Kómeski-aý degen sondaı bir qaǵaberis qaltarystarǵa álsin úńilip, ár kezde oǵan jaqyn júrgender jadysyn qaıta jańǵyrtyp, azamattyq oı-pikirlerdi tolyqtyra túsý, bizdińshe, urpaqqa ónege úshin qajet. Nege ónege úshin? Dál osy sózge mán berip otyrý sebebimiz nede?
Jaýap mynaý: eger ańdap baıqasaq, búgingi bizdiń keıipkerimiz jer jánnaty Jetisý óńiriniń tól týmasy, oblystyq Bıken Rımova atyndaǵy drama teatrynyń belgili ártisi Saǵyndyq Jumádil jóninde aıtylǵan áńgimelerdiń negizgi dińi, túpqazyǵy bolǵan dúnıe aldymen – adamgershilik. Onyń ónerge degen mahabbaty, bireýge jasaǵan jaqsylyǵy, kórsetken kómegi, úlkenge izeti, kishige iltıpaty, ultyn súıýi, tilin qurmetteýi. Endeshe, osynyń barlyǵy ózekti janǵa ónege, ult muraty úshin ulaǵat emes pe?
Ol óziniń erik kúshimen, sosyn ómirdiń san qıly qaıshylyqty qubylystarymen jaǵalasa, jantalasa júrip, ómir-teńiz jaǵalaýynan nysana etkeni tek jaqsylyq bolyp, talaı bıikke qulash urdy. Erte gúldedi, erte pisti. Kóp qatarlastarynan góri kózdegenine de buryn jetti. Biraq adamdyǵyn umytqan joq. Al adamdyq degenimiz – tabany jerden eki eli kóterilse eki rýly elge sálem bermeıtin tońmoıyn emes, suńǵyla bolsań syrtymdy kór de ishimdi bil deıtin biteýlik te emes, ol – kádimgi adamsha júrý, adamsha kúlý, mańaıyndaǵylardyń qaı-qaısysyna da júrek jylýyn birdeı shashý ekenin ol jaqsy biledi. Mundaı qasıetten jan dúnıesi jadaý bireýler Saǵyndyq aǵamyzdyń keıbir qylyǵyn «qyzyq», tipti oǵashtaý da kórýi de kádik. Qalaı oǵash kórmeıdi keıde bıliktiń ántek áreketine kóńili tolmaı sózben qajap alatyny da bar. Buqpantaılamaıdy, oıyn qashanda ashyq jetkizedi.
Nebári otyz tórt jasynda qazir ózi eńbek etip júrgen teatrdy basqaryp turǵan kezinde jumyssyz júrgen áriptesterin izdep-taýyp, qyzmetke aldy. Bul ne? Jalpaq-shesheılik pe, jaqsy atty kóriný me? Joq, biri de emes! Bul – adamdy súıe bilgen, talantty syrtynan tanı alǵan, kim-kimniń de jan dúnıesin túsinem degen, ózgege jaqsylyq jasaý arqyly óz jany rahat tabatyn adamnyń kúndelikti tirlik, qarapaıym qatynastaǵy isi. Al ulttyq múdde, óner muraty, qyzmet yńǵaıy degen máselelerge kelgende onyń minezi bólek-ti. Qajet jerinde qatal, sózi týra, prınsıpke berik, jumysyna tastúıin. Sóılese sózimdi kim qalaı túsiner, arty qalaı bolar dep búgejiktemeı, neni aıtsa da júregin jalyndatyp, oıyn jalaýlatyp aıtady. Mundaı minezge jetkizgen teatr maıtalmanynyń ónerge degen qurmeti, balaýsa baldáýren kúnderdiń jańǵyryǵy, kıno salasyndaǵy jetken jetistigi men óris keńdigi shyǵar. Bular jóninde buryn da biraz aıtylǵan, áli de aıtyla berer. Al qazir óner ıesiniń ómir-dastanynan oı qolamtasyn qozdatar kezek kelgen sııaqty.
