Mańǵystaýdyń muńy

Negizi qýańshylyq belgileri bastalǵanyna bir-eki jyl boldy, ótken jyly óńirde 200-den astam jylqy ólip, eldi áýrege salǵany este. Bıyl bul zobalań údep soqty – Mańǵystaýdyń oıy men qyrynda mal, ásirese jylqy maly aldymen boldyryp, jerde jeıtin dym bolmaǵan soń amalsyz topyraq jep aram ólýde. Aram ól­megende she, sýy aqqan kó­terem mal­dyń kókbaqa eti kimge kerek – satqanda kim alady, soısa jeli­ner me?!

Jerdiń syńaıyn ańǵarǵan turǵyn­dardyń bıyl kóktem týa dabyl qaǵýynyń kemi joq. О́kinishke qaraı jergilikti ákimdik tarapynan da, respýblıkalyq deńgeıde de qıyn jaǵdaıǵa oraı tıimdi jáne shuǵyl sheshim qabyldap, halyqtyń nápaqasy bolǵan maldy aman alyp qalýǵa oıdaǵydaı sharalar jasaqtalǵan joq. Esesine, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynan «óńirde ahýal turaqtandy, mal ólimi toqtady, Mańǵystaýǵa ózge óńirlerden jem-shóp tolassyz tasymaldanyp, halyqqa arzan baǵamen taratylýda» degen jalǵan aqparattar qarsha boraýda. Shirkin-aı deısiń, óz ótirikterine ózderi maldanyp otyra bermeı kóktemnen beri mańyzdy qadam jasaǵanda buǵan deıin shyǵyn bolǵan qanshama maldy alyp qalǵan bolar edi dep oılaısyń...

Jaǵdaıǵa oraı oryn alǵan ótirik aqparattar óz kezeginde Mań­ǵystaýda bılik pen halyq arasyn alystatyp, senimdilikti joǵaltyp, jappaı synǵa, ókpe-renishke ulasty. Onyń ústine «jekeniń maly» dep jaqaýratyp, áldebir «zańdylyq, tártip-erejelerdi» alǵa tartyp, is basyndaǵylarǵa ara túsýshi úshinshi taraptyń is-áreketi ha­lyqtyń zyǵyrdanyn qaınatyp-aq barady. «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» degendeı, halyq óz hal-qaderinshe qazir tyrbanyp-aq jatyr, biraq jem-shóp baǵasynyń kúnnen-kúnge eselep qymbattaýy onsyz da juqa qaltany qaǵyp boldy.

Jergilikti aýyl sharýashylyǵy bas­qar­masynyń aqparatyna qulaq túrseń, «alańdaýǵa negiz joq – óńirdiń ózinen birneshe shóp brıgadasy qurylyp, halyqqa qoljetimdi baǵada, ıaǵnı bir túk shópti 700-900 teńgeden satýda. Sondaı-aq arpanyń kılogramy 110-115 teńgeden, kebek jemniń 1 kılosynyń baǵasy 85 teńgeden, bir túk shóptiń baǵasy 1100 teńgeden aspaýy kerek» degendi aıtady. Bul jaýap jelide turǵyndardyń ashýyna tıip, biraz synǵa ilikti. Onyń da jóni bar, óıtkeni shyndyǵynda baǵa múldem basqa – atalǵan basqarma shóp baǵasynyń bir túgi 1000 teńgeden arzan degen Beıneý aýdanynda atalǵan kólemdegi shóp baǵasy 1200-1700 teńgeden asyp ketken. О́zi jetkilikti, baǵasy qoljetimdi degen kebek jemdi budan 3-4 kún buryn Beıneýde bir ǵana jerde 17-18 kılolyq qaptaǵysy 2 myń teńgeden joǵary baǵada satylǵan. Nege ákimdiktiń esebi men naqty jaǵdaı eki túrli? Sebebi – «kisideginiń kilti aspanda» degendeı, jem-shópti satýshylar – jeke kásipkerler, olardyń saýdasyna ákimdiktiń eshqandaı ortaqtyǵy joq, «qaıdan qulaq shyǵarsa da erki». Al sylbyr qımyldap, sharýany der kezinde shıyryp kete almaǵan, áli de tııanaqty uıymdastyra almaı otyrǵan jergilikti bıliktiń jeke kásipker ákelgen maldyń azyq-túligin qalqalap, «jumys júrgizilýde» deýden basqa sharasy qalmaǵan edi... Qolynda kúshi bar, quryǵy uzyn mal ıeleri jylqylaryn júk kólikterine tıep, alys óńirlerge qonys aýdardy, japa shegýshi – bala-shaǵasynyń kúneltisi bolǵan qoradaǵy jandyǵynyń jaǵdaıyn janynan beter tilegen qarapaıym turǵyndar. Sondaı-aq «Qostanaı oblysy ákimdiginen jaýaphattar joldanyp, oblysymyzǵa 3 600 tonna shóp keletin boldy. Shamamen rýlony 250-350 kg, baǵasy 3500-6000 teńge aralyǵynda bolady. Aqtóbe oblysynan keletin shóp rýlony – 16 myń teńge, túk 1066 teńge bolady», degen basqarmanyń boljam-baǵasy kózden bulbul ushyp barady – baǵa da, sóz de ózderin ustap tura almady.

