne dáıekti ekonomıkalyq reformalardy iske asyrýǵa múmkindik berdi. Azamattardyń ekonomıkalyq derbestigine jaǵdaı jasaıtyn jáne básekelestik bastamalarǵa negizdelgen naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrý qolǵa alyndy. Dál sol jyldary otandyq kásipkerler paıda bolyp, óz isterin dóńgeletip, jumys isteı bastady.

Táýelsizdik alǵan tusta elimizdiń erteńine kúmánmen qaraǵandardyń keıbiri Qazaqstanda júzden astam etnıkalyq toptyń turatynyn alǵa tartqany belgili. Sondyqtan elimizde qoǵamdyq kelisim men saıası turaqtylyqty saqtaýǵa qatysty jumystyń mańyzy zor boldy. Osy baǵytta Elbasymyzdyń bastamasymen 1995 jyly etnosaralyq qatynastardy úılestiretin jáne jalpyulttyq birlikti qamtamasyz etetin Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Álemde balamasy joq bul ınstıtýt osy aralyqta eldiń bir­ligi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin basty tetikterdiń birine aınalyp úlgerdi.

Elbasy ishki jáne syrtqy saıasatty qatar damyta bildi. Qazaqstan geogra­fııalyq turǵyda tuıyqtalyp qalǵandaı kóringenimen, syrtqy saıasatta ashyqtyq, kópvektorlyq, ıntegrasııa, taraptardyń teńdigi qaǵıdalaryn ustandy. Táýelsizdik ala salysymen Qazaqstan álemdik deńgeıdegi batyl qadamymen jahandy ózine qaratty. Elbasy qyryq jyl boıy dúnıe júziniń úreıin ushyrǵan, jergilikti halyqqa apat alyp kelgen Semeı polıgonyn japty. Sondaı-aq qýaty jóninen álemde tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq qarýdan bas tartyp, jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jolynda asa mańyzdy qadam jasady. Mundaı tarıhı sheshim halyqaralyq qaýymdastyqtyń qyzý qoldaýyna ıe boldy.

Shyn máninde, bul Qazaqstannyń aldaǵy baǵyt-baǵdaryn anyq kórsetken asa mańyzdy sheshim edi. Sonyń arqasynda elimiz álemniń jetekshi derjavalarynan qaýipsizdik kepildigin aldy. Qazaqstan dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń tolyqqandy jáne jaýapty múshesi, senimdi seriktes retinde tanyldy.

Sonymen birge Qazaq eli postkeńestik memleketterdiń arasynda birinshi bolyp shekarasyn delımıtasııalaýdy aıaqtady. Kórshiles jáne álemniń jetekshi elderimen ózara tıimdi yntymaqtastyq ornatty. Búginde keıbir memleketterdegi jaǵdaıǵa qarap, bul jumystardyń qanshalyqty mańyzdy bolǵanyna anyq kóz jetkizip otyrmyz.

Toqsanynshy jyldardyń qıyn­dy­ǵyna qaramastan, Elbasy uzaqmerzimdi mindetterdi de iske asyrdy. Olardyń aıtýlysy bilim salasyna tıesili boldy. Ekonomıkalyq toqyraý tusynda Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı basta­masymen halyqaralyq «Bolashaq» baǵ­darlamasy qolǵa alyndy. Ol elimizdiń adamı kapıtalyn damytýdaǵy pármendi ári ómirsheń bastamaǵa aınaldy. Qazirge deıin 11 myńnan astam jas shetel­diń ozyq ýnıversıtetterinde bilim alyp, el ıgiligi jolynda qyzmet etip júr. Son­dyqtan búginde elimiz bul baǵdarlamanyń jemisin kórip otyr deýge tolyq negiz bar.

Táýelsizdikti alý bar jáne onyń tuǵyryn nyqtaý mindeti taǵy bar. Ekinshisi bir emes, myńdaǵan mindetten turatyn kúrdeli jol. Elbasy iske asyrǵan keshendi reformalar san salaly bolǵanymen, olardyń bári ortaq múdde jolynda toqaılasyp turdy. Ol múdde egemendiktiń eńsesin tikteýge baǵyttaldy. Elbasy árbir qadamyn osy múdde turǵysynan saralap, salmaqtap jasaǵany anyq.