Saǵyndyq aǵamyz otbasynda tym erkin de erkeleý bop ósken. Bes burymdydan keıin Qudaıdan tilep alǵan tulymdynyń mańdaıynan kim shertedi. Sodan da bolar, saǵynyp kútken uldy Saǵyndyq dep ataǵany. Gúlsim anadaı adýyndy, Aıtmuhamet atadaı batyr minez ata-ana moıyndaryna burshaq salyp júrip kórgen uldyń betine kimdi qaratady, odan basqa kimdi álpeshteıdi. Sonyń nátıjesinde tik júrdi, sándi kıindi, erkin sóılep, erkeleı de bildi. Bul qasıet, bul minezden ǵumyr boıy aıyrylǵan da joq. Ata-ana qasynan shyqqan soń ol óz otbasynyń, dostarynyń, eliniń de erkesine aınaldy.
Ár adamnyń minezi negizi áýeli jaratylysynan, sosyn ósken orta, shyqqan uıasynda qalyptasatyny belgili. Bizdińshe, keıipkerimizdegi qyzýqandylyq, oı ıirimdegi ushqyrlyq, naǵyz óner adamyna biter arqa oǵan qanmen beriletin qasıet te, syrbazdyq, sheshendik, namysshyldyq sekildi minezder otbasynan daryǵan bolsa kerek. Osy tusta esimizge eń aldymen, Saǵyndyq aǵamyzdyń anasy – marqum Gúlsim apamyz túsedi. Ol kisi, jany jánnatta bolǵyr, kózkórgenderdiń aıtýynsha, etekti jannyń estisi, jaýlyq jamylǵannyń sestisi, qara sózdiń betinen qaımaq qalqıtyn aýzy dýaly, tósek ústinde otyryp-aq tór basynan tóskeıge deıingi sharýany túgel kóre biletin kózi qyraǵy, sózi ótimdi adam bolǵan eken. Al ákesi Aıtmuhamet taý qozǵalsa da qozǵalmaıtyn kisi bolypty. Saǵyndyq aǵamen suhbat barysynda kóp dúnıege qanyqtyq. Búginde ózi úsh nemeresine aqyl aıtar ata bolsa da «ákesi» týraly sóz qaýzaǵanda janaryna móltil jas tundy. Biz ǵumyryn teatrǵa arnaǵan aqjúrek azamattyń ómirbaıanyn únsiz tyńdadyq.
«Ata-anam zań salasynda qyzmet etkenimdi qalady. Dese de, men at tonymdy ala qashtym. Bala kúngi armanym baıyz taptyrmady. Aıttym, ártis bolmasam oqýdyń qajeti joq dep short kestim. Sóıtip bular qýlyqqa kóshti. «Myna Taldyqorǵanda zań tehnıkýmy ashylypty. Sonda 1 jyl, 10 aı oqy, ári qaraı teatry- ńa tapsyrasyń», dedi. Olardyń oıy áıtip-búıtip meni aýylda alyp qalý. Sonymen 1979 jyly Aldabergenov aýylyndaǵy M.Baıysov atyndaǵy orta mektepti aıaqtaǵannan keıin, osy jyly zań tehnıkýmyna oqýǵa tústim. Qazaqy tárbıede óskenbiz ǵoı, ata-anamyzdy attap óte almadyq. Biraq báribir oqý juqpady.