Kúnine birneshe jylqysy ólip, jan­ushyrǵan halyq Úkimetten Mań­ǵys­taýda tótenshe jaǵdaı jarııalaýdy su­rady. Máselege oraı Aýyl sharýa­shylyǵy jáne Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­likterinen arnaıy komıssııa da keldi. Biraq óńirdegi aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń aqparatyna maldandy ma, esh nátıje bolǵan joq. Atalǵan basqarmanyń málimdeýinshe, jergilikti ákimdiktiń «Kaspıı» ÁKK arqyly bólemiz degen 190 mln teńgesi jergilikti kásipkerlerge halyqqa arzan shóp shabýǵa berý úshin belgilengen, biraq áli bólinbegen.

«Qazirgi tańda qarajat «Kaspıı» ÁKK-de tur», deıdi oblystyq aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasynyń basshysy S.Qaldyǵul.

«Bólinedi» degen aqsha nege der kezinde bólinip, maqsatty iske jumsal­maıdy? Nemese basqarma jaýabynda «jobamen aýdan ákimdikteriniń sura­nysyna sáıkes 2200 tonna shópti ákelýge 117,12 mln teńge qarajat kózi­ne qajettilik týyndaıdy» delingen, osy 190 mln teńgeni áli shabylmaǵan shópke «túıip» qoımaı, ózge óńirlerden kelip jatqan shópti qoljetimdi baǵada tasymaldaýǵa jumsasa qalaı bolar edi? Keteýi ketken maldy qutqaryp qalý úshin jaıbaraqattyq emes, shuǵyl shara, naqty is-áreket kerek! Al jeke kásipkerler ózge óńirlerden ákelgen jem-shópti kim satyp alýda – halyqtyń kópshiligi qorada jem-shóbiniń ornyn tyrnap, úıde aqshasynyń ornyn sıpap qaldy, demek aqshasy kóp alypsatarlar eki ortada qaltasyn qampaıtýdyń qamynda qapylyp júrgen joq pa, ony qadaǵalap jatqan eshkim joq.

– Kóktem shyǵa az-muz bas kótergen óskinder taýsyldy. Mal kúısirep barady. Jem-shóp baǵasy ý jalap tur. О́zge óńirlerge ketetin kúsh joq, qysqa deıin-aq maldan jappaı qol kóterip qalamyz ba dep qorqamyz. Ákimdikten úmit úzildi, endi tek ótirik aıtyp, jalǵan esep berip kelemejdemese eken, – deıdi aýyl turǵyndary.

Quzyrly oryndar malǵa kómek berip, ólgen maldyń esebin júrgizý úshin onyń naqty sanyn bilýi qajet eken. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bul sharýaǵa endi kirispek. Al halyq suraǵan tótenshe jaǵdaı jarııalaýdan bas tartylǵan.

«Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń birdeılendirý bazasynda tir­kelgen analyq mal basynyń ishinara shyǵyndaryn óteý úshin jeke sharýa qojalyqtarynyń jáne jeke azamat­tardyń tórt túlik malyna, Úkimet rezervinen 1 mlrd 913 mln teńge qarjy jaqyn ýaqytta bólinedi. Soǵan baılanysty aýdandyq, qalalyq, aýyldyq komıssııalar qurylyp, mal basyn túgendeý, naqtylaý jumystary bas­talýda. О́ńirdegi qýańshylyqqa baılanysty tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa qatysty Mańǵystaý oblysy tótenshe jaǵdaılar departamentiniń jaýaphatyna sáıkes (29.06.2021 j., №21-06/04/2534) bas tartylǵan» dep habarlady basqarma. Bas tartý sebebi belgisiz. Al halyq aıtsa: «jańbyr jaýmasa, tótenshe jaǵdaı jarııalap, maldy respýblıkalyq deńgeıde bas­ty nazarda ustap, halyqtyq kómek uıymdastyrmasa bolmaıdy».

Statıstıkalyq esep boıynsha Mań­ǵys­­taý oblysynda 29 585 bas múıizdi iri qara, 613 522 usaq mal, 123 671 bas jylqy, 85 713 bas túıe bar. Basqarmanyń esebinshe, mal basynyń ósýine oraı klımattyq qurǵaqshylyqqa baılanysty, oblys boıynsha tórt túlik maldy qysta azyqpen tolyqtaı qamtamasyz etý úshin (negizi zootehnıkalyq norma boıynsha 100 kúndik qor jasaqtalý kerek, bizdiń oblysta jyl boıy jaıylymda bolýy sebepti 1 aıǵa eseptelýde) – 76 500 tonna shóp jáne 37 500 tonna jem qajet» eken. Al zootehnıkalyq norma jaıyna qalyp, qystaǵy bir aı emes, jyl on eki aı qolǵa qaraý qaýpi tónip turǵan Mańǵystaýda jem-shóppen jetkilikti qamtý, qor jasaqtaý jumystary qalaı sheshilmek? Joǵarydaǵy zootehnıkalyq normaǵa saı esepteý negizinde qajet bolǵan shóp kólemin Qaraqııa aýdany 5 myń tonna shópti «Kendirli-Kaıasan» qoryǵynyń 3 dárejeli sharýa­shylyq júrgizý aımaǵynan kelisim alý arqyly shóp shaýyp, al Mańǵystaý aýdany úshin 10 myń tonna shópti «Qyzylsaı» memlekettik óńirlik tabıǵı parkiniń» «Tasorpa» memlekettik tabı­ǵı zoolo­gııalyq qaýmalynan jáne ońtústik qyrdan shabyndyqqa jer telimin alý jáne ózge oblystardan kem degende 30 myń tonna shópti tasymaldaý arqyly sheshý kózdelgen. Al qys túgili jazdyń ózinde mal baýdaı túsken qazirgi jaǵdaıda shabylatyn da, tasymaldanatyn da shóp kólemin ulǵaıtýdan basqa amal joq, tek ólgen mal esebinen az qordyń ózi tiri maldy qamtı alatyn bolyp «reti» kelip qalmasa...

Memleket basshysy Q.Toqaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Qazaqstan Res­pýblıkasy Úkimetiniń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent qýańshylyqtan zardap shekken sharýalar jaǵdaıyna arnaıy toqtalyp, olarǵa kómek berý úshin tıisti oryndarǵa jem-shópti syrtqa satýǵa ýaqytsha tyıym salyp, nesıelerdi qaıta qurylymdaý jáne jem-shópke qosymsha sýbsıdııalar bólýdi, ıgerilmeı jatqan jaıylymdyq jerlerdi ıgerýdi tapsyrdy. Kúrdeli kezeńde shuǵyl jáne batyl sheshim qabyldaı almaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarovty ots­tavkaǵa jiberdi. Prezıdenttiń bul tapsyrmasy buǵan deıingi «memlekettiń jekeniń malynda sharýasy joq, óz kúnderin ózderi kórsin» degenderdiń qasań pikirine berilgen jaýap boldy, el jańalyqtan úmitti. Endi mınıstrlik pen ákimniń «shaınap bergendi» qalaı jutatyny belgisiz.

Mańǵystaýda der kezinde uıymdas­tyrylmaǵan shuǵyl sharalar men áli de jalǵasyp kele jatqan bytyrańqylyq saldarynan mal taǵdyry tarazyda tur. Quzyrly oryndar shuǵyl ári tıimdi sharalarymen kómek qolyn qashan sozady?!

Mańǵystaý oblysy