Bolǵan talaı qalalar da, halyq ta,
Kómdi ýaqyt bárin jerdeı tabytqa.
Boldy talaı eldi meken, taıpańyz,
Endi sonyń izin taýyp baıqańyz.
Júsip Balasaǵun.
Altyn asar qorǵanyna alǵash ret tabanym tıgen sátte danagóı aqynnyń osy bir shýmaq óleńi eriksiz eske túsken edi. Iá, asarlar da san ǵasyrlar boıyna óz qupııasyn ishte saqtap kele jatqan kóne tarıhı eskertkishterdiń biri. Qarmaqshynyń ońtústigindegi ushy-qıyrsyz qumdy alqaptar men jazyq dalalarda sondaı eski qorǵan-qalalardyń izderin kóptep kezdestirýge bolady. Altyn asar – sol ejelgi qorǵan-qalalardyń biri.
Bolǵan talaı qalalar da, halyq ta,
Kómdi ýaqyt bárin jerdeı tabytqa.
Boldy talaı eldi meken, taıpańyz,
Endi sonyń izin taýyp baıqańyz.
Júsip Balasaǵun.
Altyn asar qorǵanyna alǵash ret tabanym tıgen sátte danagóı aqynnyń osy bir shýmaq óleńi eriksiz eske túsken edi. Iá, asarlar da san ǵasyrlar boıyna óz qupııasyn ishte saqtap kele jatqan kóne tarıhı eskertkishterdiń biri. Qarmaqshynyń ońtústigindegi ushy-qıyrsyz qumdy alqaptar men jazyq dalalarda sondaı eski qorǵan-qalalardyń izderin kóptep kezdestirýge bolady. Altyn asar – sol ejelgi qorǵan-qalalardyń biri.
1972 jyly jaryq kórgen «Qazaq Sovet ensıklopedııasynyń» I tomynda bylaı dep jazylǵan: «Altyn asar – kóne zamandaǵy qalanyń jurty. Qýańdarııanyń qurǵaǵan eski arnasy jaǵasynda, Josaly stansasynyń ońtústik batysynda».
Altyn asar – kóp jyldardan beri keńestik arheologııa mamandarynyń erekshe nazarynda bolǵan eski qorǵan-qala. Bizdiń zamanymyzdyń I-VII ǵasyrlaryna jatatyn bul qala-qorǵandy 1946 jyly Horezm arheologııa ekspedısııasy (jetekshisi S.P.Tolstov) egjeı-tegjeıli zerttegen. Ol jumys 1950 jylǵa deıin jalǵasyp, onda keń aýqymdy qazba jumystary júrgizilgen. Qorǵan-qalanyń jalpy kólemi 16 gektar. Zertteý nátıjesinde úı qurylystarynyń kóptegen jurnaqtary tabylyp, odan qundy turmystyq jádigerler (kóze, qumyra, quman, sháýgim, tostaǵan, taǵara, qazan, shyraǵdan, sondaı-aq aqyq tastar, altyn, kúmis, qoladan jasalǵan áshekeıli zattar) jınaqtalyp alynǵan.
Qorǵan-qaladaǵy qurylystardyń negizgisi ekeý: birinshisi – úlken úı, kólemi 150h150 metr. Bıiktigi 12-15 metr shamasynda bolǵan. Ekinshisi – kishi úı. Ol ólikterdi jerleýge arnalǵan. Bulardan basqa úshinshi, tórtinshi qurylystardyń biri dóńgelek, endi biri tik buryshty dýal qorshaýlar. Bul qurylystardyń nege arnalǵany belgisiz. Ol jaıly ekspedısııa quramyndaǵylar naqty sıpattama jazyp qaldyrmaǵan.
Sol jyldary júrgizilgen qazba jumystarynyń nátıjesinde Altyn asardyń I-IV ǵasyrlarǵa jatatyn tómengi, IV-VII ǵasyrlarǵa jatatyn joǵarǵy mádenı qabattarǵa bólinetindigi naqtylanǵan. Demek, qala-qorǵannyń jeti ǵasyrdaı ýaqyt sol jazyq dala tósinde órken jaıyp kórkeıgen, belgili eldi meken bolǵandyǵy anyqtalyp otyr. Ondaǵy halyq negizinen mal, egin sharýashylyǵymen aınalysqan. Arheologtar qalada patrıarhtyq – qul ıelenýshilik qatynas bolǵan dep esepteıdi.