 

Strategııalyq serpilis

Egemendiktiń alǵashqy kezeńinde kez kelgen salada kúrdeli máseleler týyndap, olardyń barlyǵy shuǵyl sheshimderdi talap etti. Memlekettilikti qalyptastyrý, onyń árbir ınstıtýtynyń qyzmetin jolǵa qoıý, ekonomıkany naryqqa beıimdeý, jańa áleýmettik saıasatty júzege asyrý sııaqty mindetter birtindep eńserile bastady. Elbasy júrgizgen sátti reformalardyń arqasynda endigi kezekte strategııalyq josparlardy jasaqtap, túbegeıli iske asyrýǵa jol ashyldy. Osylaısha Tuńǵysh Prezıdentimiz 1997 jyly halyqqa «Qazaqstan-2030» Strategııasyn jarııa etti. Sol arqyly Qazaqstan burynǵy KSRO elderinen birinshi bolyp memlekettik basqarýdyń tıimdi quraly retinde strategııalyq jos­parlaý jolyn tańdady.

Memleket qabyldaǵan sharalar áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa jáne odan ári damýǵa múmkindik berdi. Sonyń nátıjesinde 1990 jyldardaǵy daǵdarys eńserildi. Al 2000 jyldardyń basynda Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasy turaqty damý jolyna tústi.

Elbasynyń erik-jigeri men abyroı-bedeliniń arqasynda Qazaqstan sheteldik ınvestısııalardy tartýda zor tabystarǵa qol jetkizdi. Táýelsizdik alǵaly elimizge kelgen ınvestısııanyń kólemi shamamen 350 mlrd dollarǵa jetýi – soǵan aıqyn dálel. Kóp uzamaı, ıaǵnı 2007 jyly Qazaqstan álemdegi ınvestısııalyq turǵydan tartymdy 25 eldiń qataryna qosyldy. Bul azattyq alǵanyna 20 jyl da tolmaǵan jas memleket úshin aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistik ekeni daýsyz.

Negizgi salalardaǵy ınvestısııalyq iri jobalar ekonomıkany damytýdyń jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdyń basty draıverine aınaldy. Jahandyq naryqqa shyǵý, energııa kózderine, qazba baılyqtaryna, astyqqa qolaıly baǵa qarqyndy ósimge yqpal etti. Sonyń arqasynda Ulttyq qor qurylyp, qazynamyz kóbeıe tústi. Qarjy sektory da júıeli túrde damydy.

Qazaqstan munaı qymbat baǵalanǵan kezeńdi tıimdi paıdalanyp, shıkizattyq emes óńdeý óndirisin damytýǵa, ınfraqurylym salýǵa kóńil bóldi. Sonyń aıasynda 2003 jyly elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasy qabyldandy. Energetıka jáne kólik júıesi belsendi damydy, avtomobıl jáne temir jol baǵyttary sa­lyndy. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik dáliziniń qurylysy eldik múdde turǵysynan asa mańyzdy joba­lardyń biri boldy. Bul Uly Jibek joly­nyń jańa zamanǵa laıyq jańǵyrǵan nus­qasy ekeni sózsiz. Alyp qurlyqtyń kúre­tamyryna balanǵan tranzıttik dálizdiń 2787 shaqyrymy qazaq jerinen ótedi.

Memleket damýyna erekshe yqpal etken sheshimderdiń biri de biregeıi elordany Almatydan Astanaǵa kóshirý ekeni sózsiz. Bul Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń saıası erik-jigeri men táýelsiz memleket qurý saıasatynyń júıeli túrde jalǵasqanyn kórsetken mańyzdy tarıhı oqıǵa boldy.

Elordany kóshirý óńirlerdiń serpindi damýyna jol ashty. Astanany salý tutas eldiń ekonomıkasyna mýltıplıkatıvti áserin tıgizdi. Qurylys jáne qurylys materıaldarynyń óndirisi qalyptasty. Aınaldyrǵan 20 jyldyń ishinde elordanyń óńirlik jalpy ónim kólemi ondaǵan esege ósti. Turǵyn úı qurylysy jedel damydy. Osyndaı keń kólemdegi damýdyń arqasynda bas qalamyz 2015 jyldan bastap, respýblıkalyq bıýdjetten dotasııa alýdy toqtatyp, donor óńirge aınaldy.

