Bir oıshyldyń «Ulttyń rýhyn kóterý belgili bir ýaqyt aǵymyna ǵana tıesili emes, sheksiz oryndala beretin paryz» degeni bar edi. Sol sekildi keńes dáýiri keńirdekten alyp keri tartsa da, ulttyń bolashaǵy degende taqymyn qysyp, talaı-talaı tartysqa túsken, alǵan betinen qaıtpaı júrip, dittegen jerine jetken qazaq alyptary qatarly ǵulamanyń biri, biri ǵana emes-aý biregeıi Aqjan ál-Mashanı edi.
Bir oıshyldyń «Ulttyń rýhyn kóterý belgili bir ýaqyt aǵymyna ǵana tıesili emes, sheksiz oryndala beretin paryz» degeni bar edi. Sol sekildi keńes dáýiri keńirdekten alyp keri tartsa da, ulttyń bolashaǵy degende taqymyn qysyp, talaı-talaı tartysqa túsken, alǵan betinen qaıtpaı júrip, dittegen jerine jetken qazaq alyptary qatarly ǵulamanyń biri, biri ǵana emes-aý biregeıi Aqjan ál-Mashanı edi. Aıtýly oqymysty mamandyǵy geolog bola tura, ult rýhanııatynyń kóshbasynda júrdi. Qazaq ǵylymynyń týyn tikken Qanysh Sátbaev Ulttyq ǵylym akademııasynyń irgesin qalaǵanda Muhtar Áýezov, Ahmet Jubanov qatarynda onyń uly shańyraǵynyń ýyǵyn shanshysty. Akademııanyń alǵashqy korrespondent-múshesi bolyp saılandy. Ál-Farabıdeı danyshpanymyzdy talasqandardan bilim-biliginiń myqtylyǵyn kórsetip, tórimizge ákelip otyrǵyzdy. Abaıdaı alyp tulǵanyń túp-tamyry Ál-Farabıde jatqanyn uly oıshyldyń traktattary men uly aqynnyń óleńderin salystyra otyryp, úzilmegen altyn arqaýdy, «Mine, qara, halqym, qadirli qazaq jurty» dep aldymyzǵa tartty. Buryn qazaq topyraǵynda bola qoımaǵan geologııadaǵy marksheıderlik isti aınalysqa qosyp, mamandar daıyndaý isin ornyqtyrdy. Qazaq fantastıkasynyń negizin salyp, qazaq ǵylymyna qajet, ashylǵan jańalyqty jarııalap otyratyn «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń jaryq kórýine uıytqy boldy. Osyndaı ult alybyna arnalǵan konferensııa elordadaǵy Memleket tarıhy ınstıtýtynyń uıytqy bolýymen «Ǵulama ǵalym ál-Mashanıdiń ǵylymı murasynyń ulttyq ıdeıa konteksindegi tarıhı qundylyǵy» atty taqyrypta ótti. Bul basqosýdyń basty maqsaty – kórnekti ǵalymnyń fılosofııalyq jáne qoǵamtanýdaǵy irgeli eńbekterin zerdeli zertteý arqyly tanytý, keıbir qasań kózqarastardan aryltý, buǵan qosa onyń san-salaly baı murasyn keshendi zertteý nysanyna aınaldyrý.
Konferensııada alǵashqy sózdi Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, professor B.Aıaǵan alyp, uly dala tulǵalary týraly oı qozǵap, buǵan deıin Á.Ermekov, J.Táshenov týraly naqty eńbekterdiń jaryq kórgenin, kórkem ádebıette tarıhı taqyrypqa alǵash túren salǵan jazýshy I.Esenberlınge arnalǵan kitaptyń ázirlenip jatqanyn, qaısar qazaq Imanjúsip jaıly jınaq qolǵa alynǵanyn tilge tıek etip, sondaı asyldar qatarynda Aqjan ál-Mashanıdyń da turǵanyn atap ótti.
Instıtýttyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Seıitqalı Dúısen oqymystynyń ómiri týraly jan-jaqty málimet berse, professor Tursynhan Zekenuly Aqjan ál-Mashanı úıirine qosqan Ál-Farabı týraly derekterdi alǵa tartty. Al Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, shyǵystanýshy Samal Bolatova ál-Mashanı de Ál-Farabı sekildi ensıklopedııalyq bilimi bar bilimdar ekenin onyń eńbekterine súıene otyryp jetkizdi. Atalmysh ýnıversıtettiń «Otyrar» ǵylymı kitaphanasy dırektorynyń orynbasary, professor Danagúl Mahat ulttyq tek, ıntellıgensııa týraly tarata aıtyp, ataqty ǵalym keńes dáýiriniń ózinde dinnen qol úzbegenin, Abaıdy jetik oqyǵanyn, qazaq jurtynda tulǵatanýdyń tujyrymdamasyn alǵash jasaǵan adam ekenin naqty mysaldarmen eske saldy. Professor Bıbıhadısha Ábjapparova tehnıkalyq ıntellıgensııanyń kóshbasynda Aqjan aǵamyzdyń júrgenin, onyń osy sala boıynsha kadr daıyndaý isine qosqan úlesin tarata kelip, ǵalymnyń atyn Otanymyzdyń qalalarynda kóshe, mektepterge berý arqyly jańǵyrtý qajettigin aıtty. Ǵalymnyń kelini Zada Dúkenbaeva atasynyń Qurandy alǵash ret ǵylymı turǵyda taldaǵanyn, ótken ǵasyrdyń 60-jyldary Qanysh Sátbaevtyń Ál-Farabıdi zertteýine úlken qoldaý kórsetkenin, alǵashqy Ál-Farabı týraly maqalasy Kýveıt eliniń ǵylymı jýrnalynda jarııalanǵanda, onyń ǵylymı máıegine súısinip, Aqjan Mashanov degen tegin Aqjan ál-Mashanı dep jazǵanyn, Sh.Ábdiramannyń ál-mashanıtanýǵa qosqan úlken úlesin naqty mysaldarmen kórsetti. Instıtýttyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Qanat Eńsenov ál-Mashanı murasyn keshendi zertteý jónindegi óziniń naqty usynys-pikirlerin bildirdi. Bul baılamǵa basqosýǵa qatysqandar den qoıdy. Osy kúni keıbir jaqsylar urpaǵynyń arasynda tegine tartpaı, izdeýge jaramaı, murasyn tanyp-bilmeı kemshin soǵyp, úılesimsizdik tanytyp jatatyndary joq emes. Bul qaı-qaısymyzdy da oılandyrýy qajet. Uly tulǵalardyń uly murasymen qatar urpaǵy da shoq juldyzdaı shoqtyqty bolyp tursa, utylmasymyz anyq. Osy konferensııada Aqjan ál-Mashanıdyń nemeresi Gúljan Muhametjanova ıgilikti iske uıytqy bolǵan ǵalymdarǵa alǵysyn bildirip, oqymystydan úırengen úlgisin, alǵan tálimin aıtyp, baı murasyna janashyr ekenin jetkizdi. Tipti, atasynyń asyl qasıetterin eske túsirgende tolqyp turdy.
Sol sátte A.Iúgnekıdiń «Kisiniń tekti, taza qylyǵy – nur» degen sózi oıǵa oraldy. Konferensııaǵa qatysýshylar ál-Mashanıdiń murasy men muraǵa qamqorshy bolarlyq urpaǵynyń baryna táýbe desip tarasty.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».