Qorǵan-qalanyń aınalasynda aýmaǵy atshaptyrym keletin aıdyn taqyr sozylyp jatyr. Oǵan syrttaı qaraǵan kisige eshteńeniń de izi baıqala qoımasy anyq. Bul arada qum sýyryp, jel qýǵan qańbaqtan basqa eshqandaı da tirshiliktiń tynysy sezilmeıdi. Biraq, osynda qaýyrt qazba jumystaryn júrgizgen tájirıbeli arheologtardyń kózderi qyraǵy, oı-paıymdary jetik bolǵandyǵyna shúbásiz senesiz. Olar sol bir aınadaı jaltyraǵan tep-tegis taqyrlardyń astynan kóptegen qorym izderin taýyp, odan talaı kóne tarıhı derekterdi ashqan eken. Ony men de óz kózimmen kórip, arheologtar eńbeginiń kýágeri boldym. Bir barǵanymda arheolog qyz sol taqyr astynan belýardan keletin qorymdy ashyp, máıit qańqasyn qyl shótkimen aqyryndap tazalap jatty. «Bul boıjetkenniń qańqasy», – dedi qyz. Adamnyń súıegi netken asyl edi deseńizshi! Ol muntazdaı tap-taza kúıinde saqtalǵan. Al moınyndaǵy alqasy kógis tartyp, tattana bastaǵan. Men sol mezette tereń oıǵa berilip ketken ekenmin. Shyǵys poezııasynyń jaryq juldyzdarynyń biri Omar Haııamnyń bir shýmaq rýbaıyn ishteı qaıtalaı berippin. Ol rýbaı mynaý edi:
– Bizderge deıin de tańdar atqan,
Bizderge deıin de juldyzdar aqqan.
Áldebir sulýdyń jáýdir kózi me eken,
Bir túıir tas bop tabanyńda jatqan.
Osyndaı oıdan soń álgi aınadaı taqyrdyń ústimen aıaǵymdy ańdap basatyn boldym.
Osyndaǵy jumystardyń basy-qasynda júrgen máskeýlik ekspedısııanyń jetekshisi L.M.Levına meni sózge tartyp:
– Sizder musylmansyzdar. О́likti jerlegende basyn qaı jaqqa qarata qoıasyzdar? – dep saýal qoıdy.
– Árıne, batysqa qaraı. Ony «qubyla» deıdi.
– Osynda jerlengenderdiń bastary da batysqa qarata qoıylǵan eken. Biraq, bir túsiniksizdeý jaı, biriniń basy týra batysqa qaratylsa, ekinshi biriniki soltústik batysqa qaraı baǵyshtalǵan.
Men únsiz qaldym. Al Levına bolsa óz sózin baıypty túrde jalǵastyra tústi. «Aı, kúnge, otqa, putqa tabyný degender bar emes pe? Negizinde mundaǵylar kúnge tabynǵan bolsa kerek. Kún jazda soltústik batysta, qysta týra ońtústik batysta batady ǵoı. Olar o dúnıelik bolǵandardy totemdik tabynýmen kúnniń batar baǵytyna qaraı jerlep otyrǵan. Árıne meniki boljam, paıym ǵana. Arheologııa isinde týra jol joq. Barlyǵyn da oı tarazysyna salyp, ekshep, saralap otyrý qajet. Munda jeti ǵasyr boıyna ómir súrgen ult pen ulystardy bólip-jaryp, olardy ǵun, oǵyz, bolmasa túrki tektes halyqtar eken dep kesimdi tujyrym jasaý kóńilge qonymsyz. Aqıqat shymyldyǵy tereń ǵylymı taldaýlardan soń ǵana ashyla túsedi emes pe?».
Eski qorymdardyń kóbisinde ólikterdi qos-qostap jerleý úrdisi oryn alǵan. Máselen, Qos asardaǵy bir qorymda bir jarym-eki jas aralyǵyndaǵy eki bala áıelmen birge jerlengen. Al Altyn asardaǵy qorymda qart kisimen jas qyz qatar jatyr. О́likterdi jerleýdegi taǵy bir erekshelik, marqumnyń kózi tirisinde tutynǵan zattary da (syrǵa, saqına, bilezik, alqa degendeı...) qorym ishine birge qoıylypty. Sol zattardyń birqataryn qolmen ustap kórdim. Meni jas qyzdyń qulaǵyna taqqan asyl tastarmen áshekeılegen aýyr altyn syrǵa tańǵaldyrdy. (Mynany qyzdyń qulaǵy aýyrsynbaı qalaı kóterip júrgen?» – deppin. Levına bul sózime kúldi de: «Qyzdar kórikti bolyp kóriný úshin ne istemegen? Mynandaı qoladan jasalǵan baltany da moınyna taǵyp júrgen ǵoı. Sirá, boıjetkenderdiń sertke beriktigin ańǵartsa kerek» – dedi. Qorymnan tabylǵan zattar ishinde qytaıdyń qoladan jasaǵan qol aınasy, Brıtan túıreýishi, t.b. kóptegen qymbat dúnıeler bar.
Qolóneriniń osyndaı keremet týyndylary munda qaıdan kelgen degen saýal eriksiz oıǵa oralady. Altyn asar tarıhyn tereńirek zerdeleý maqsatynda Á.Marǵulan, V.V. Radlov, V.V.Bartold eńbekterine erekshe ynta qoıǵan edim. Olar munda ǵun taıpalarynyń uzaq jyldar boıyna ómir súrgenin senimdi, qonymdy dáıek sózdermen, tarıhı derektermen jan-jaqty dáleldep jazǵan. Aral teńiziniń boıynda kóp jyl arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen S.N.Tolstovtyń paıymyna qaraǵanda, mundaǵy qorǵan-qalalardy meken etkender Jetisýdan qonys aýdaryp kelgen ǵundardyń urpaǵy kórinedi. Tarıhtan málim bolyp otyrǵandaı, ǵundar, úısinder, qańlylar Qazaqstannyń kóptegen jerlerin mekendep, biraz qala-qorǵandardy turǵyzǵan. Solardyń kóbisi «asarlar» degen atpen el-jurtqa málim bolǵan eski qalalar edi.