Demalys kúnderi úıge qashyp kelip júrdim. Sodan bir jyldan soń tehnıkýmmen qosh aıtystym. Áke-sheshem kóńilime qarady ma, aqyry aq batasyn berip, teatr ınstıtýtyna túsýime ruqsat etti. 1980 jyly Almaty memlekettik teatr-kórkemsýret ınstıtýtyna oqýǵa tapsyrýǵa bardym. Qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Asqar Toqpanov shákirt jınap jatyr eken. Áıtse de baǵym janbady, birinshi emtıhannan ushyp kettim. Qalada ne isteısiń, aýylǵa qaıtýǵa týra keldi. Úıge kelgen soń anam «áne, kórdiń be, senen ártis shyqpaıdy» dep oqýymdy qaıta jalǵastyrýymdy ótindi. Boı bermedim. «Sender durystap bata bermedińder, sol úshin túse almadym» dep ózderine aıyp taqtym. Bir jyl bosqa ketpesin degen oımen shopyrdyń oqýyn oqydym. Kelesi jyly teatr ınstıtýtyna qaıta tapsyrdym. Almatyda bólemniń úıinde bir aı jatyp daıyndalyp, aqyry KSRO halyq ártisi Hadısha Bókeevanyń klasyna qabyldandym. Ekinshi ustazym Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń ıegeri Nurmuhan Jantórın boldy. Odan soń Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Merýert О́tekeshovadan da sabaq aldyq. Ol kisiniń «Qaragózdi» oınaıtyn kezi. Ári-beri shapqylap, jumystan shyǵýyna týra keldi. Onyń ornyna Tuńǵyshbaı Jamanqulov aǵam keldi. Qyzyqtyń kókesi alda.
1984 jyly 3-kýrsty bitirgen kezde keshki saýyq keshte tóbelesip, toptaǵy qyzdar atyma aryz jazyp, oqýdan shyǵýdan basqa amal qalmady. Biraq dekanymyz: «Seni qaldyrýǵa bolady. Eń bastysy, adam óltirgen joqsyń ǵoı. Áıtse de myna topta oqyp bereke tappaısyń. Sen áskerge baryp kel. Kelgen soń jalǵastyrasyń» dep arqamnan qaǵyp shyǵaryp saldy. Sodan qoıshy, júgimdi jınadym da áskerge tarttym. Ol kezde eki jyl. О́mir degen ózi shyjyǵy men qyzyǵy qatar júrmeı me? Meniń shopyrlyq kýáligimniń kómegi tıdi. «Bizge shopyr kerek» dep Máskeýge qurylys batalonyna aldy da ketti. Biraq onda jaman bolǵan joq. Jasym 22-de, qatardaǵy sarbazdar «shal» dep ataıdy. Astymda sýdaı jańa «ZıL-130». Sóıtip Otan aldyndaǵy boryshymdy ótep, súıikti oqýyma qaıta oraldym.
Aýyldaǵylarǵa tis jarmadym. Bar oıym oqýymdy qaıta rettep, týǵan topyraqqa biraq barsam degen nıet. Ushaqtan túse salyp, birden ınstıtýtqa tarttym. Ústimde áskerı kıim. Dekan qarsy alyp, birden: «Partııaǵa óttiń be?» dep surady. Tóbelesip júrgen meni qaıdan alsyn partııaǵa. «Joq» dedim. Sózben bir sybap aldy da «rektordyń atyna aryz jaz da, erteń kel» dep shyǵaryp saldy. Ertesine saǵat 10-da keldim. Qazaq KSR halyq ártisi Sholpan Jandarbekovaǵa habarlasyp, jaǵdaıdy túsindirdik. Ol kisi «Qaragózdi qoıyp jatyr edim, Narshanyń rólin somdaıtyn jigit kerek» dep qýanyp ketti. Áıtse de taǵy da bir keleńsizdikter paıda bolyp, 3-kýrsty qaıta oqýyma týra keldi. Sonymen ótinishti qaıta jazdym. Endi Qazaq KSR halyq ártisi Ydyrys Noǵaıbaevtyń kýrsyna qabyldanýym kerek. О́tinishke Ydyrys aǵanyń qoly qajet. Qolyma gúl alyp, úıine tarttym. Esikti zaıyby Farıda apaı ashty. Amandyq-saýlyq suraǵan soń Ydyrys aǵaı jaǵdaıdy túsinip, qolyn qoıyp berdi. Sonymen qoıshy, 7 jyl degende oqýdy bitirip shyqtym ǵoı. Biraq eń ǵajaby sol ónerdiń alynbas qaranarlarynan bilim aldym. Sony áli kúnge deıin maqtanysh tutamyn.