Bas qala elimizdiń jańa qoǵamdyq-saıası ǵana emes, ekonomıkalyq, iskerlik, ǵylymı jáne mádenı ortalyǵy retinde de qalyptasyp úlgerdi. Elordamyz jas táýelsiz memlekettiń sımvolyna balanyp, eldigimizdiń basty nyshandarynyń biri sanaldy. Astana – Elbasymyzdyń tól týyndysy, erligi men eńbeginiń jemisi. Sondyqtan osydan eki jyl buryn Tuńǵysh Prezıdentimizdiń qurmetine shaharǵa Nur-Sultan ataýy berildi.

Jańa ǵasyrdyń alǵashqy onjyl­dyǵynda Qazaqstan álemdegi eń qarqyndy damyp kele jatqan memleketterdiń biri sanaldy. Tipti 2000-2007 jyldar ara­lyǵynda jalpy ishki ónimniń ósý qar­qyny jyl saıyn 9-10 paıyzdy qurap otyr­dy. Sonyń nátıjesinde elimiz bar­lyq salada aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi.

Álemdi sharpyǵan 2007-2009 jyldar­daǵy daǵdarysty biz Ulttyq qordyń arqa­synda salystyrmaly túrde tez eńser­dik desek, artyq bola qoımas. Sonyń aıa­synda elimizde shaǵyn jáne orta bıznesti jáne agrarlyq keshendi qoldaý, sondaı-aq turǵyn úı qurylysyna tyń serpin berý jumystary qolǵa alyndy.

Osyndaı turaqty damýymyz saıası jáne áleýmettik reformalardy kezeń-kezeńimen iske asyrý arqyly laıyqty jalǵasyp otyrdy. Olardyń qatarynda 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reformanyń mańyzy aıryqsha bolǵany sózsiz. Sonyń aıasynda saıası partııalardyń róli artyp, elimizdegi saılaý júıesi jandana tústi.

Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń álemdik qoǵamdastyqqa usynǵan ıdeıa­lary dıalogqa, pragmatızmge jáne ekonomıkanyń ashyqtyǵyna negizdelgen halyqaralyq qaýipsizdiktiń jańa paradıgmasyna balandy. Elbasymyzdyń mundaı bastamalary Eýrazııa qurlyǵyndaǵy qaýipsizdik pen ekonomıkalyq ynty­maqtastyq salasyndaǵy alańdarda – Shanhaı yntymaqtastyq uıymynda, Azııadaǵy ózara senim sharalary jónindegi keńeste jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqta nátıjeli iske asyryldy. Bul bastamalar, óz kezeginde, álemdik jáne eýrazııalyq keńistiktegi ıntegrasııalyq prosesterdiń jedeldeýine jáne damýyna ózindik yqpalyn tıgizdi.

Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assam­bleıasy Qazaqstannyń bastamasy­men 2009 jyly 29 tamyzdy, ıaǵnı Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan kúndi Halyq­aralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kún retinde bekitti. Osylaısha Elba­sy­nyń ıadrolyq qarýsyz álem qurý baǵy­tyndaǵy uzaq jyldyq eńbegi halyq­aralyq qaýymdastyq tarapynan aıryqsha qoldaý tapty.

Osy rette Elbasymyzdyń bastamasymen turaqty alańǵa aınalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi dinaralyq jáne konfessııaaralyq dıalogty jańa deńgeıge kótergenin atap ótken jón. Bul Qazaqstannyń jahandyq beıbitshilikti qamtamasyz etýge qosqan mańyzdy úlesi ekenin álemdik qaýymdastyq moıyndap otyr.

Osyndaı basymdyqtardy eskere otyryp, ekinshi onjyldyqty táýelsizdikti nyǵaıtýdyń jańa kezeńi dep baǵalaýǵa bolady. Bul jolda ishki jáne syrtqy saıa­sat teńgerimdi damyp otyrdy. Elimizdegi irgeli ekonomıkalyq, áleýmettik jáne rýhanı ózgerister eldiń eńsesin tiktedi. Halyqaralyq deńgeıde Qazaqstan jahan­dyq jáne óńirlik bastamalary arqyly óziniń ornyn aıqyndaı tústi. Jas ta tıimdi dıplomatııanyń arqasynda eldiń qa­ýipsizdigin qamtamasyz ete aldy. Elba­synyń jan-jaqty saıasaty jas memle­kettiń táýelsizdigin birjola bekemdedi.