Ǵundar kimder? Ǵundardyń eski uıasy – Altaı taýlary. Olar sol jaqtan Aral teńizine qaraı qonys aýdaryp, odan ári birtindep Qara teńizge oıysady. V.V. Radlov túrki ulysynyń ǵundardan taraǵanyn óte sırek ushyrasatyn faktilermen dáleldep kórsetken. Ondaı dáleldi dáıektemeler (detaldar) qytaılardyń eski jazbalarynda da kezdesedi eken. Qytaılar ǵundardy «taǵy, varvar (basqynshy)» dep kemsitip atap, olardy udaıy qýǵyn-súrginge ushyratyp otyrǵan.
Ǵundar otyryqshyldyq turmys saltyn qurǵan soń, shaǵyn kásip túrlerimen aınalysqan. Olardyń eń keremet óneri – zergerlik buıymdar jasaý bolǵan. Altyn, kúmis, qoladan, sondaı-aq baǵaly asyl tastardan sáýlet ónerin jasaýdyń has sheberleri. Altyn asardan tabylǵan quny baǵa jetpes oljalar sol joǵary kásibı sheberliktiń týyndysy. Á. Marǵulan bylaı dep jazady: «Qymbat altyn alqamen qatar, asa ózgeshe etip shyǵarylǵan kórkemónerdiń bir túri – táti (dıadema). Ony ǵun sheberleri asa bıik satyǵa jetkize, eski dáýirdegi ónerdiń bir uly shyǵarmasy etip sýrettegen». Ǵundardyń bıik mádenıetke jetkendigi sondaı, qytaılar olardy jek kóre tura, ásem talǵammen tigilgen kıimderin kııýdi sánge aınaldyrǵan.
Ǵundar joıylǵannan keıin ornyna jańa túrki ulysy ornaǵan. Demek, ǵundar túrki halyqtarynyń arǵy atasy. Keıinirek olardyń bir bóligi mońǵol bola bastaǵan. Mundaı tarıhı derekter Á.Marǵulan eńbekterinde de keltirilgen.
Dúnıe ózgermeli. Onyń dúrmegimen ult pen ulystar da ózgeriske ushyrap, jańa sıpatqa ıe bolyp jatady. Bul – ómirdiń bultartpas zańy. Odan eshkim de, eshteńe de jyraqtap kete almaq emes. Meni tereń tolǵandyrǵan oı sondaı keń de kemel mádenıetke jetken qorǵan-qalalardaǵy halyqtyń gúldengen meken-jaılaryn tastap, basqa bir aımaqtaǵy jerge qonys aýdaryp ketkendigi edi. Osy oıymdy Levınaǵa aıtqanymda, ol maǵan óz paıymyn bylaısha bildirdi: «Munda soǵys, ne bolmasa basqadaı bir tabıǵı apattardyń izi baıqalmaıdy.
Sirá, darııa arnalarynyń kúrt ózgerýine baılanysty munda qýańshylyq jaılap, qala turǵyndarynyń údere kóship ketýlerine sebep bolǵan tárizdi».
Meni Altyn asardyń tarıhy sonshalyqty qyzyqtyrǵan soń, onda úsh ret boldym. Sońǵy barǵanymda ekspedısııadaǵylar eline qaıtýǵa qamdanyp jatyr eken. Levına tym kóńildi kórindi maǵan. Ol: «Shirik-Rabat, Tompaq asar, Qos asar keshenderin zerttegen kóp jylǵy eńbegimniń óteýi qaıtty. Ásirese, Altyn asardan tapqan oljalarym erekshe qundy. Osydan mór taptyq. Endi osy arqyly munda qandaı memlekettik qurylymdardyń bolǵanyn, onyń tarıhyn tolyq zerdeleı alatyn bolamyz», – dedi erekshe maqtanysh sezimmen.
Mórdi qolyma ustap kórdim. Mórdiń qaq ortasyna qubyjyqtyń sýreti bederlenip, jıegi syzba jazýlarmen órnektelgen eken. Rýna jazýy bolar dep oı túıdim. «Endi ol jumbaq jazýlardyń qupııasyn lenıngradtyq ǵalymdar ashatyn bolady», dep óz sózine núkte qoıdy Levına.
...Minekeı, Altyn asardaǵy sol bir kezdesýlerdiń ózine shırek ǵasyrdan astam ýaqyt jeldeı zýlap óte shyǵypty. Asardyń aınalasy aıdaq-jaıdaq bolyp, qaraýsyz qalǵan. Ondaǵy tarıhı qazynalar endi kimderdiń ońaı oljasyna aınalar eken? degen saýal meni eriksiz mazalaı tústi.
Rashıd JARYLQASYNOV.
Qyzylorda oblysy.