Mine, búginde oblys ákimi Amandyq Batalovtyń qoldaýymen záýlim jańa ǵımaratqa ıe boldyq. Aımaqtaǵy teatr tarlandary kınoǵa túsip, eldiń aldynda tanylyp júr. Munyń bári – úlken jetistik. Shúkir, izimizdi basyp jastar ósip kele jatyr.
Bul – keıipkerimizdiń aıtqan áńgimesiniń alǵashqy parasy ǵana. Qazaqy tárbıeden oshaq basynda aýyzdanǵan aǵamyzdyń eline degen súıispenshiligi qaıran qaldyrady. Muny biz tarıhı kınolarda bıler men batyrlardyń rólin somdap júrgeninen-aq baıqaǵanbyz. Tipti Reseıdiń kınoındýstrııasynda da ózindik qoltańbasy qaldy. Jaqynda «Tóle bı» tarıhı telehıkasynda Tóle bıdiń qartaıǵan shaǵyn oınady. Rejısserler Saǵyndyq aǵany sol rólge birden laıyq dep tapqan. Sebebi aǵamyzdyń túr-tulǵasy, sóıleý mádenıeti kóz aldymyzǵa keshegi babalarymyzdyń beınesin ákeledi. О́zi: «teatr ártisi tek qana talantty ǵana bolmaýy kerek», degen pikirde. Únemi izdenis ústinde júredi. Suhbat barysynda eki arýdyń ákesinen qyz bala tárbıesi haqynda da suradyq:
– Olardyń jany názik qoı, inim, qatty sóılep, batyryp aıta almaısyń, aqylmen, ısharatpen jón siltegennen basqa amalyń bar ma? Jáne áke ekenińdi de qyz balanyń aldynda jaqsy sezinesiń. Bul jaǵynan kelgende, olar ózińe tárbıeshi de. Nege deseńiz, jóni túzý áke qyz balanyń aldynda oǵash sóılep, oqys minez kórsete me?.. Biz jarym Sáýle ekeýmiz Aıaýlym, Araılym atty eki qyz tárbıelep ósirgen otbasymyz. Shúkir, búginge deıin biri aldymyzdan kese-kóldeneń ótken emes, qashanda qas-qabaǵymyzǵa qarap turady. Sondyqtan da ashyǵyn aıtsam, qyz balany erekshe jaqsy kóremin. Men qyz balalarymdy túgel qazaqsha oqyttym. Bul – ulttyq minezderin joǵaltpasa degenim, – dep sózin túıdi Saǵyndyq Aıtmuhambetuly.
P.S: Sonaý jyldary oblys ortalyǵy Almatyǵa aýystyrylyp, Taldyqorǵan qalasy qańyrap qalǵandaı bolǵan aýmaly-tókpeli kezde teatrǵa basshylyq etip, qaıta shyraǵyn jaqqan Saǵyndyq Jumádildiń ómir aınasy – óner. Sol ónerdi óshirmeýge tyrysqan jankeshti akterdiń ómirderegin biz búgin ózimizshe baǵdarladyq. Aqsaqaldar áli kúnge sol ótpeli kezeńniń ótinde qalyp qalmaı, el ıgiligi úshin qaqaǵan qysta shana súırep júrip ár aýylda qoıylym qoıǵan teatr ujymyna aıtar alǵysy sheksiz. Sonymen birge Jeltoqsan oqıǵasynda da ult namysy úshin urandaǵany urpaq jadynda tur. Osynyń bári Taldyqorǵan qalasynyń Qurmetti azamaty atanýynyń alǵysharty boldy. Aıaýly jary Sáýle Máýlenqyzyna degen mahabbaty báz-baıaǵy qalpynda. Uıaly telefonnyń betine súıgeniniń sýretin qoıyp qoıǵanyna qarap solaı boljadyq, ishteı. Áne, biz aıtqansha telefony da shyryldaı jóneldi. Teatr teńizinde erkin júzgen óner darabozyn senimine qazyq bolǵan otbasy kútip otyr. Odan artyq qandaı baqyt bolsyn!