 

Jasampazdyqtyń jemisi

Elimiz «Qazaqstan-2030» Strategııa­synda belgilengen maqsattardy merzi­minen buryn oryndady. Sondyqtan El­basymyz 2012 jylǵy Joldaýynda «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııa­lap, qalyptasqan memlekettiń jańa baǵyt-baǵdaryn usyndy. Bul qujatta álemniń eń damyǵan otyz eliniń qataryna qosylý kózdelgen.

Soǵan sáıkes 2010-2014 jáne 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq besjyldyqtar el ekono­­mıkasyn órge súıredi. Osy besjyl­dyqtardy iske asyrý arqyly Qazaqstan ekonomıkada qurylymdyq ózgerister jasap, óńdeý sektoryn damytýǵa jáne onyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa múmkindik aldy.

Alaıda 2014-2015 jyldary geo­saıa­sı jaǵdaı shıelenisip, energııa resýrstarynyń baǵasy quldyrap ketkeni esimizde. Munyń bári halyqaralyq jaǵdaıdyń ýshyǵýyna, sanksııalyq, aqparattyq jáne saýda soǵystaryna ákep soqtyrdy. Osyndaı turaqsyz syrtqy faktorlar qazaqstandyq ekonomıkaǵa teris áserin tıgizdi. Elbasymyz áleýmettik-ekonomıkalyq syn-qaterlerge jaýap retinde Bes ınstıtýttyq reforma jáne jahandyq turaqsyzdyq kezeńinde memleketti nyǵaıtýǵa arnalǵan «Júz naqty qadam» Ult josparyn usyndy. Bul reformalar kásibı jáne qoǵamǵa esep beretin memlekettik apparatty qalyptastyrýǵa, zańnyń ústemdigin jáne sot júıesiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge, ındýstrııalandyrýǵa jáne ekonomıkalyq ósý úshin jaǵdaı jasaýǵa, ulttyń biregeıligi men birligin nyǵaıtýǵa arnaldy.

Qoǵamdyq qatynastardyń damýyna sáıkes saıası júıeni jetildirý isi de jalǵasyn tapty. Bul rette 2017 jylǵy konstıtýsııalyq reformanyń jóni bólek. Bul reforma Prezıdent, Úkimet jáne Parlament arasynda ókilettikterdi qaıta bólýge jáne Qazaqstannyń saıası júıesin odan ári demokratııalandyrýǵa arnalǵan edi.

Negizgi zańǵa engizilgen túzetýler Parlamenttiń bılik júıesindegi mártebesin arttyryp, onyń baqylaý fýnksııasy men saılaýda jeńiske jetken partııanyń Úkimet qurýdaǵy rólin kúsheıtti. Sondaı-aq Úkimettiń derbestigi artyp, oǵan ekonomıkany basqarý boıynsha ókilettikter berildi.

Ekonomıkalyq jáne saıası reformalarmen qatar, qoǵamdyq sanany jańǵyrtý isi de nazardan tys qalmady. Elbasy 2017 jyldyń sáýir aıynda jarııalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» tujyrymdamalyq maqalasynda osy máselege keńinen toqtalyp, ulttyq múdde turǵysynan kóptegen basymdyqtardy atap kórsetti. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bul baǵdarlamalyq maqalasy halyqqa, ásirese, jastarǵa arnalǵan úndeý retinde qabyldandy.

Sol tusta elimizde júrgizilip jatqan saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy rýhanı-mádenı baǵyttaǵy irgeli bastamalarmen bekitý mańyzdy bolatyn. Osy turǵydan alǵanda «Rýhanı jańǵyrý» aldyńǵy «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵdarlamalarynyń zańdy jalǵasy retinde salmaqty júk arqalady. Búginde bul baǵdarlama ulttyq kodymyzdy saqtap, sanamyzdy serpiltýge úlken yqpalyn tıgizip keledi.

Baǵdarlama aıasynda álemdik ozyq oıdy jınaqtaǵan júz kitap qazaq tiline aýdaryldy. Bul bizdiń ulttyq áleýetimizdi kúsheıtýge baǵyttalǵan rýhanı bastamalardyń biri boldy.

Elimiz ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa negizdelgen jańa ekonomıkalyq saıasat ustanǵanda, jańa óndirister men tehnologııalar jaǵdaıynda kadrlyq áleýetti arttyrý qajettiligi týyndaıtyny sózsiz. Bul jaǵdaıda dástúrli bilim berý júıesin jańa sapaǵa kóterý talaby alǵa shyqty. Mine, osy kezeńde Elbasy bilim salasynda kezekti márte irgeli bas­tamalardy qolǵa aldy. Sonyń negizinde elimizde «Nazarbaev ýnıversıteti» jáne «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» sekildi biregeı oqý ordalary paıda boldy.

Kez kelgen saıasattyń qozǵaýshy kúshi – adamdar jáne olardyń áleýeti. Al ol áleýetti qalyptastyryp, ushtaýdaǵy bilimniń róli orasan zor. Sondyqtan, jańa zamanǵa laıyq bilim beretin avtonomdy bilim oshaqtary tutas bilim júıesine jańa lep ákelip, onyń básekelik qabiletin arttyra tústi.

Qazaqstan 2010 jyldary Dúnıe­júzilik banktiń baǵalaýy boıynsha tabysy ortashadan joǵary elder sanatyn­da óz pozısııasyn bekite tústi. Al 2012 jyly IJО́ kólemi boıynsha 50 iri eko­nomıkanyń qataryna endi. Tipti Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forýmnyń 2015-2016 jyldarǵa arnalǵan Jahandyq básekege qabilettilik reıtınginde bizdiń elimiz 150-ge jýyq memlekettiń arasynda 42-orynǵa taban tiredi. Jalpy táýel­sizdik jyldary Qazaqstanda IJО́ 14,9 ese ósti. Munyń bári Elbasy bastamalary men reformalarynyń naqty nátıjesi ekeni sózsiz.

Osy jyldar ishinde Qazaqstan halyq­aralyq aýqymdaǵy bastamashyl ustanymynan tanǵan joq, kerisinshe ony bekite tústi. Oǵan elimizdiń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tóraǵalyq etýi aıqyn dálel. Bul Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy már­tebesin kóterip, mereıin ósirgen tarı­hymyzdaǵy mańyzdy mıssııa boldy. Tóraǵalyqtyń qorytyndysy retinde ótkizilgen Astana sammıti men sol jıynda qabyldanǵan Astana deklarasııasy jahandyq deńgeıdegi mańyzǵa ıe boldy.

Sonymen qatar elimiz halyqaralyq qaýipsizdik, beıbitshilik máseleleri talqylanatyn ortalyqtardyń birine aınaldy. Qazaqstanda Iran men Sırııa máselesi boıynsha birneshe kelisimge qol jetkizildi. Elbasynyń tikeleı aralasýymen Reseı men Túrkııa arasyndaǵy kıkiljiń beıbit sheshimin tapty.

Elimiz BUU-nyń bitimgerlik bastamalaryna da belsene qatysyp keledi. Búginde Qazaqstan – BUU bitimgerlik áskerine Ortalyq Azııadan ásker jiberýshi jalǵyz memleket. Sonymen qatar elimiz Ortalyq Azııadan alǵash ret BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy.

Qazaqstannyń atyn dúnıejúzine áıgilegen álemdik is-sharalardyń biri – 2017 jyly uıymdastyrylǵan Halyqaralyq EKSPO kórmesi ekeni anyq. Kórmede elimiz álemniń kún tártibindegi mańyzdy másele – bolashaqtyń energııasyna nazar aýdardy. Mine, munyń barlyǵy Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń zor ekenin aıqyndaı túsetin kórsetkishter.

Elbasynyń eren eńbeginiń nátıje­sinde qol jetkizilgen mańyzdy halyq­aralyq kelisimderdiń biri – Kaspııdiń quqyq­tyq mártebesi týraly konvensııa boldy dep aıta alamyz. Búginde Kas­pıı teńizinde burynǵydaı eki memle­kettiń emes, bes birdeı memlekettiń eko­nomıkalyq jáne qaýipsizdik múddesi toǵysqan. Sondyqtan teńizdiń quqyqtyq mártebesin anyqtaý isi uzaqqa sozylǵan kúrdeli proseske aınaldy. Osy baǵytta birneshe ekijaqty jáne kópjaqty kezdesýler de ótkizildi. Osy jumystardyń núktesin 2018 jyly Elbasynyń ózi qoı­dy. Sonyń negizinde Qazaqstan Kas­pıı teńizine qatysty taraptardyń asa ma­ńyzdy sanalatyn quqyqtary men min­detteriniń shegelenýine eleýli úles qosty.

Nursultan Ábishulynyń dana she­shimderiniń taǵy biri – sol 2018 jyly qasıetti Túrkistan qalasyna oblys ortalyǵy mártebesin berý edi. Osylaısha tutas túrki dúnıesi úshin qasterli meken sanalatyn shahardyń ekinshi tynysy ashyldy. Túrkistannyń qaıta túleýi óńirge ǵana emes, búkil elimizdiń boıyna qan júgirtip, ósip-órkendeýimizge erekshe ekpin berdi.

Kóktemde ótken túrkitildes memleketter basshylarynyń beıresmı sammıtinde Túrkistan «Túrki áleminiń rýhanı astanasy» bolyp jarııalandy. Osylaısha, Túrkistan tutas túrki jurtynyń ortaq mereıine aınaldy.

Osyndaı ozyq bastamalardyń bári Elbasymyzdyń táýelsizdigimizdi máńgilik etýge baǵyttalǵan «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıasyn iske asyrýdyń jarqyn kórinisteri ekeni sózsiz. Bul ıdeıa barlyq eldik sheshimderdiń berik negizine aınaldy. Sonyń arqasynda Qazaq eli jahannyń jańa tarıhyndaǵy óziniń laıyqty ornyn aldy.

 

Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 2019 jylǵy 19 naýryzda halyq pen memlekettiń múddelerin basshylyqqa ala otyryp, prezıdenttik ókilettigin erikti túrde toqtatý týraly sheshim qabyldady. Bul eldik jolyndaǵy óziniń erekshe rólin jáne memlekettiń bolashaǵy úshin jaýapkershilikti sezinetin Ult Kóshbasshysynyń tereń oılastyrylǵan qadamy edi.

Prezıdenttik ókilettikti berý prosesi el Konstıtýsııasyna sáıkes júzege asyryldy. Bul kemeldengen qazaqstandyq memlekettiliktiń jarqyn kórinisi retinde baǵalandy.

Elbasy el tizginin ustaýǵa tájirıbeli memleket qaıratkeri Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń kandıdatýrasyn usyndy. Bul usynys jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, 2019 jylǵy 9 maýsymda qazaqstandyqtardyń 70 paıyzdan astamy Qasym-Jomart Kemelulyna daýys berdi.

Mine, sodan beri eki jyldan asa ýaqyt ótti. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev elimizdi jańǵyrtý baǵytyn Elbasy saıasatynyń sabaqtastyǵyn saqtaýǵa jáne Táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterimizdi eseleýge negizdep keledi. Memleket basshysynyń bastamasymen elimizde saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq reformalar kesheni qolǵa alynyp, laıyqty deńgeıde júzege asyp kele jatqanyn da atap ótken jón.

Ulttyq jáne eldik murat jolyn­daǵy mundaı mańyzdy ister Tuńǵysh Prezı­dentimiz negizin qalap bergen qazaq­standyq damýdyń laıyqty jalǵasy ekeni anyq. Osylaısha, Elbasy bastaǵan eldi jań­ǵyrtý bastamasy jańa kezeńde jańa sapaǵa kóterilip otyr. Sabaqtastyqty saq­taı otyryp, ádiletti qoǵam qurýǵa degen umtylys elimizdi órleýge bastaıtyny sózsiz.

* * *

Otyz jyl tarıhı ólshemmen myńnan bir mezet qana ekeni belgili. Degenmen, osy qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde Qazaq eli ǵasyrlarǵa tatıtyn jetistikterge qol jetkizdi. Bul – árıne, táýelsiz Qazaq­stannyń negizin qalaǵan tulǵa – Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń týǵan eli men halqyna sińirgen orasan zor eńbeginiń jemisi. Biz Tuńǵysh Prezıdentimizdiń álem tanyǵan tulǵasyn qurmet tutyp, memlekettiliktiń negizin qalap, ony órkendetýdegi eren eńbegin árdaıym qadirleýimiz kerek. Ol úshin Elbasy saıasatynyń arqasynda jetken jetistikterdi eselep, táýelsizdigimizdi odan ári nyǵaıtýymyz jáne jańa zamanda Otanymyzdy jańa bıikterge shyǵarýymyz qajet. Bárimiz jumyla áreket etsek, bul mindetti de múltiksiz oryndaıtynymyzǵa eshqandaı kúmán joq.

Máýlen ÁShIMBAEV,

Parlament Senatynyń Tóraǵasy